Transkript

1

2 2

3 3

4

5 5

6 ORGANİZASYON ŞEMASI ÜNİTE: PSİKOLOJİ BİLİMİNİ TANIYALIM A. PS KOLOJ N N KONUSU B. PS KOLOJ N N B L M OLMA SÜREC C. PS KOLOJ N N ÖLÇÜTLER VE AMAÇLARI Ç. PS KOLOJ N N YÖNTEM VE TEKN KLER D. ET K LKELER E. PS KOLOJ N N ALT DALLARI Psikolojinin Temel Bilim Alt Dallar Psikolojinin Uygulamal Alt Dallar F. PS KOLOJ N N fi ALANLARI G. PS KOLOJ VE D ER B L MLER DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI ÜNİTE: PSİKOLOJİNİN TEMEL SÜREÇLERİ A. DAVRANIfiIN OLUfiUM SÜREC B. PS KOLOJ K VE B YOLOJ K SÜREÇLER C. KALITIM VE ÇEVRE Ç. YAfiAM BOYU GEL fi M D. GEL fi M DÖNEMLER N N TEMEL ÖZELL KLER Geliflim Dönemleri a. Yeni Doğan b. Bebeklik ve Çocukluk c. Ergenlik Dönemi ç. Yetişkinlik Dönemi d. Yaşlılık Dönemi Biliflsel ve Ahlaki Geliflimin Kuramlar E. ERGENL K DÖNEM VE HIZLI DE fi M F. ERGENL K DÖNEM N N TEMEL ÖZELL KLER DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI (I)

7 G. DUYUMUN ÖZELL KLER H. UYARILMA VE DAVRANIfi I. ALIfiMA VE DUYARLILAfiMA ALGI J. ALGIYI ETK LEYEN ETKENLER K. GÜDÜLENMEY ORTAYA ÇIKARAN ETKENLER L. KEND N GERÇEKLEfiT RME GEREKS N M M. DUYGULAR N. B L NÇ VE B L NÇALTI O. D KKAT VE TÜRLER Ö. B L NÇL L K TÜRLER P. SOSYAL PS KOLOJ R. SOSYAL B L fi VE SOSYAL ETK S. DAVRANIfi VE SOSYAL ETKENLER DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI (II) ÜNİTE: ÖĞRENME, BELLEK, DÜŞÜNME A. Ö REN LM fi DAVRANIfi B. Ö RENME TÜRLER Koflullanma a. Klasik Koşullanma b. Edimsel Koşullanma Biliflsel Ö renme a. Gizil Öğrenme b. Model Alarak Öğrenme c. Kavrayarak Öğrenme C. Ö RENMEY ETK LEYEN ETKENLER Biyolojik ve Sosyokültürel Etkenler Ö renilmifl Çaresizlik Birey, Ö renme Malzemesi ve Yöntemin Etkisi a. Öğrenenle İlgili Özellikler b. Öğrenilen Malzeme İle İlgili Özellikler Ö renme Stratejileri Hayat Boyu Öğrenme ?? DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI (I)

8 Ç. BELLEK TÜRLER Duyusal Bellek Çal flma Belle i ve K sa Süreli Belek Uzun Süreli Bellek D. BELLE N TEMEL filem AfiAMALARI E. DÜfiÜNMEN N YAPI TAfiLARI F. DÜfiÜNME VE D L G. KARAR VERME H. ZEKÂ KAVRAMI I. ZEKÂ TÜRLER İ. ZEKÂ VE YARATICILIK DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI (II) ÜNİTE: RUH SAĞLIĞININ TEMELLERİ A. K fi L N GEL fi M B. K fi L K KURAMLARI C. B REYSEL FARKLILIKLAR Ç. K fi L N ÖLÇÜLMES DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI (I) D. STRES VE NEDENLER E. STRES VE GÜNLÜK YAfiAM F. SAVUNMA MEKAN ZMALARI G. RUH SA LI ININ ÖNEM VE ÖLÇÜTLER H. RUH SA LI ININ KORUNMASI I. NORMAL DIfiI DAVRANIfi TÜRLER Duygu-Durum Bozukluklar Psikosomatik Bozukluklar Kayg Reaksiyonları PS KOLOJ K DESTEK TÜRLER DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI (II) EKLER SÖZLÜK KAYNAKÇA CEVAP ANAHTARI

9 ORGANİZASYON ŞEMASI Te mel Kav ram lar Ko nu da ge çen ve an la m üze - rin de du ru lan kav ram la r n top lu hâl de gö rül me si ni sa lar. Et kin lik Ko nu nun ifl len me si ne yar d m - c olan ve da ha iyi an la fl l ma s n sa la yan ça lış ma la rı kap sar. A. PS KO LO J N N KO NU SU TEMEL KAVRAMLAR KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Psi ko lo ji Afla da ki ka ri ka tü rü in ce le ye rek so ru la r ya n t la y n z. Or ga niz ma Dav ra n fl 1. Psi ko lo ji zi hin de ge çen bi linç olay la r n n in ce len me si dir. Psi ko lo ji ki fli ler ara s ilifl ki le ri in ce le yen bi lim dir. Psi ko lo ji, çev re den ge len ve ken di le ri de nes nel ola rak göz - le ne bi len uya r c la ra he men ce vap ve ren bir or ga niz ma n n nes - nel ola rak göz le ne bi len tep ki le ri nin in ce len me si dir. Yu ka r da ki ta n m lar dan ya rar la na rak psi ko lo ji yi bir de siz ta n m la y n z. 2. Psi ko lo ji bil mek; bir gen ce, bir ö ret me ne, bir has ta ne bafl he ki mi ne, bir si ya si li de re ve bir dok to ra han gi ko nu lar - da ne ler ka zan d ra bi lir? 3. Dav ra n fl de yin ce ne an l yor su nuz? Ör nek ve re rek aç k - la y n z. 4. Or ga niz ma ne de mek tir? Bil di i niz or ga niz ma la ra ör - nek ler ve ri niz. 5. Fel se fe, ev ren ve in san üze rin de ya p lan sor gu la ma, on la r bü tün cül ola rak aç k la ma et kin li i dir. Bu ta n ma gö re fel se fe, psi - ko lo jiy le il gi li olay la r da ko nu ola rak al r. lk so ru da yap t n z ta n m da göz önü ne ala rak psi ko lo - ji nin olay la r ele al fl fel se fe den han gi aç lar dan fark l d r? Tar t fl n z. Ka ri ka tür 1. 1: Öz gün Uy sal 6. Yan da ki ka ri ka tür, psi ko lo jiy le il gi li ne ler an lat mak ta d r? A. Psi ko lo ji söz cü ü si ze ne le ri ça r fl t r yor? Bu ko nu da s n f n z da ki tüm ö ren ci le rin ka t la ca bir be yin f r t na s ya p n z. Ko nu yu bir kaç da ki ka dü flü nüp et kin li e öy le bafl la y n z. Söy le nen fi kir le ri bir iki söz cük le özet - le ye rek tah ta ya ya z n z. Her tur da yal n z ca bir fi kir söy le yi niz. Fik ri niz yok sa Ge çi niz. di ye bi lir, son ra ki tur da dü flün ce ni zi yi ne söy le ye bi lir si niz. Kim se nin söy le ye cek fik ri kal ma d n da et kin li i so na er di ri niz. Et kin lik s ra s n da elefl ti ri ve yo rum yap ma y n z. Et kin li in so nun da tah ta da ya z lan fi kir le ri grup lan d r n z ve psi ko lo ji yi tek rar ( ko nu ya ha z r la na l m bö lü mün de ki ta n m n z da göz önü ne ala rak) ta n m la ma ya ça l fl n z. Be yin f r t na s tek ni i hak k n da bil gi edin mek için ki ta b n z n ek ler bö lü mü ne ba k n z. Ko nu ya Hazırlanalım Ö ren ci le rin ko nu yla ilgili ön bil gi le ri - ni yok la ma ve mo ti vas yo nu nu sağlama amacıyla dik kat çe ki ci re sim, ka ri ka tür, ga ze te ha be ri ve so ru lar yer alır. Be yin f r t na s Dü şün ce fark lı lık la rın dan yo la çı kı la - rak doğ ru la ra ulaş ma yön te mi dir. Be yin fır tı na sı ile her ke sin o ko nu da ki dü şün - ce si ni açık ça söy le ye bil me si, di ğer öğ - ren ci ler ta ra fın dan bun la rın say gıy la din len me si, uz la şı la rak or tak bir nok ta - ya ge lin me si sağ la nır. 14 Bil gi No tu Ko nuy la il gi li bil gi le rin ve ril di ği me tin dir. Bi li yor muy du nuz? Ko nuy la il gi li il ginç olay - la r n bi lin me si ni sa lar. KAS, HÂL, DEN GE DU YUM LA RI VE D ER LE R Kas ve ha re ket du yu mu; du yu or gan la r n n du ru mu nu, vü cut du ru flu nu, el ve ayak la r n po zis yo - nu nu bil di rir. Bi ze bu bil gi yi sa la yan al c lar üç fark l yer de bu lu nur. Bun lar dan bi ri, is ke let kas la r n - da bu lu nan kas i cik le ri dir. Bu i cik ler için de ki al c lar, ka s n ne ka dar uza d hak k n da bil gi ve rir. Bir di e ri, kas la r ke mi e ba la yan ki rifl ler de bu lu nur. Bu al c lar, ki rifl ler de ki ge ril me yi bil di rir. So nun cu - su, ek lem ler de bu lu nan ve ek le min po zis yo nu nu bil di ren al c lar d r. Hâl du yu mu, iç or gan la r m z hak k n da bil gi ve rir. Bun lar; aç l k, tok luk, su suz luk, yor gun luk ve mi de bu lan t s gi bi du yum lar d r. Hâl du yu mu nun na s l mey da na gel di i he nüz tam ola rak bi lin me mek te dir. Den ge du yu mu, be de ni mi zin den ge si hak k n da bil gi ve ren du yum dur. Be yin cik ve iç ku lak ta ki ya r m dai re ka nal la r y la sa la n r. Bun lar d fl n da de ri yo luy la s cak l k, so uk luk, ba s nç, ac ve a r du yum la r da al n r. Ka fl n t, yan ma, pü rüz lü lük, düz gün lük gi bi tüm kar ma fl k de ri du yum la r, bu dört de ri du yu mun dan bi ri ne in dir ge ne bi lir. Ac ve a r du yu mu nun mey da na gel me si için uya r c la r n çok flid det li ol ma s ge re kir. Çün kü ac ve a r du yum la r n alan si nir ip lik çik le ri, de ri nin de rin yer le rin de bu lu nur. Is, i ney le del me, de ri ye sert - çe vur ma gi bi pek çok uya r c, ac du yu mu na yol açar. ç or gan lar da ac et ki le ri ne du yar l nok ta lar çok az d r. S cak l k ve so uk luk bir bi rin den ay r, ba m s z du yum lar d r. Bun lar da de ri yo luy la al g la n r ama do kun may la do ru dan il gi le ri yok tur. Hiç bir fle ye do kun ma dan da so uk luk ve s cak l al g la r z. Ba s nç du yum la r n, k l ke se cik le ri ve bun la ra ba l olan si nir uç la r yo luy la al r z. De ri al t do ku - lar da bu lu nan iki ci sim cik ten bi ri ha fif ba s n c, ikin ci si a r ba s n c al r. Çev re mi zi ve ken di be de ni mi zi ta n ma m z du yu or gan la r ara c l y la olur. Bun lar, or ga niz ma n n çev re ye aç lan pen ce re le ri gi bi dir. Hem be den den hem de çev re den ge len et ki le ri an cak du yum lar ara - c l y la ala bi li riz. On lar ol maz sa d fl çev re ve be de ni miz bi zim için yok olur. Bu da ya fla ma mak la ay - n an la ma ge lir. B L YOR MUYDUNUZ? AÇ MI SI NIZ? Si ne ma sa lon la r n da film ka re le ri nin ara la r na yer lefl ti ri len ve alt du yum efli i ni afla ma yan ba z ürün - le re ait h z l ka re ler, iz le yi ci yi film ara la r n da o ürü nü al ma ya yö ne lik tü ke tim dav ra n fl la r na sü rük le mek - te ve bu psi ko lo jik özel lik bir rek lam ara c ola rak kul la n l mak ta d r. Ör ne in fil min her han gi bir ye rin de iz le yi ci le rin fark ede me ye cek le ri sü re de bir Aç m s n z? Öy ley se pat la m fl m s r al n. ya zan bir ka re, çok k sa bir sü re ya n p sö nü yor. Bun dan et ki le nen iz le yi ci le rin ço u fil me ara ve ril di in de pat la m fl m - s r al ma dav ra n fl n da bu lu nu yor lar. Bu da alt du yum efli i ni afl ma d hâl de uya r c la r n bi linç siz ola - rak al na bil di i ni gös te ri yor. Ta kis top ad ve ri len ba z ay g t lar la bi linç efli i nin al t n da ka la cak fle kil de h z l ca yan s t lan gör sel im ge le rin h z la r, efl za man l ola rak bi linç d fl n da bey ne kay de dil me ye ye te cek fle kil de ayar la n yor. Bi lim sel arafl t r ma lar, bu fle kil de ve ri len ve bi linç efli i nin al t n da ka lan du yu sal uya r c la r n al g ve duy gu lar da de i flim ya ra ta bi le ce i ni gös ter mek te dir. Ör ne in ya p lan de ney ler de de nek le re mut lu ya da üz gün in san fi gür le ri bi linç efli i nin al t n da ka la cak fle kil de gös te ri li yor. Bu ki fli ler ye ni bir uya ra na ma ruz kal d k la r n da onu se vip sev me me le ri böy le ce ön ce den ve ri len ve bi linç siz al nan uya r c lar la be - lir le ne bi li yor. 20 c. Ekin, gök gü rül tü sün den çok kor ku yor ve ya mur lu ha va lar da ne re ye sak la na ca n bi le mi yor. ç. Ak n, sü rek li an ne si ne ken di siy le alay eden ma hal le ar ka dafl la r n fli kâ yet edi yor. C. Tab lo da ki do ru ifa de le rin ya n na X ko ya rak bunları bi rer ör nek le aç k la y n z. Bit ki ler de duy gu la ra ve dü flün me ye da ya nan dav ra n fl lar bu lun ma d için psi ko lo ji sa de ce in san ve hay van or ga niz ma la r y la il gi le nir. n san dav ra n fl la r tek ne den li ve ba sit tir. Dav ra n fl lar üze rin de d fl et ken ler ka dar iç et ken le rin de ro lü var d r. Bir uya r c çe flit li dav ra n fl la ra yol aça bi lir. n san dav ra n fl la r sü rek li de il dir. Psi ko lo ji nin so nuç la r n n do ru lu u ka n t la na maz. Psi ko lo ji, dav ra n fl di er bi lim le rin her han gi bir ol gu yu in ce le di i gi bi in ce ler. PS KO LO J Psi ko lo ji söz cü ü, Yu nan ca psyche (psi ke; ruh, ne fes, zi hin) ve lo gos (dü zen li söz, bil gi) te rim le - rin den olufl mufl tur. Ke li me ola rak kar fl l, ruh bil gi si de mek tir. Psi ko lo ji, or ga niz ma n n göz le ne bi lir ve öl çü le bi lir dav ra n fl la r n in ce le yen po zi tif bir bi lim dir. Or ga niz ma, can l bir var l olufl tu ran or gan la r n uyum lu bü tün lü ü dür. n san, hay van ve bit ki ler bi rer or ga niz ma d r. Dav ra n fl, iç ten ve ya d fl tan ge len et ki le re kar fl or ga niz ma n n yap t tep ki dir. Bu tep ki, gö rü le bi - len ve ya ifli ti le bi len, ko nufl ma y da kap sa yan vü cut ha re ket le ri ola bi le ce i gi bi on lar ka dar ko lay göz - le ne me yen duy gu lar, dü flün ce ler de ola bi lir. Fel se fe, in sa n n me rak ve kufl ku duy ma, sor gu la ma gi bi özel lik le ri so nu cu or ta ya ç kan bir dü flün - me bi çi mi dir. Fi lo zof lar her konu gibi ruh ve dav ra n flı da sorgulamışlardır. Fel se fe de ya n t lar dan çok so ru lar önem li dir. Onun özü, her han gi bir bil gi ye sa hip ol mak de il, o bil gi yi ara ma y amaç edin mek - tir. Bu ne den le de fel se fe so ru la r n n bü yük bö lü mü Ne dir? li so ru lar d r. Oy sa bi lim Ne den? so ru - su na ya n t arar. Ola n ol du u gi bi in ce ler. Bi lim de ke sin lik söz ko nu su dur. Fel se fe de ise ula fl lan so - nuç la r n ke sin li in den söz edi le mez. Ay r ca fel se fe, var l bü tün ola rak ele al r. Oy sa bi lim ler, var l ko nu la r na gö re par ça la ra bö ler ve yal n z o alan da aç k la ma ge ti rir ler. fl te bu ne den ler le po zi tif bir bi - lim olan psi ko lo ji fel se fe den çok fark l d r. PERFORMANS GÖREVİ Amaç: Psi ko lo ji nin bir bi lim da l olufl sü re ci ni kav ra mak Sü re: 1haf ta Ko nu: Han gi afla ma lar dan son ra psi ko lo ji po zi tif bir bi lim ol mufl tur? Bu sü reç te or ta ya ç kan fark l yak la fl m lar han gi le ri dir ve bun la r n psi ko lo ji ye kat k la r ne ler ol - mufl tur? Per for mans Gö re vi Ko nu ile il gi li arafl t r ma ya p l ma s, ye ni bir ürün or ta ya ko nul ma s ve ö re ni len le rin pe kifl ti ril me si gi - bi amaç lar la ya p lan ders d fl ça l fl ma lar d r. 9

10 Ders D fl Et kin lik Ö ren ci le rin ders d fl n da ko nuy la il gi li ö ren dik le ri ni uy gu la ya rak pe kifl tir me le ri ni ve arafl t r ma yap ma la r n sa lar. Ba z ders d fl et kin lik - le rin ö ren ci nin har ca d ça ba y, ge çir di i ev re le ri gös te ren ba fla r la - r n bir ko lek si yo nu olan ö ren ci ürün dos ya s na ko nul ma s ya rar l d r. Münazara Yapalım Ko nu ya fark lı açı lar dan ba ka bil me ve tar tı şa bil me alış kan lı ğı ka za nıl ma - sı nı he def le yen et kin lik tir. Ders Dı şı Et kin lik Ho bi le ri olan ki fli ler le gö rü flü nüz. On lar dan ho bi le rin sa l a ya rar la r ile il gi li dü flün ce le ri ni ö re ni niz. Hazırlanma sü re niz bir haf ta d r. Bu nun için gö rüfl me ön ce si ko nuy la il gi li ön bil gi edi ni niz. Gö rüfl me ya pa ca n z ki fli ler den ran de - vu al n z. Ö ret me ni niz le bir lik te ko nu ile il gi li so ra ca n z so ru la r be lir le yi niz. Ki ta b n z n ek ler k s m n - da ki gö rüfl me kon trol lis te si ni dol du ru nuz. Yi ne ay n bö lüm de ki gö rüfl me ra po ru nu dol du ra rak ö ret - me ni ni ze tes lim edi niz. A. Ka ri ka tü rü in ce le ye rek so ru la r ya n t la y n z. 1. le ti fli min sa lan ma s için ne ler ge rek li dir? 2. Ka ri ka tür de ko nu flan ve din le yen adam lar han gi ile ti - flim ku ral la r na uy ma m fl lar d r? 3. Ka ri ka tür de ki iki adam ile ti flim ku ra bil se ler di ne le ri sa la ya bi lir ler di? Ka ri ka tür 4. 5: Grze gorz Szu mows ki B. Afla da ba fla r l ile ti flim le il gi li bir me tin ve ril mifl tir. Met ni oku ya rak al t çi zi li olan k s m la ra bi rer ör nek ve ri niz. LE T fi M VE ÖNE M Can l lar, var l k la r n sür dür mek için ile ti flim kur mak zo run da d r lar. Bu nu ya par ken ses, be den di li gi bi çe flit li araç lar dan ya rar la n r lar. Kar fl ta raf, kul la n lan ara c n tem sil et ti i an la m ay rt ede bi li yor sa ile ti flim ku ru la bi lir. An la m n ay rt edil me si sü re cin de e i ti min, kül tü rün, dü flün ce nin, al g n n, be de ni kul lan ma n n, mi za c n, için de bu lu nu lan ko nu mun, kul la n lan ile ti flim ara c n n ve ile ti fli me gi ren ki fli le - rin ni ye ti nin ro lü var d r. Söz lü ile ti fli min sa lan ma s n da ko nufl ma ve din le me ol mak üze re iki ana be ce ri ye ge rek si nim du - yu lur. Ko nufl ma da; ses to nu nu ayar la ma, söz cük le ri iyi seç me, vur gu la ma, is te ni le ni aç k ça söy le me, çok h z l ya da ya vafl ko nufl ma ma, es pri ler yap ma gi bi et ken ler ile ti fli mi ko lay lafl t r r. Et ki li din le me; be - den di liy le din le mek, ge rek ti in de so ru sor mak, göz te ma s kur mak, ko nufl ma c ya ge ri bil di rim ver - mek ve önem li k s m la r not al mak yo luy la sa la n r. le ti flim de be den di li nin öne mi bü yük tür. Çün kü be den di li, as l n da in san la r n ne de mek is te dik le ri ko nu sun da dün ya da ko nu flu lan tüm dil ler de ki söz cük ler den da ha çok fley an la t r. Yüz ifa de le ri, jest - ler, be den du ru flu ile ti fli mi et ki li du ru ma ge ti rir. le ti flim çok ka nal l bir sü reç tir. Gör sel, iflit sel, do kun sal, ko ku sal ve tat sal ka nal la ra sa hip tir. Bu ka - nal lar ara s n da da uyum var d r. Bu uyu mun bo zul ma s ruh sa l n n bo zuk ol du u nun be lir ti si ola rak yo rum la na bi lir. fl te, bü tün bu be ce ri ler le do na na rak ger çek lefl ti ri le bi le cek olum lu bir ile ti flim, bi re yin ken di si ve çev re siy le uyu mun da bi rin cil ro le sa hip tir. Mü na za ra Ya pa l m Dil, prob lem çöz me de de önem li rol oy nar. Grup lar, Dil üze rin de dü flün me mi Prob le min iyi ifa de edi lip or ta ya kon ma s ve do - yok sa dü flün me üze rin de dil mi da ha et ki li - ru an la fl l ma s, çö züm yol la r n n bu lun ma s n ko - dir? ko nu su ile il gi li ön ha z r l k ça l fl ma la r n lay lafl t r r. Bu da dil le ola nak l d r. s n fa su na cak lar d r. Da ha son ra se çi le cek Dil le dü flün me et ki le fli mi kar fl l k l d r. Yal n z dil bir jü ri, su nu la r ki ta b n z n ek ler k s m n da ki dü flün me üze rin de de il, dü flün me de dil üze rin - de re ce li pu an la ma anah ta r ile de er len di re - de et ki li dir. Dü flün me, di lin do ru ve gü zel kul la - cek tir. ki se çe ne in güç lü ve za y f yön le ri n l ma s n sa lar. E er dü flün me ol ma say d dil de hep bir lik te ye ni den göz den ge çi ri le cek tir. ol maz d. G. KARAR VERME TEMEL KAVRAMLAR KO NU YA HA ZIR LA NA LIM r de le me Aşa ğı da ki so ru la rı ya nıt la yı nız. Ka rar ver me 1. Ba m s z ka rar ver me, öz gür ce ken di ken di ne ve ri len ka rar la r içe - rir. Man t k l ka rar ver me, man t k il ke le ri ni ve tüm ko flul la r göz önü ne al p plan la ya rak ve ri len ka rar la r kap sar. ç te pi sel ka rar lar, he men o an da içi miz den ne ge li yor sa ona gö re ve ri len ka rar lar d r. Ka rar s z l k ise en kö tü sü dür ve bir tür lü so nu ca ula fla ma ma du ru mu nu gös - te rir. Bu dört ka rar ti pi ne ya fla m n z dan ör nek ler ve re rek so nuç la r n kar fl lafl t r n z. 2. Dü flü nüp plan la ya rak ver di i niz ka rar lar da han gi et ken le ri göz önü ne al r s n z? 3. Fi lo zof Je an (Jan) Bü ri dan n an lat t bir öy kü ye gö - re aç l k ve su suz luk tan k r lan efle in bir ta ra f na yu laf se pe - ti, di er ta ra f na da su ko va s ko nur. Re sim de gör dü ü nüz ka dar flans l ol ma yan eflek çik ölür. Siz ce bu nun ne de ni ne ola bi lir? Afla da ki ör nek le ri oku yu nuz, yandaki bil gi no tun dan da KARAR VERME ya rar la na rak so ru la r ya n t la y n z. Ka rar ver me sü re ci üze rin de duy - Okul dan s k l yo rum. di ye so ru nu nu söy le yen Ali ve Ay - gu sal ve bi lifl sel et ken ler et ki li dir. Ge - fle ba k n bu ko nu da han gi ka ra r ve re cek ler: nel lik le ya flan t, de ne yim ve bi ri kim ler Ali flöy le dü flü nü yor: Oku la git mek ten s k l yo rum. Ne - bu sü reç te önem li rol oy nar. lk ka rar den? Çün kü okul dan zevk al mak is ti yo rum. Ne den? Okul - ver me ev re le rin de ka rar lar ah la ki il ke - dan zevk al r sam ders le ri me da ha is tek li ça l fl r, s n f m ge - ler ve is tek ler do rul tu sun da ve ri lir. çer ve me zun olu rum. Ne den okul dan me zun ol mak is ti yor - Da ha son ra ki ev re ler de ise ya sa lar ve sun? Ya k n çev re min k s t la y c ko flul la r n dan kur tu lup öz gür top lum sal il ke ler et ki li olur. Ka rar ver - ol mak için da ha iyi e i tim al mam ge rek ti i ni dü flü nü yo rum. me stra te ji si, bi re yin ka rar ver me du Ön Ça lış ma Gö re vi İş le ne cek ko nu ya alt ya pı oluş tur mak ve öğ ren ci yi araş - tı rı cı ol ma ya yö nelt mek ama cıy la ve ri len gö rev le ri kap sar. Sa n k la r so rufl tur ma tek ni i, gör gü ta n k la r n n dü fle bi le ce i ya n l sa ma la r n sap tan ma s, suç ifl le me yö ne li mi nin ön ce den bi lin me si, suç lu ço cuk la r n ye ni den e i tim yo luy la top lum ya fla m na uyum la r n n sa lan ma s gi bi ko nu lar la il gi le nen psi ko lo ji da l d r. Psi ko lo ji nin be den sel per for man s et ki le yen psi ko lo jik ve zi hin sel fak tör le ri arafl t ran da l d r. Bul gu la r bi rey sel ve ta k m per for man s n art t r mak ta kul la n l r. Bu alan da ya p lan ça l fl ma lar la spor cu lar, zi hin le ri ni gev fle tip ya r fl ma ko flul la r - n n üzer le rin de ya ra ta bi le ce i stres fak tö rü nü azal ta bi lir ler. İfl ya fla m n iyi lefl tir mek ve üre ti mi art t r mak ama c y la psi ko lo ji nin il ke le rin - den ya rar la nan bir psi ko lo ji da l d r. Bu alan da ça l flan psi ko log lar; plan yap ma, ka li te li yö ne tim, ör güt sel de i flim gi bi alan lar da ele man ör güt len me si ve e i ti mi ko nu la r n da ça l fl ma lar ya par lar. Ör güt sel ya p, ifl ve ri mi, ifl do yu mu, tü ke ti ci dav - ra n fl, per so nel se çi mi, per so ne lin ge lifl ti ril me si gi bi ko nu lar la il gi le nir ler. Din sel inanç la r ve uy gu la ma la r psi ko lo jik ba k m dan aç k la yan psi ko lo ji da - l d r. Din sel inanç la r n bi rey psi ko lo ji sin de ki ifl le vi, din de ifl tir me nin psi ko lo jik bo yu tu, di ni al g y be lir le yen psi ko lo jik et men ler, ko nuy la il gi li ba z bi linç hâl le ri bu ala na gi ren arafl t r ma ko nu la r d r. Ön Ça l fl ma Gö re vi G rup la r n, der se ha z r l k ya pa rak olufl tur duk la r kart lar, ö ret me ne tes lim edi le cek tir. Ö ren - ci ler, ö ret me nin ka r fl t ra rak tek rar grup la ra da t t kart la r ala cak, her grup s ray la kart ta ki bil gi - le ri oku ya cak ve di er ö ren ci ler bu ifa de nin han gi da la ait ol du u nu söy le ye cek ler dir. Da ha son ra hep bir lik te psi ko lo ji nin alt dal la r ve il gi len dik le ri ko nu lar de er len di ri le cek tir. Psi ko lo ji nin alt dal la r nı yazarak aşağıdaki fle ma y ta mam la y n z. Bi lifl sel yak la fl m Je an Pia get Bi lifl sel sü reç ler al g la ma, bel lek ve dü flün me gi bi zi hin sel sü reç ler dir. (Jan Pi ya je, ) Bu sü reç le ri kul la na rak bi rey; ken di si ve çev re si hak k n da ye ni bil gi ler edi - nir, es ki olay la r ha t r lar, or ta ya ç kan so run la r çö zer ve ge le cek le il gi li plan - lar ya par. n san pa sif bir var l k de il; uya r c la r al g la yan, ifl le yen, an lam - lan d ran ak tif bir sis tem dir. Bu ne den le psi ko lo ji, d fl tan göz le ne me yen bi - lifl sel sü reç le rin tü rü ve ya p s y la göz le ne bi len dav ra n fl la r n tü rü ve özel lik - le ri ara s n da ki ilifl ki yi arafl t r ma l d r. Bi lifl sel yak la fl m, zi hin sel sü reç le ri in ce - ler ken de ney sel yön tem ler kul lan ma ya özel lik le dik kat eder. Bi re yin d fl dün - ya y na s l iç sel lefl ti rip uya r c la r ken di si ne öz gü bir bi çim de al g la d n an - la mak is ter. Bu yak la fl m, dav ra n fl n olu flu mun da bi lifl sel sü reç le re faz la a r l k ver di in den elefl ti ril mifl tir. Bi yo lo jik yak la fl m Adolf Me yer( ) Bu yak la fl ma gö re her dav ra n fl n te me lin de son de re ce kar ma fl k si nir - sel olu flum lar yer al r. Be yin de ger çek le flen si nir sel olu flum lar di zi si kas la - ra ge çer ve göz le ne bi len dav ra n fl lar hâ lin de d fla r ya yan s r. Ör ne in arafl - t r ma lar, be yin ka bu u nun sal d r gan e i lim le ri s n r la ma ifl le vi gör dü ü nü or ta ya koy mufl tur. Bu ne den le, e i til mifl kim se ler de be yin ka bu u da ha çok ge lifl ti in den sal d r gan dav ra n fl la ra da ha az rast lan mak ta d r. Bu da bey nin ya p ve ifl le yi fliy le dav ra n fl ara s n da ilifl ki ol du u nu gös ter mek te dir. Bi yo - lo jik yak la fl m, dav ra n fl yal n z ca bi yo lo jik ne den le re da yan d r la ma ya ca n - dan elefl ti ril mifl tir. Tab lo 1. 1: Psi ko lo ji de yak la fl m lar 1. Kö pek ler den afl r kor kan bir ki fli nin dav ra n fl n n ne de ni ni, yukarıdaki tab lo da aç k la ma la r - n gör dü ü nüz dav ra n fl ç, psi ko di na mik, hü ma nis tik, bi lifl sel ve bi yo lo jik yak la fl m na s l aç k lar? 2. Yap t n z her aç k la ma da, psi ko lo jik yak la fl m la ra gö re ek sik olan yön ler han gi le ri dir? 3. Tab lo ya gö re psi ko lo ji nin bir bi lim da l ol ma sü re ci na s l açıklanmıştır? 4. Psi ko lo ji yak la fl m la r n n gü nü müz psi ko lo ji si ne kat k la r ne ler ol mufl tur? 5. Ömer Hay yam n Genç ken ö ren me ye, bi li me me rak sar d m ve fi lo zof lar la, din adam la r y la ya k n l k kur dum. Bir çok fley din le dim fa kat han gi ka p dan gir diy sem o ka p dan ç k t m. 5 sö zü nü ö - ren di i niz yak la fl m lar aç s n dan yo rum la y n z. Okuyalım Şe ma 1. 4: Psi ko lo ji nin alt dal la r Uzmandan Dinleyelim S n f n za, psi ko lo ji nin ifl alan ları ile il gi li aç k la ma ya pa cak bir psi ko log çağırınız ve bu konuda ha z r l k ya p n z. Uzmana sor mak is - te di i niz so ru la r be lir le yi niz. ÜÇ ÜNLÜ TÜRK PS KOLO U Mazhar Osman Usman ( ), Türkiye de ilk modern ruh sa l hastanesini kuran Türk bilim insan d r. Ülkemizde klinik psikolojinin öncülerinden olan Mazhar Osman Usman, Berlin ve Münih te nöroloji ve psikoloji e itimi alm flt r. Bak rköy deki terk edilmifl bir k flla olan Refladiye K fllas n n bulundu u araziyi devletten talep etmifl, dönemin cumhurbaflkan Mustafa Kemal Atatürk ün onay ile 1924 y l nda bafllayan süreç, 15 Haziran 1927 tarihinde Bak rköy Ruh ve Sinir Hastal klar Hastanesinin kurulmas yla tamamlanm flt r. Uzun süre bu hastanede baflhekimlik görevinde bulunan Mazhar Osman, 1933 te stanbul Üniversitesi Psikiyatri Klini ine ordinaryüs profesör olarak Fo toğ raf 1. 1: Mazhar Osman Usman ın kurduğu Bakırköy Ruh ve Sinir atanm fl, 1952 y l na kadar çal flmalar n sürdürmüfltür. Hastalıkları Hastanesinden bir görünüm Uz man dan Din le ye lim Ko nuy la il gi li bir uz man dan gö rüş al ma et kin li ği - dir. Öğ ren ci le rin ko nuy la il gi li me rak et tik le ri ni yet - ki li bir ağız dan öğ ren me le ri ama cı na yö ne lik tir. Okuyalım Ko nuy la il gi li il ginç bu la - bi le ce i niz me tin ler dir. 10

11 De er len dir me Ça l fl ma la r Bil gi nin ö re nil me de re ce si nin be lir len me si ama c y la ha z r la nan fark l tip te ki so ru la r kap sar. Öze lefl ti ri Tab lo su Üni te son la r n da öğ ren ci le rin ken di - le ri ni de er len di re bil me le ri, ek sik le ri ni gö re bil me le ri ve ta mam la ma yo lu na gi - de bil me le ri ama c y la ko nul mufl tur. Tu tum Öl çe i Psi ko lo ji der si ile ta n fl mak üze re olan ö - ren ci le rin bu ko nu ya ilifl kin tu tum la r n be lir - le mek ama c y la ve ril mifl tir. Ders y l so nun da ay n öl çek uy gu la na rak ö ren ci le rin fel se fe ile il gi li tu tum de i flik lik le ri sap ta na cak t r. A. Afla da ki çok tan seç me li so ru la r n do ru se çe nek le ri ni ifla ret le yi niz. 1. Dok tor luk, avu kat l k, mu ha se be ci lik gi bi ba z ifl kol la r n da ça l flan la r n stres ten da ha faz la et ki - len di i gö rü lür. Bu nun ne den le ri ara s n da afla da ki ler den han gi si sa y la maz? A. flin faz la yo un ol ma s B. H z l ça l fl ma y ge rek tir me si C. Ka zan c n ye ter siz ol ma s D. Tek no lo ji nin h z la de ifl me si E. So rum lu lu un faz la ol ma s Afla da yer alan öz elefl ti ri tab lo sun da ki so ru la r ya n t la ya rak bu üni te de ö ren dik le ri ni zi de - er len di ri niz. ÖZ ELEŞTİRİ TABLOSU Bu bö lüm den ön ce, ruh sağlığı hak - Bu bö lüm de ruh sağlığı ile il gi li k n da ne ler bi li yor dum? Neler ö rendim? Neleri kavrayamad m? Kavrayamad klar m nas l ö renebilirim? PSİKOLOJİ DERSİNE YÖNELİK TUTUM ÖLÇEĞİ Ö ren ci nin Ad :... So ya d :... S n f :... Aç k la ma: Afla da bu y l gö re ce i niz psikoloji der si ne ilifl kin tu tum la r n z be lir le me ye yö ne lik cüm - le ler ve kar fl la r n da se çe nek ler ve ril mifl tir. Dik kat li ce oku duk tan son ra ken di ni ze uy gun se çe ne i ifla ret - le yi niz. 2. Ya flam da pek çok en gel le kar fl la fl l r. En gel len me so nu cun da or ga niz ma, ha yal k r k l ya flar. Bu da bi rey de ger gin lik, sal d r gan l k, içe ka pan ma, ha yal kur ma, a la ma, sü rek li ko nufl ma gi bi tep ki ler ya - ra ta bi lir. Bu na gö re afla da ki ler den han gi si en gel len me nin bi re yin dav ra n fl la r na et ki si ni gös te - ren bir ör nek tir? A. Bo yu k sa ol du u için bas ket bol oy na ya ma yan ki fli nin ken di ne gü ve ni ni yi tir me si B. Psi ko lo ji der si ni çok se ven ö ren ci nin psi ko lo ji ö re ni mi gör mek is te me si C. Gir di i s na v ka za na ma yan ö ren ci nin so ru la r n zor ol du u nu söy le me si D. Ar ka da fl na çok k zan gen cin ka p y h z la vu ra rak oda y terk et me si E. Bü yük an ne si ni kay be den to ru nun onu çok k sa sü re de unut ma s 4. ÜNİ TE DİP NOT LAR 1. Orhan Hançerlio lu, Ruhbilim Sözlü ü, s Orhan Hançerlio lu, Ruhbilim Sözlü ü, s Cemal Y ld r m, Bilimin Öncüleri, s Norman L. Munn, Psikoloji, C 2, s Jerry M. Burger, Kiflilik, s Acar Baltafl, Zuhal Baltafl, Stres ve Bafla Ç kma Yollar, s Acar Baltafl, Zuhal Baltafl, Stres ve Bafla Ç kma Yollar, s Ayd n Ankay, Ruh Sa l ve Davran fl Bozukluklar, s Acar Baltafl, Zuhal Baltafl, Stres ve Bafla Ç kma Yollar, s Ayd n Ankay, Ruh Sa l ve Davran fl Bozukluklar, s D. Schultz, S. Schultz, Modern Psikoloji tarihi, s Üstün Dökmen, letiflim Çat flmalar ve Empati, s Ayd n Ankay, Ruh Sa l ve Davran fl Bozukluklar, s D. Schultz, S. Schultz, Modern Psikoloji tarihi, s Nazl Eray, Marilyn Venüs ün Son Gecesi, s. 55. ÖL ÇÜT LER Psikoloji der si ko nu la r hak k n da bil gi ye sa hip de i lim. Hiç katılmıyorum. Katılmıyorum. Kararsızım. Katılıyorum. Tamamen kat l yorum. 3. Her is te i ye ri ne ge ti ri len bir genç, dok tor ol mak için bafl ka bir kent te ö re nim gör mek zo run - da d r. An cak bu, ar t k fl mar t l ma ma s ve ken di so rum lu lu u nu ta fl ma s an la m na ge le cek tir. Afla da ki ler den han gi si böy le bir du rum da se çim yap ma zor lu u nun bi rey üze rin de ki et - ki le rin den bi ri dir? A. Ra hat la ma ve mut lu luk duy ma B. Hu zur suz luk ve ka rar s z l k duy ma C. Üzün tü ve se vinç duy ma D. Se vinç ve pifl man l k duy ma E. Öf ke ve kor ku duy ma Psikoloji der si ne yö ne lik il gi ve ye te nek le ri min var ol du - u na ina n yo rum. Psikoloji der si nin ko nu la r n ö ren mek ten zevk ala ca - ma ina n yo rum. Psikoloji der si için ay r lan za ma n n faz la ol ma s n is te - rim. Psikoloji der si ne ça l fl r ken za ma n m n ve rim li ge çe ce - i ne ina n yo rum. Psikoloji der si nin be nim için ge rek li ol du u nu dü flü nü - yo rum. 4. Yok sul bir ki fli nin zen gin ol du u nu düfl le me si, ko lu k r lan bi ri nin aya n n k r l ma d için se vin - me si gün lük ya flam da stres le ba fla ç k ma yol la r n dan iki si dir. Afla da ki ler den han gi si bun la r n bi rey üze rin de olum suz et ki le ri ara s n da sa y la bi lir? A. Bi re yi ça t fl ma lar dan ve ger gin lik ten kur tar ma B. Bi re yin k sa sü re li i ne ra hat la ma s n sa la ma C. Afl r kul la n m n da ger çek le ba lan t s n ko par ma D. Bi re yin top lum sal çev re ye uyu mu nu ko lay lafl t r ma E. Bi re yin olay lar so nu cu ya fla d kay g y azalt ma Dip not lar Üni te de ya rar la n lan ba z me - tin le rin, söz le rin al n d ya zı lı ve sa nal kay nak la r kap sar. Psikoloji der si nin bi re yin sos yal lefl me si ne kat k sa la ya - ca na ina n yo rum. Psikoloji der sin de s n f d fl ö re tim et kin lik le ri nin kul la - n l ma s n ar zu edi yo rum. Psi ko lo ji der si nin gi ri flim ci lik, ya ra t c l k ve eleş ti rel dü - şün me be ce ri le ri mi aç a ç ka ra ca na ina n yo rum. Psi ko lo ji der si ile il gi li ön ce den edin di im her han gi bir bilgi yok tur Ek ler Per for mans gö re vi ve di ğer ba - zı ça lış malarda kul la nı la cak de - er len dir me form la r nı kap sar. Söz lük Ki tap için de kul la nı lan söz cüklerin, kav - ramların, te rim le rin ge nel ve kul la nıl dık la rı bağ - la ma gö re an lam la rı nı açıklama amacını taşır. Kay nak ça Ki tap için de alın tı ya pı lan ya zı lı ve gör sel mal ze me nin kay na ğı nın gös te ril di ği bö lüm dür. Be yin F r t na s Be yin f r t na s, be lir li bir du rum ve ya prob le me ilifl kin fi kir ve se çe nek le ri or ta ya koy mak t r. Be yin f r t na s na ka t l mak, in sa n n ken di ne gü ve ni ni art t r r ve e len ce li - dir. Be yin f r t na s et kin li i nin, dört te mel ko flu lu sa la ma s ge re kir: Ki fli nin, ha yal gü - cü nü kul la na bil me si ve zih nin de im ge le me ya pa bil me si için dü flün ce le ri nin yar g la na ca en di fle sin den uzak ol ma s ge re kir. Üre ti len fi kir le rin do ru olup ol ma ma s n dan çe ki nil mez, ak - si ne de i flik fi kir ler tefl vik edi lir. Bun lar, ye ni çö züm yol la r n n or ta ya ç k ma s na yar d m c olur. Te mel il ke, müm - kün ol du un ca çok sa y da fi kir üret mek ve iyi bir çö züm bul ma ola s l n art t r mak t r. Tek nik uy gu la n r ken ko nu flu lan la r ve gö rüfl le ri ya za cak bir sek re ter se çil me li dir. Bu tek nik le ifl le ne cek olan prob lem su nul ma l d r. S n fa, ak l la r na ge len her han gi bir fik ri, man t k öl çü le ri ne vur ma dan söy le me le ri nin ge re - i be lir til me li dir. Tek ni in de va m es na s n da elefl ti ri le re yer ve ril me me li dir. Tar t fl ma n n so nun da, fi kir ler ta ra n p de er len dir me si ya p l ma l d r. Son ola rak, prob lem için uy gun olan çö züm bi çi mi özet len me li dir. D NLED M VE Ö REND M Ö ren ci nin ad ve so ya d : Konu : Uzmanın ad : Sunufl s ras nda ö rendiklerim: Ö rendiklerimin yaflam ma katk s : Sunufl s ras nda yaflad m duygular: A am ne zi : Bel lek yi ti mi. Ge nel an lam da, her han gi bir bel lek kay b ; özel an lam da, ki fli nin kim li i ni, ta n d ki fli ve du rum la r unut ma s y - la be lir le nen bir nev ro tik re ak si yon tü rü. ana to mi : 1. n san, hay van ve bit ki le rin ya p s n ve or gan la r n n bir bi riy le olan il gi le ri ni in ce le yen bi - lim. 2. Be den ya p s, göv de ya p s. 3. Bir fle yin olu flu mun da gö ze çar pan özel ya p. B bas t r ma : Be lir li ruh sal et kin lik ve sü reç le ri, ki fli nin is te i d fl n da bi linç al t na it me si ya da bu iti len - le rin bi linç ala n na ç k ma s n n ön len me si. bi linçal t sü reç ler : Ki fli nin far k n da ol ma d psi ko lo jik sü reç ya da olay lar. bi lifl sel sü reç : Or ga niz ma n n bir nes ne ya da ola y n var l na ilifl kin bil gi edin me ya da bi linç li hâ le gel me sü re ci. D dav ra n fl : Or ga niz ma n n iç ya da d fl uya r c la ra kar fl gös ter di i, öl çü le bi len ya da göz le ne bi len her tür lü tep ki. de ifl ken : Göz lem den göz le me fark l de er ler ala bi len bir ko flul ya da ob je. de nek : De ney ler de kul la n lan can l. den ge len me : Or ga niz ma da ki, en el ve rifl li ya fla ma ko flul la r n n ken di li in den de va m n sa la yan do al dü zen le me, ho me os ta tis. de vam l pe kifl tir me : Do ru dav ra n m n her ya p l fl n da pe kifl ti ril me si. duy gu : Be lir li nes ne, olay ya da ki fli le rin bi re yin iç dün ya s n da uyan d r d iz le nim. du yu sal alan : Bey nin du yu sal ifl lev ler le il gi li olan k s m. dür tü : Dav ra n fla ve ya fa al ça ba la ma ya iten güç. E edim : Be lir li bir du rum la kar fl lafl t n da ki fli nin ya pa bil dik le ri. en for mas yon : Bel li bir alan da ve bel li bir top lum da bil gi ve ha ber le rin ya y l ma s na ola nak sa la yan araç - la r n tü mü. Ya p lan d r l m fl ve ri ler bü tü nü. edim sel ko flul la ma : Olum lu pe kifl ti re cin el de edil me si ni ya da iti ci olay lar dan kaç ma ve ka ç n ma y sa la yan dav ra n m ö ren me. eflik : Ge nel ola rak tep ki nin or ta ya ç k ma s n da et ki li olan ruh sal, fiz yo lo jik nok ta. Du yu or ga n - n n tep ki de bu lun du u uya r c flid de ti s n r. F fark efli i : ki uya ran ara s n da du yum la na bi len en kü çük flid det far k. fiz yo lo jik gü dü : Vü cut ta ki ba z ek sik lik ve ya yet mez lik ler den, hor mon lar dan ya da vü cu dun di er ko flul la - r n dan do an gü dü. G ge nel uya r l m fl l k hâ li : Or ga niz ma n n kas ge ri li mi nin art t, te tik te, uya n k ve ö ren me ye ha z r ol du u du rum. An kay, Ay d n, Ruh Sa l ve Dav ra n fl Bo zuk luk la r, Tur han Ki ta be vi, An ka ra, Ataç, Fü sun, Psi ko lo jik Ge li flim, Be ta Ya y n c l k, s tan bul, Bal tafl, Acar; Zu hal Bal tafl, Stres ve Ba fla Ç k ma Yol la r, Rem zi Ki ta be vi, s tan bul, Ba fla ran, b ra him Et hem, E i ti me Gi rifl, Ka d o lu Mat baa s, s tan bul, Bay mur, Fe ri ha, Ge nel Psi ko lo ji, n k lap Ki ta be vi, s tan bul, Bin ba fl o lu, Ca vit, Ö ren me Psi ko lo ji si, Ka d o lu Mat baa s, An ka ra, Blo om fi eld, Ha rold; Mic ha el Ca in; De nis Jaf fe; Ro bert Kory, Tran san den tal Me di tas yon, çev.: Na hit Oral bi, n k lap Ki ta be vi, s tan bul, Bur ger, Jerry M., Ki fli lik, çev.: Er gu van Sa r o lu, Kak nüs Ya y n c l k, s tan bul, Bus cag li a, Le o, Ki fli lik, n k lap Ki ta be vi, s tan bul, Ce viz ci, Ah met, Ay d n lan ma Fel se fe si, Ez gi Ki ta be vi, Bur sa, Cü ce lo lu, Do an, n san ve Dav ra n fl, Rem zi Ki ta be vi, s tan bul, Cü ce lo lu, Do an, Ye ni den n san n sa na, Rem zi Ki ta be vi, s tan bul, Cü ce lo lu, Do an, çi miz de ki Ço cuk, Rem zi Ki ta be vi, s tan bul, Da co, Pi er re, Ça dafl Psi ko lo ji nin Ola a nüs tü Ba fla r la r, çev.: A. Gü rün, n k lap Ki tap Evi, s tan bul, Doğan, Mehmet H., Estetik, Dokuz Eylül Yayınları, İzmir, Dök men, Üs tün, le ti flim Ça t fl ma la r ve Em pa ti, Sis tem Ya y n c l k, s tan bul, Dyer, Wayne W., Hatalı Alanlarımız, çev.: Nizamettin Bilgiç, Profil Yayınevi, İstanbul, Enç, Mi tat, Ruh Sa l Bil gi si, n k lap ve Aka Ki ta be vi, s tan bul, Eray, Nazlı, Marilyn Venüs ün Son Gecesi, Doğan Yayıncılık, İstanbul, Fre ed man, Jo nat han L.; Da vid O. Se ars; Mer rill Carl Smith, Sos yal Psi ko lo ji, m ge Ki ta be vi, s tan bul, Ga tes, Art hur; Art hur Jer sild; Ro bert Chall man, E i tim Psi ko lo ji si, Rem zi Ki ta be vi, s tan bul, Geç tan, En gin, Ça dafl Ya flam ve Nor mal D fl Dav ra n fl lar, Rem zi Ki ta be vi, s tan bul, Geç tan, En gin, n san Ol mak, Rem zi Ki ta be vi, s tan bul, Gil let, Ric hard; Pat rick Pi et ro ni, Dep res yon, çev.: Zi ya Kü te vin, Rem zi Ki ta be vi, s tan bul, Gökçe, Birsen, Toplumsal Bilimlerde Araştırma, Savaş Yayıncılık, İstanbul, Han çer li oğ lu, Or han, Dü flün ce Ta ri hi, Rem zi Ki ta be vi, s tan bul, Han çer li o lu, Or han, Ruh bi lim Söz lü ü, Rem zi Ki ta be vi, s tan bul, Hanımefendi dergisi, ABY Ajans, İstanbul, Ağustos, Hay yam, Ömer, Ru bai ler, Al ter Ya y n c l k, An ka ra, Hor ney, Ka ren, Nev roz lar ve n san Ge li fli mi, çev.: Sel çuk Bu dak, Aç Ya y n c l k, An ka ra, Hor ney, Ka ren, Ruh sal Ça t fl ma la r m z, çev.: Sel çuk Bu dak, Aç Ya y n c l k, An ka ra, Hor taç su, Nu ran, n san lifl ki le ri, Rem zi Ki ta be vi, An ka ra, n ce o lu, Me tin, Tu tum, Al g, le ti flim, Ver so Ya y n c l k, An ka ra, Ka t ç ba fl, Çi dem, n san ve n san lar, Se vinç Mat baa s, s tan bul, Kök nel, Öz can, Zor la nan n san, Al t n Ki tap lar Ya y ne vi, s tan bul, Kök nel, Öz can, Ki fli lik, Al t n Ki tap lar Ya y n Evi, s tan bul, Ma uri ce, Re uch lin, Psi ko lo ji Ta ri hi, çev.: Tan ju Gök çöl, Rem zi Ki ta be vi, s tan bul, Mor gan, Clif ford T., Psi ko lo ji ye Gi rifl, çev.: Ko mis yon, Ha cet te pe Üni ver si te si Ya y n la r, An ka ra, Munn, Nor man L., Psi ko lo ji, çev.: Na hit Ten dar, MEB Ba s me vi, s tan bul, Orwell, George, 1984, çev.: Nuran Akgören, Can Yayınları, İstanbul,

12 PSİKOLOJİ DERSİNE YÖNELİK TUTUM ÖLÇEĞİ Ö ren ci nin Ad :... So ya d :... S n f :... Aç k la ma: Afla da bu y l gö re ce i niz psikoloji der si ne ilifl kin tu tum la r n z be lir le me ye yö ne lik cüm - le ler ve kar fl la r n da se çe nek ler ve ril mifl tir. Dik kat li ce oku duk tan son ra ken di ni ze uy gun se çe ne i ifla ret - le yi niz. ÖL ÇÜT LER Hiç katılmıyorum. Katılmıyorum. Kararsızım. Katılıyorum. Tamamen kat l yorum. Psikoloji der si ko nu la r hak k n da bil gi ye sa hip de i lim. Psikoloji der si ne yö ne lik il gi ve ye te nek le ri min var ol du - u na ina n yo rum. Psikoloji der si nin ko nu la r n ö ren mek ten zevk ala ca - ma ina n yo rum. Psikoloji der si için ay r lan za ma n n faz la ol ma s n is te - rim. Psikoloji der si ne ça l fl r ken za ma n m n ve rim li ge çe ce - i ne ina n yo rum. Psikoloji der si nin be nim için ge rek li ol du u nu dü flü nü - yo rum. Psikoloji der si nin bi re yin sos yal lefl me si ne kat k sa la ya - ca na ina n yo rum. Psikoloji der sin de s n f d fl ö re tim et kin lik le ri nin kul la - n l ma s n ar zu edi yo rum. Psi ko lo ji der si nin gi ri flim ci lik, ya ra t c l k ve eleş ti rel dü - şün me be ce ri le ri mi aç a ç ka ra ca na ina n yo rum. Psi ko lo ji der si ile il gi li ön ce den edin di im her han gi bir bilgi yok tur. 12

13 13

14 A. PS KO LO J N N KO NU SU TEMEL KAVRAMLAR Psi ko lo ji Or ga niz ma Dav ra n fl Ka ri ka tür 1. 1: Öz gün Uy sal KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Afla da ki ka ri ka tü rü in ce le ye rek so ru la r ya n t la y n z. 1. Psi ko lo ji zi hin de ge çen bi linç olay la r n n in ce len me si dir. Psi ko lo ji ki fli ler ara s ilifl ki le ri in ce le yen bi lim dir. Psi ko lo ji, çev re den ge len ve ken di le ri de nes nel ola rak göz - le ne bi len uya r c la ra he men ce vap ve ren bir or ga niz ma n n nes - nel ola rak göz le ne bi len tep ki le ri nin in ce len me si dir. Yu ka r da ki ta n m lar dan ya rar la na rak psi ko lo ji yi bir de siz ta n m la y n z. 2. Psi ko lo ji bil mek; bir gen ce, bir ö ret me ne, bir has ta ne bafl he ki mi ne, bir si ya si li de re ve bir dok to ra han gi ko nu lar - da ne ler ka zan d ra bi lir? 3. Dav ra n fl de yin ce ne an l yor su nuz? Ör nek ve re rek aç k - la y n z. 4. Or ga niz ma ne de mek tir? Bil di i niz or ga niz ma la ra ör - nek ler ve ri niz. 5. Fel se fe, ev ren ve in san üze rin de ya p lan sor gu la ma, on la r bü tün cül ola rak aç k la ma et kin li i dir. Bu ta n ma gö re fel se fe, psi - ko lo jiy le il gi li olay la r da ko nu ola rak al r. lk so ru da yap t n z ta n m da göz önü ne ala rak psi ko lo - ji nin olay la r ele al fl fel se fe den han gi aç lar dan fark l d r? Tar t fl n z. 6. Yan da ki ka ri ka tür, psi ko lo jiy le il gi li ne ler an lat mak ta d r? A. Psi ko lo ji söz cü ü si ze ne le ri ça r fl t r yor? Bu ko nu da s n f n z da ki tüm ö ren ci le rin ka t la ca bir be yin f r t na s ya p n z. Ko nu yu bir kaç da ki ka dü flü nüp et kin li e öy le bafl la y n z. Söy le nen fi kir le ri bir iki söz cük le özet - le ye rek tah ta ya ya z n z. Her tur da yal n z ca bir fi kir söy le yi niz. Fik ri niz yok sa Ge çi niz. di ye bi lir, son ra ki tur da dü flün ce ni zi yi ne söy le ye bi lir si niz. Kim se nin söy le ye cek fik ri kal ma d n da et kin li i so na er di ri niz. Et kin lik s ra s n da elefl ti ri ve yo rum yap ma y n z. Et kin li in so nun da tah ta da ya z lan fi kir le ri grup lan d r n z ve psi ko lo ji yi tek rar ( ko nu ya ha z r la na l m bö lü mün de ki ta n m n z da göz önü ne ala rak) ta n m la ma ya ça l fl n z. Be yin f r t na s tek ni i hak k n da bil gi edin mek için ki ta b n z n ek ler bö lü mü ne ba k n z. 14

15 B. Afla da ki f k ra y oku ya rak so ru la r ya n t la y n z. Kü çük R za okul dan dön müfl tü. O gün ö ren dik le ri ni dü flü nü yor du. R za y se vinç le kar fl la yan ba ba - s, o lu nun dü flün ce li hâ li ni gö rün ce me rak la Ne yin var? di ye sor du. Kü çük R za, ka fa s n kur ca la yan fle yi ba ba s na an lat t : Yer çe ki mi ka nu nu ol ma sa he pi miz ha va da uçar m fl z. Bu nu bi li yor muy dun? Ba ba s Te mel, ona flafl k n l k la bak t : Vay ca n na, pe ki ne za man ka bul edil mifl bu de di in ka nun? 1. R za ve ba ba s han gi göz le ne bi len dav ra n fl lar da bu lun mufl lar d r? 2. Ba ba s, R za n n ne dü flün dü ü nü göz le ye me di i hâl de ne den ona Ne yin var? di ye sor - mufl tur? 3. Ba ba s n n ve R za n n göz le ne me yen dav ra n fl la r ne ler dir? 4. Psi ko lo ji yal n z ca d fl tan göz le ne bi len dav ra n fl la r in ce le mek le mi ye tin me li dir? A. Afla da ki gör sel le ri in ce le yi niz. Sayfa 16 daki Psikoloji adlı bil gi no tun dan da ya rar la na rak so - ru la r ya n t la y n z. BÜ TÜN GÜN BÖY LE DO LAŞ TIM, HER KES BİR SEV Gİ LİM VAR ZAN NE DE CEK... Karikatür 1. 2: b ra him Öz da bak Ka ri ka tür 1. 3: Sel çuk Er dem 1. Gör sel ler de ki or ga niz ma la r ve özel lik le ri ni söy le yi niz. 2. Gör sel ler de ki gö rü le bi len ve gö rü le me yen dav ra n fl la r söy le ye rek dav ra n fl ta n m la y n z. 3. Psi ko lo ji, gör sel ler de ki ko nu lar la il gi le nir mi? Ne de ni ni be lir ti niz. 4. lk ka ri ka tür de ki Var m y m, yok mu yum? so ru su ile psi ko lo ji mi, yok sa fel se fe mi il gi le - nir? Ne de ni ni aç k la y n z. B. Aşağıda ve ri len ör nek le ri oku ya rak bun lar da sö zü edi len dav ra n fl la r n psi ko lo ji nin il gi len di i ko - nu lar olup ol ma d n ve or tak özel lik le ri ni tar t fl n z. a. Okul fut bol ta k m n n, bir bafl ka oku lun fut bol ta k m ile yap t maç ta iki ta k m n oyun cu la r ara - s n da kav ga ç k t. b. Fun da, kar de fli nin efl ya la r n ka r fl t r ma s na afl r si nir le ni yor ve yal n z kal d n da bu so run la na - s l bafl ede bi le ce i ni, öf ke si ni na s l de net le ye bi le ce i ni dü flü nü yor. 15

16 c. Ekin, gök gü rül tü sün den çok kor ku yor ve ya mur lu ha va lar da ne re ye sak la na ca n bi le mi yor. ç. Ak n, sü rek li an ne si ne ken di siy le alay eden ma hal le ar ka dafl la r n fli kâ yet edi yor. C. Tab lo da ki do ru ifa de le rin ya n na X ko ya rak bunları bi rer ör nek le aç k la y n z. Bit ki ler de duy gu la ra ve dü flün me ye da ya nan dav ra n fl lar bu lun ma d için psi ko lo ji sa de ce in san ve hay van or ga niz ma la r y la il gi le nir. n san dav ra n fl la r tek ne den li ve ba sit tir. Dav ra n fl lar üze rin de d fl et ken ler ka dar iç et ken le rin de ro lü var d r. Bir uya r c çe flit li dav ra n fl la ra yol aça bi lir. n san dav ra n fl la r sü rek li de il dir. Psi ko lo ji nin so nuç la r n n do ru lu u ka n t la na maz. Psi ko lo ji, dav ra n fl di er bi lim le rin her han gi bir ol gu yu in ce le di i gi bi in ce ler. PS KO LO J Psi ko lo ji söz cü ü, Yu nan ca psyche (psi ke; ruh, ne fes, zi hin) ve lo gos (dü zen li söz, bil gi) te rim le - rin den olufl mufl tur. Ke li me ola rak kar fl l, ruh bil gi si de mek tir. Psi ko lo ji, or ga niz ma n n göz le ne bi lir ve öl çü le bi lir dav ra n fl la r n in ce le yen po zi tif bir bi lim dir. Or ga niz ma, can l bir var l olufl tu ran or gan la r n uyum lu bü tün lü ü dür. n san, hay van ve bit ki ler bi rer or ga niz ma d r. Dav ra n fl, iç ten ve ya d fl tan ge len et ki le re kar fl or ga niz ma n n yap t tep ki dir. Bu tep ki, gö rü le bi - len ve ya ifli ti le bi len, ko nufl ma y da kap sa yan vü cut ha re ket le ri ola bi le ce i gi bi on lar ka dar ko lay göz - le ne me yen duy gu lar, dü flün ce ler de ola bi lir. Fel se fe, in sa n n me rak ve kufl ku duy ma, sor gu la ma gi bi özel lik le ri so nu cu or ta ya ç kan bir dü flün - me bi çi mi dir. Fi lo zof lar her konu gibi ruh ve dav ra n flı da sorgulamışlardır. Fel se fe de ya n t lar dan çok so ru lar önem li dir. Onun özü, her han gi bir bil gi ye sa hip ol mak de il, o bil gi yi ara ma y amaç edin mek - tir. Bu ne den le de fel se fe so ru la r n n bü yük bö lü mü Ne dir? li so ru lar d r. Oy sa bi lim Ne den? so ru - su na ya n t arar. Ola n ol du u gi bi in ce ler. Bi lim de ke sin lik söz ko nu su dur. Fel se fe de ise ula fl lan so - nuç la r n ke sin li in den söz edi le mez. Ay r ca fel se fe, var l bü tün ola rak ele al r. Oy sa bi lim ler, var l ko nu la r na gö re par ça la ra bö ler ve yal n z o alan da aç k la ma ge ti rir ler. fl te bu ne den ler le po zi tif bir bi - lim olan psi ko lo ji fel se fe den çok fark l d r. PERFORMANS GÖREVİ Amaç: Psi ko lo ji nin bir bi lim da l olufl sü re ci ni kav ra mak Sü re: 1haf ta Ko nu: Han gi afla ma lar dan son ra psi ko lo ji po zi tif bir bi lim ol mufl tur? Bu sü reç te or ta ya ç kan fark l yak la fl m lar han gi le ri dir ve bun la r n psi ko lo ji ye kat k la r ne ler ol - mufl tur? 16

17 Ün lü psi ko log la r n fo to raf ve re sim le - ri ni bu la rak bir ta rih fle ri di olufl tu ru nuz. Bu fle rit üze ri ne psi ko lo ji yak la fl m la r n ta rih s - ra s na gö re yer lefl ti ri niz. Ko nuy la il gi li sö zel bir su num ha z r la - y n z. Yan da ki fle ma y in ce le yi niz. Sunumunuzu hazırlarken bilgi toplama, bazı soruları yanıtlama, bilgiyi analiz etme aşamalarında neler yaptığınızı düşününüz. Bu çalışmanın size kazandırdığı sosyal ve üst düzey düşünme becerilerinin neler olduğunu söyleyiniz. Şe ma 1. 1: Performans görevi ile öğ ren ci den bek le nen ler B. PS KO LO J N N B L M OL MA SÜ RE C TEMEL KAVRAMLAR Ya p sal c yak la fl m (strük tü ra lizm) fl lev sel ci yak la fl m (fonk si yo na lizm) Dav ra n fl ç yak la fl m Psi ko di na mik yak la fl m Hü ma nis tik yak la fl m Bi lifl sel yak la fl m Bi yo lo jik yak la fl m Re sim 1. 2: Sig mund Fre ud, Ver ner Hor vath KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Yan da ki res mi in ce le ye rek so ru la r ya n t la y n z. 1. Bi lim ler için de ko nu su en kar ma fl k olan lar han gi le ri dir? Bu bilim dallarının karmaşık olma ne - de ni ni tar t fl n z. 2. Psi ko lo ji nin di er tüm po zi tif bi lim le rin kul lan d - de ney yön te mi ni kul lan ma s ge rek mez. gö rü flü ne ka t l r m s n z? 3. Do a bi lim le rin de ki ge lifl me ler sa lan ma say - d psi ko lo ji bir bi lim dalı hâ li ni ala bi lir miy di? 4. Psi ko lo ji, ken di ta n m la r n bi le ar d n da b ra kan bir bü yü me flek li ne sa hip tir. n san ya fla m n n kar ma fl k - l, bu nu ne re dey se ka ç n l maz ya par. 1 sö zü psi ko lo - ji nin ge li fli mi ile il gi li ne yi vur gu la mak ta d r? 5. Re sim de Fre ud ne den böy le çi zil mifl ola bi lir? Tah min edi niz. 6. Ba na, ye tifl tir mek üze re bir dü zi ne sa l k l be bek ve rin. Bun lar dan rast ge le seç ti im bi ri ni e i lim le ri ni, tut - ku la r n, ze kâ la r n, ye te nek le ri ni ve r k n dik ka te al mak - s z n di le di im her han gi bir uz man l k ala n n da ye tifl ti re - bi li rim. Bu ki fli yi; dok tor, avu kat, tüc car ve evet hat ta di - len ci ve ya h r s z ola rak e i te bi le ce i mi ga ran ti edi yo - rum. 2 di yen John Wat son (Con Vat s n), dav ra n fl la - r n ka za n l ma s n da ne ye önem ver mek te dir? 7. Wat son söylediğini ya pa bi lir miy di? 8. Psi ko lo ji nin bir bi lim da l ol ma sü re ci ne Wat - son n kat k s ne ola bi lir? 17

18 Afla da psi ko lo ji bi li mi nin ge li fli miy le il gi li bir me tin ve ril mifl tir. Met ni oku ya rak fle ma y ör nek te ki gi bi ta mam la y n z. PS KO LO J N N GE L fi M Psi ko lo ji uzun za man fel se fe ye ba l kal - d. Yu nan fi lo zof la r na gö re psi ko lo ji, in san ru hu nu ko nu alan bir bil gi da l y d. Pla ton (MÖ ) a gö re ruh, an cak ak l la kav ra na bi - lir di ve be den or ta dan kalk sa bi le ru hun var - l de vam eder di. Aris to te les (MÖ ), ru hun be de - nin bir ifl le vi ol du u nu sa vu nur. Ci sim sel ol - ma yan ruh, be de nin ha re ket le ri ni bir ama ca do ru yö nel ten ne den dir. René Des car tes (Rö ne De kart, ), o dö nem ler de si nir sis te mi nin ya p s iyi bi lin me di i hâl de dav ra n fl ; du yu or gan la - r, si nir sis te mi ve kas lar la aç k la ma ya ça l fl r. Bir bi lim ola rak psi ko lo ji nin or ta ya ç ka bil - me si için ön ce lik le di er bi lim le rin ge lifl me si ge rek mifl tir. Ör ne in Wil li am Har vey (Vil y m Har vey, ) in kan do la fl m y la il gi li bu lu flu bu ko nu da at lan önem li bir ad m d. Fi zik ve kim ya bi lim le rin de ki ge lifl me ler de psi ko lo ji nin bir bi lim hâ li ni al ma s n da et ki li dir. Ses, renk ve du yum ko nu la r n da ki arafl t r ma lar, psi ko lo ji de de ölç me ya p la bi le ce i ni gös ter mifl tir. He in rich We ber (Hay nrih Ve ber, ), in san la r n tep ki sü re le ri ni ve de ri du yar l l n öl çe - rek psi ko lo ji ye, in san dav ra n fl la r üze rin de de arafl t r ma ya p la bi le ce i dü flün ce si ni ge tir mifl tir. Bi lim ler de ki bu ge lifl me ler so nu cu psi ko lo ji, fel se fe den ay r la rak ba m s z bir bi lim kim li i ne ka vufl - mufl tur. Wil helm Wundt (Vil helm Vunt, ), ilk psi ko lo ji la bo ra tu va r n aç n ca psi ko lo ji, po zi tif bir bi lim ola rak kabul edilmiştir. Bun dan son ra n san la r na s l in ce le me li yiz? so ru su fark l bi çim ler de ce vap lan d r l m fl, bu nun so nu cu de i flik psi ko lo ji ekol ve yak la fl m la r gö rül me ye bafl la m fl t r. B L YOR MUYDUNUZ? GEV HER NE S BE VE MA N SA fi FA HA NE S Ana do lu nun s lam dö ne mi ne ait en es ki has ta ne - si ve ilk t p med re se si Kay se ri de dir. Ve rem den ölen k z kar de fli Gev her Ne si be Ha tun un va si ye ti üze ri ne Sel çuk lu Sul ta n I. G ya set tin Key hüs rev ta ra f n dan, y l la r ara s n da ya p lan da rüfl fli fa (sa l k yur du, has ta ne), gü nü müz de t p ta ri hi mü ze si ola rak kul la n l mak ta d r. Türk le rin yap t r d on bi rin ci bü yük has ta ne olan da rüfl fli fa, dün ya da ki t p e i ti mi ya p lan ilk sa l k mer - ke zi dir. Bu ra da ruh sa l ko ufl la r ve bir ec za ne bö - lü mü de var d r. Gev her Ne si be fii fa ha ne sin de pek çok bi lim in sa n ye tifl mifl, üc ret siz ba k lan pek çok has ta fli fa bul mufl tur. 3 Ka nu ni Sul tan Sü ley man n an ne si Haf sa Sul tan ise 1522 de Ma ni sa da bir kül li ye yap t r m fl ve bu ra da bir ak l has ta l k la r mer ke zi kur mufl tur. Haf sa Sul tan has - ta la n n ca ken di si ne, bu mer kez de ya p lan ve içi ne k rk bir çe flit ba ha rat ka t lan bir ma cun gön de ri lir. Haf sa Sul tan ma cun sa ye sin de k sa sü re de iyi le flir. fl te Ma - ni sa n n ün lü me sir ma cu nu ve her y l 21 Mart ta kut - la nan me sir flen lik le ri de böy le or ta ya ç kar. 4 Şe ma 1. 2: Psi ko lo ji nin bir bi lim da l ol ma s n da ki önem li kö fle tafl la r 18

19 Psi ko lo ji de yak la fl m lar, in san dav ra n fl n n kar ma fl k ya p s n, fark l bi çim ler de ele ala rak aç k lar. An - cak in san dav ra n fl bir bü tün dür ve psi ko lo ji bu yak la fl m lar dan hiç bi ri de il dir, tü mü dür. Yak la fl m la - r n her bi ri, dav ra n flı fark l aç lar dan açıklayarak onun iyi an la fl l ma s n sa la mak ta ve bir bi ri ni ta mam - la mak ta d r. Do la y s y la psi ko lo ji de dav ra n fl çe flit li aç lar dan ele al mak ta ama onu bir bü tün ola rak aç k la ma ya ça l fl mak ta d r. Afla da ki tab lo da psi ko lo ji bi li min de ki önem li yak la fl m lar ve ril mifl tir. Bun - la r oku ya rak ö ren dik le ri ni zi 20. sayfadaki so ru lar do rul tu sun da yo rum la y n z. Yak la fl m Sa vu nan lar Gö rüfl le ri Ya p sal c yak la fl m (strük tü ra lizm) Wil helm Wundt Psi ko lo ji, in san zih ni nin ya p s n, öge le ri ni in ce le me li dir. Kul la n la - cak tek nik, içe ba k fl ya da iç göz lem (bi re yin ken di ken di si ni göz le - yip el de et ti i bil gi le ri, arafl t r ma c ya ak tar ma s ) ol ma l d r. Zih nin ya - p s n n ve öge le ri nin arafl t r la bi le ce i ni or ta ya koy du un dan gü nü - müz psi ko lo ji si ne gi den yo lu aç m fl t r. An cak iç göz lem sa lam bil - gi ler el de et me ye uy gun bir yön tem ol ma d için de elefl ti ril mifl tir. fl lev sel ci yak la fl m (fonk si yo na lizm) Dav ra n fl ç yak la fl m Psi ko di na mik yak la fl m Hü ma nis tik yak la fl m Wil li am Ja mes (Vil y m Cey mis, ) John De wey (Con Dö vi, ) John Wat son (Con Vat s n, ) van Pav lov ( van Pav lov, ) Fre de ric Skin ner (Fre de rik Sikeynır, ) Ed ward Thorn di ke (Ed v rd Törn dayk, ) Psi ko di na mik yak la fl m Sig mund Fre ud (Sig mund Froyd, ) Al fred Ad ler ( ) Karl Jung (Karl Yung, ) Ka ren Hor ney (Ka ren Hor ni, ) Erich Fromm (Erih From, ) Ab ra ham Mas low (Ab ra ham Mas lov, ) Carl Ro gers (Karl Ra c rs, ) Dar win in ev rim ku ra m n dan et ki le nir. Zih nin ya p s ya n n da dav - ra n fl n ve zi hin sel ya fla m n, or ga niz ma n n çev re ye uyu mun da ne gi - bi ifl lev le ri bu lun du u nun da in ce len me si ge rek ti i ni sa vu nur. Çün - kü dav ra n fl ve zi hin sel sü reç ler, ki fli nin de i flen çev re ko flul la r na uyu mu nu sa lar. Bu yak la fl m, ki fli nin tüm dav ra n fl la r n uyum ça - ba s na in dir ge di i için elefl ti ril mifl tir. Psi ko lo ji nin de di er po zi tif bi lim ler gi bi bir ko nu su ol ma l d r. Zi - hin de olup bi ten dü flün ce ve duy gu lar; göz le ne bi len, öl çü le bi len ko nu lar de il dir. n san da göz le nip öl çü le bi len, onun ha re ket le ri dir. O hâl de psi ko lo ji nin ko nu su bun lar ol ma l d r. Uya r c -tep ki (U-T) psi - ko lo ji si ola rak da bi li nir. Or ga niz ma n n için de olup bi ten bi yo lo jik ve ya bi lifl sel sü reç ler le il gi len mez. Ama c, çev re de ki uya r c lar la or - ta ya ç kan dav ra n fl ara s n da ki ilifl ki yi göz lem ve de ney yo luy la in - ce le mek tir. Bu yak la fl m, çev re ye faz la önem ver di i, zi hin sel sü - reç le rin in ce le ne me ye ce i ni sa vun du u için elefl ti ril mifl tir. n sa n n her dav ra n fl n n ki fli li in den kay nak la nan bir ne de ni var - d r. Bu ne den, onun be bek lik, ço cuk luk, genç lik ça la r na da ya n r. n san, do ufl tan ge len iki te mel e i li me sa hip tir: cin sel lik ve sal d r - gan l k. Bun lar, onun bir top lum için de ya fla ma s n zor lafl t r d n dan sü rek li bas k al t n da tu tu lur ve bi linç li ol ma yan bir ala na iti lir. Ruh sal ya p, bir bi riy le ilifl ki li üç kav ram la aç k la n r: bi lin çal t, bi linç ve bi linç ön ce si. Psi ko lo ji, ki fli lik te ki ak sak l k la r n bi lin çal t n da ki ne den le ri ni bul ma l ve te da vi et me li dir. Bu nun için de bi re yin geç mifl ya flan t s - n or ta ya ç kar ma y amaç la yan va ka in ce le me si yön te mi ni kul lan ma - l d r. Te da vi ye yö ne lik ola rak da kli nik yön tem ler den ya rar lan ma l d r. Bu yak la fl ma gö re in sa n n do um la bafl la yan ve ömür bo yu sü - ren fiz yo lo jik, top lum sal ve psi ko lo jik ge rek si nim le ri (aç l k, cin sel lik, su suz luk, uy ku gi bi ge rek si nim le rin ya n n da; gü ven, sev gi, say g, ken di ni ger çek lefl tir me) var d r. Bun la r n kar fl lan ma ma s ruh sal ya - fla m n bü tün lü ü nü bo zar. n san, ge rek si nim le ri ni önem s ra s na gö - re do yur ma l ve sa la d do yu ma gö re afla ma afla ma ge lifl me li dir. n san, ge li fli mi ta mam lan m fl bir var l k de il dir. Ge lifl me gü cü nü ken - din den alan, olu flum hâ lin de bir var l k t r. Bu yak la fl m, or ta ya koy - du u grup te ra pi si ve psi kod ra ma gi bi ba z tek nik ler le psi ko lo ji ye kat k da bu lun mufl tur. An cak de ney yön te mi ni red det ti i için de elefl ti ril mifl tir. 19

20 Bi lifl sel yak la fl m Je an Pia get (Jan Pi ya je, ) Bi lifl sel sü reç ler al g la ma, bel lek ve dü flün me gi bi zi hin sel sü reç ler dir. Bu sü reç le ri kul la na rak bi rey; ken di si ve çev re si hak k n da ye ni bil gi ler edi - nir, es ki olay la r ha t r lar, or ta ya ç kan so run la r çö zer ve ge le cek le il gi li plan - lar ya par. n san pa sif bir var l k de il; uya r c la r al g la yan, ifl le yen, an lam - lan d ran ak tif bir sis tem dir. Bu ne den le psi ko lo ji, d fl tan göz le ne me yen bi - lifl sel sü reç le rin tü rü ve ya p s y la göz le ne bi len dav ra n fl la r n tü rü ve özel lik - le ri ara s n da ki ilifl ki yi arafl t r ma l d r. Bi lifl sel yak la fl m, zi hin sel sü reç le ri in ce - ler ken de ney sel yön tem ler kul lan ma ya özel lik le dik kat eder. Bi re yin d fl dün - ya y na s l iç sel lefl ti rip uya r c la r ken di si ne öz gü bir bi çim de al g la d n an - la mak is ter. Bu yak la fl m, dav ra n fl n olu flu mun da bi lifl sel sü reç le re faz la a r l k ver di in den elefl ti ril mifl tir. Bi yo lo jik yak la fl m Adolf Me yer( ) Bu yak la fl ma gö re her dav ra n fl n te me lin de son de re ce kar ma fl k si nir - sel olu flum lar yer al r. Be yin de ger çek le flen si nir sel olu flum lar di zi si kas la - ra ge çer ve göz le ne bi len dav ra n fl lar hâ lin de d fla r ya yan s r. Ör ne in arafl - t r ma lar, be yin ka bu u nun sal d r gan e i lim le ri s n r la ma ifl le vi gör dü ü nü or ta ya koy mufl tur. Bu ne den le, e i til mifl kim se ler de be yin ka bu u da ha çok ge lifl ti in den sal d r gan dav ra n fl la ra da ha az rast lan mak ta d r. Bu da bey nin ya p ve ifl le yi fliy le dav ra n fl ara s n da ilifl ki ol du u nu gös ter mek te dir. Bi yo - lo jik yak la fl m, dav ra n fl yal n z ca bi yo lo jik ne den le re da yan d r la ma ya ca n - dan elefl ti ril mifl tir. Tab lo 1. 1: Psi ko lo ji de yak la fl m lar 1. Kö pek ler den afl r kor kan bir ki fli nin dav ra n fl n n ne de ni ni, yukarıdaki tab lo da aç k la ma la r - n gör dü ü nüz dav ra n fl ç, psi ko di na mik, hü ma nis tik, bi lifl sel ve bi yo lo jik yak la fl m na s l aç k lar? 2. Yap t n z her aç k la ma da, psi ko lo jik yak la fl m la ra gö re ek sik olan yön ler han gi le ri dir? 3. Tab lo ya gö re psi ko lo ji nin bir bi lim da l ol ma sü re ci na s l açıklanmıştır? 4. Psi ko lo ji yak la fl m la r n n gü nü müz psi ko lo ji si ne kat k la r ne ler ol mufl tur? 5. Ömer Hay yam n Genç ken ö ren me ye, bi li me me rak sar d m ve fi lo zof lar la, din adam la r y la ya k n l k kur dum. Bir çok fley din le dim fa kat han gi ka p dan gir diy sem o ka p dan ç k t m. 5 sö zü nü ö - ren di i niz yak la fl m lar aç s n dan yo rum la y n z. Okuyalım ÜÇ ÜNLÜ TÜRK PS KOLO U Mazhar Osman Usman ( ), Türkiye de ilk modern ruh sa l hastanesini kuran Türk bilim insan d r. Ülkemizde klinik psikolojinin öncülerinden olan Mazhar Osman Usman, Berlin ve Münih te nöroloji ve psikoloji e itimi alm flt r. Bak rköy deki terk edilmifl bir k flla olan Refladiye K fllas n n bulundu u araziyi devletten talep etmifl, dönemin cumhurbaflkan Mustafa Kemal Atatürk ün onay ile 1924 y l nda bafllayan süreç, 15 Haziran 1927 tarihinde Bak rköy Ruh ve Sinir Hastal klar Hastanesinin kurulmas yla tamamlanm flt r. Uzun süre bu hastanede baflhekimlik görevinde bulunan Mazhar Osman, 1933 te stanbul Üniversitesi Psikiyatri Klini ine ordinaryüs profesör olarak atanm fl, 1952 y l na kadar çal flmalar n sürdürmüfltür. Fo toğ raf 1. 1: Mazhar Osman Usman ın kurduğu Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesinden bir görünüm 20

21 Muzaffer fierif Baflo lu ( ), dünyada sosyal psikolojinin akademik bir disiplin olmas nda öncülük eden kiflilerdendir. Doktora tezi, bugün bile sosyal psikolojinin temel kuramlar n ortaya koyan bir el kitab olarak kabul edilir. Onun Davran fl, çevreden ba ms z olarak aç klanamaz ve aç klansa da anlaml de ildir. düflüncesi sosyal psikolojinin, klinik psikolojinin, geliflim psikolojisinin ve biliflsel psikolojinin temelini oluflturmufltur. Nursu Marmara (1944- ), stanbul Üniversitesinin psikoloji bölümünden mezun olmufl daha sonra da psikolojiyi Türkiye için yeni bir bilim dal olan grafoloji (el yaz s ndan kiflilerin ruhsal özellikleri ile ilgili sonuçlar ç karmay amaçlayan bilgi dal ) ile desteklemifltir. Türkiyede grafoloji dal nda bilimsel yeterlili i olan ilk ve tek kiflidir. Doktora tezinde anlatt kiflinin yaz s n n kendisine ait olup olmad konusu Türkiye için keflfedilmemifl bir konudur. Nursu Marmara, bu konuda yapt çal flmalar n klinik psikolog tecrübesiyle pekifltirmekte ve karfl laflt rmaktad r. Bak rköy Ruh ve Sinir Hastal klar Hastanesinde klinik psikolog olarak 30 y l aflk n bir süredir görev yapan Marmara, mahkemelerde bilirkiflilik yapmakta ve yaz analizlerine de devam etmektedir. Ön Ça l fl ma Gö re vi Her han gi bir psi ko lo ji de ne yi ör ne i bu la rak def te ri ni ze ya z n z ve bu de ne yin ya p l ma ama - c n n ne ol du u nu dü flü nü nüz. C. PS KO LO J N N ÖL ÇÜT LE R VE AMAÇ LA RI TEMEL KAVRAMLAR Göz le ne bi lir lik Öl çü le bi lir lik KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Afla da ki gör sel le ri in ce le ye rek 22. say fa da ki so ru la r ya n t la y n z. Fo toğ raf 1. 2: Fre de rick Skin ner güvercinlerle yaptığı bir deneyde Fo toğ raf 1. 3: Fre de rick Skin ner farelerle yaptığı bir çalışma sırasında 21

22 1. Skinner, fo toğ raflarda psi ko lo ji nin han gi ama c n ger çek lefl tir me ye ça l fl mak ta d r? say fa da ki gör sel ler de Skin ner n yap t ça l fl ma psi ko lo ji nin di er po zi tif bi lim ler le han gi or tak özel lik le ri ta fl d n gös te rir? 3. John Wat son Psi ko lo ji, bir dav ra n fl ç n n ba k fl aç s n dan do a bi lim le ri nin ta ma men nes nel kol la r n dan bi ri dir. Teo rik he de fi, dav ra n fl tah min ve kon trol et mek tir. 6 de mek te dir. John Wat son a gö re teo rik he de fi dav ra n fl tah min ve kon trol et mek olan psi ko lo ji nin öl - çüt le ri ne ler ola bi lir? 4. Psi ko lo ji, yafl l l k dö ne min de ki so run la r n çö zü mü ne na s l kat k da bu lu na bi lir? 4. Ze kâ de re ce ni zi na s l bi le bi lir si niz ve bu nu bil mek si ze ne ka zan d r r? A. Fo to raf 1.4 ü in ce le yi niz. 23. say fa da ki bil gi no - tun dan da ya rar la na rak afla da ki so ru la r ya n t la y n z. 1. Be bek ne den gü lü yor ola bi lir? 2. Gü nü müz de uy ku ve rü ya lar EEG de ni len alet le sap ta na bil mek te dir. Bu na gö re be be in uy ku dav ra n fl n in ce le yen bir psi ko lo un, psi ko lo ji nin göz le ne bi lir lik öl çü tü nü ger - çek lefl tir di i söy le ne bi lir mi? 3. Be be in dav ra n fl n et ki le yen çev re ko flul la r ve uya r c lar ay r n t l bir bi çim de na s l ta n m la na bi lir? Fo to raf 1. 4: Uy ku sun da gü len be bek 4. Çevre koşullarının be be in dav ra n fl n ne derecede et ki le di i bu lu na bi lir mi? Bu du rum, psi ko lo ji nin han gi öl çü tü nün ger çek lefl ti i ni gös te rir? 5. Ya n t la r n z dan ha re ket le psi ko lo ji nin te mel öl çüt le ri nin ne ler ol du u söy le ne bi lir? B. Afla da s k l gan l k dav ra n fl n in ce le yen bir psi ko lo un yap ma s ge re ken ler ve ril mifl tir. Bu na gö re psi ko lo ji nin amaç - la r n n ne ler ol du u nu be lir ti niz. a. S k l gan bir kim se kar fl s n da psi ko log, ön ce lik le s k l - gan l n ne ol du u nu, na s l mey da na gel di i ni or ta ya ç kar - ma ya ça l fl r. b. S k l gan bir kim se yi in ce ler ken psi ko log, onun s k l gan - l na ne den ola bi le cek ai le, e i tim gi bi d fl; yor gun luk, ka l t m gi bi iç et men le ri in ce ler ve ge nel de bu dav ra n fl n ne den le ri - ni or ta ya koy ma ya, ona ge nel aç k la ma lar ge tir me ye ça l fl r. c. Psi ko log, s k l gan l n ne den le ri ni an la m fl ve aç k la - m fl sa bu dav ra n fl n han gi ko flul lar da, ne za man or ta ya ç - ka ca nı tah min ede bi lir. ç. Psi ko log, bu aşa ma lar dan son ra sı kıl gan lık dav ra nı şı - nı bir öl çü de de ğiş tir me şan sı na sa hip tir. Birisi bakarken hendekten atlayam yorum... Ka ri ka tür 1. 4: Ka s m Öz kan Ön Ça l fl ma Gö re vi Ön ça l fl ma n z da ki de ney de psi ko lo ji nin amaç la r n na s l ger çek - lefl tir di i ni afla ma afla ma gös te ri niz. 22

23 PS KO LO J N N ÖL ÇÜT VE AMAÇ LA RI Psi ko lo ji nin te mel öl çüt le ri göz le ne bi lir lik ve öl çü le bi lir lik tir. Göz le ne bi lir lik: Bilimlerin ele al d olay la r n göz le ne bi lir ol ma s ge re kir. Gü nü müz de psi ko lo ji, dav ra n fl ve dav ra n fl n al t n da ya tan sü reç le ri bi lim sel ola rak in ce le yen ça l fl ma di ye ta n m la n r. Çün - kü dav ra n fl n al t n da ya tan ba z sü reç le ri do ru dan göz le me ola na yok tur ama or ga niz ma n n dav - ra n fl la r göz le ne rek on la r n var l sap ta na bi lir. Öl çü le bi lir lik: Her bi lim, olay lar ara s n da ki ilifl ki yi öl çü le bi lir fle kil de or ta ya koy mak ama c n da d r. Özel lik le de ney sel psi ko lo ji, bel li bir dav ra n fl et ki le yen çev re ko flul la r n ve uya r c la r ay r n t l bir bi - çim de ta n m la y p öl çe rek bun la r n han gi dav ra n fl, na s l ve ne de re ce de et ki le di i ni bul ma y amaç - lar. Öl çü le bi lir lik, psi ko lo ji nin so nuç la r n n gü ve ni lir ol ma s n ve bun la r n kar fl lafl t r la bil me si ni sa lar. Psi ko lo ji nin amaç la r n n ba fl n da in san dav ra n fl la r n ta n m la ma ge lir. Tüm po zi tif bi lim ler ilk afla - ma da ol gu la r ve bun lar ara s n da ki ilifl ki le ri sap ta mak, s n f lan d r mak ve kay det mek ama c n da d r. Tüm bi lim ler gi bi psi ko lo ji de bu afla ma dan son ra aç k la ma ya ge çer. n san dav ra n fl la r n an la ma ve aç k - la ma afla ma s n da psi ko lo ji, göz lem ve de ney so nuç la r n dan ge nel le me le re var ma ya, dav ra n fl lar ara s n - da ki ne den sel lik ilifl ki si ni çö züm le ye rek ya sa la ra ulafl ma ya ça l fl r. Psi ko lo ji bi ze, in san dav ra n fl la r n ön ce den kes ti re bil me ola na da sa la mak ta d r. Psi ko lo ji, dav ra n fl la r an la ma ya ça l fl r ken ge tir di i aç k la ma la ra da ya na rak bir öl çü de in san dav ra n fl la r n et ki le me ve kon trol et me yi de ba fla ra bi lir. Ç. PS KO LO J N N YÖN TEM VE TEK N K LE R TEMEL KAVRAMLAR Bi lim sel yön tem Hi po tez Arafl t r ma tek ni i De ney Ku ram Ya sa Do al göz lem Va ka ça l fl ma s An ket Göz lem Ko re las yon Evet Bo bi, de den Pav - lov un eki bin dey di ama on lar he nüz pek az fley bi li yor lar d. Karikatür 1. 5: Vla di mir Krem lev KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Afla da ki gör se li in ce le ye rek so ru la r ya n t la - y n z. 1. Ö ret men, bah çe de oy na yan ö ren ci ler den bi - ri ni sü rek li göz lü yor sa bu yol la o ki fli hak k n da han - gi bil gi le ri edi ne bi lir? 2. Bir psi ko log, has ta s n n geç mi flin de yer alan olay la r arafl t r ma l m d r? Bu arafl t r ma ona ne ler ka zan d ra bi lir? 3. Oku lu nuz da ya p la cak ye ni bir dü zen le me için ö ren ci le rin gö rüfl le ri ne bafl vu rul sa na s l bir yön - tem le da ha ko lay bil gi edi ni le bi lir? 4. Ö ren ci le ri öv me yo luy la he ves len dir me nin ma te ma tik ö re ni min de et ki si ni arafl t r sa n z han gi yön tem ler den ya rar la n r d n z? 5. Bi lim, er geç el de et ti i nes nel ve ri le ri, bi zim öz - nel dün ya m za da ya ya cak ve do a an la y fl m z ay d n - la ta rak in san bi lin ci nin me ka niz ma s n ve ger çek an la - m n or ta ya ç ka ra cak t r. 7 di yen van Pav lov, psi ko - lo jiy le il gi li han gi inan c n ifa de et mifl tir? 6. Re sim de ki Bo bi nin de de si ne den van Pav - lov un eki bin dey di? Tah min edi niz. 23

24 A. Afla da ki bilimsel yöntemin izlediği aşamalarla ilgili fle ma y in ce le yi niz ve bil gi no tun dan da ya - rar la na rak ta mam la y n z. Yanlışlarınızı öğretmeniniz rehberliğinde düzeltiniz. B. fie ma dan da ya rar la na rak bi lim sel yön te mi ta n m la y n z. Şe ma 1. 3: Bi lim sel yön temin aşamaları B L M SEL YÖN TEM Bi lim sel yön tem, bi lim le rin in sa n ve do a y aç k la mak üze re iz le dik le ri sis tem li yo la ve ri len ad - d r. Bi lim ler, arafl t r ma ko nu la r y la il gi li ve ri le rin top lan ma s n da ba z araç la ra bafl vu rur. Bu araç la ra arafl t r ma tek ni i ya da öl çüm ara c ad ve ri lir. Arafl t r ma tek nik le ri çok sa y da d r ve her bi li min arafl - t r ma tek ni i fark l d r. Psi ko lo ji, po zi tif bir bi lim dir. Bu ne den le di er po zi tif bi lim le rin kul lan d k la r bi - lim sel yön tem den ya rar la n r. Öl çüm ara c ola rak da test, an ket, gö rüfl me ve va ka in ce le me si gi bi tek - nik le ri kul la n r. Bi lim sel yön tem, flu afla ma lar da ger çek le flir: Arafl t r la cak ko nu nun sap tan ma s ve göz lem: Arafl t r ma c, ce va b n me rak et ti i ko nu yu be lir - ler ve o ko nu nun s n r la r n çi zer. Son ra bu ko nuy la il gi li göz lem ler ya par. Hi po tez (de nen ce): Göz le nen olay lar ara s n da ki ba lan t la r n kav ra n p ta n m lan ma s ve s n f lan - d r l ma s so nu cu ula fl lan ge çi ci çö züm de ne me si dir. De ney: Olay la r n ya pay ola rak arafl t r ma c n n ha z r la d ko flul lar da, la bo ra tu var da olufl tu ru lup in - ce len me si dir. Ku ram (teo ri): Hi po tez le rin de ney le k s men do ru lan m fl hâ li dir. Te ori ler, ol gu la r n ne den le ri ni aç k la mak için ku ru lur ve ne den le ri aç k la ma da ye ter siz ka l r sa de ifl ti ri le bi lir ya da terk edi le bi lir. Ya sa: Te ori nin un sur la r ara s n da ki ilifl ki nin ma te ma tik sel ola rak ifa de edil mifl flek li dir. Yasalar kesin ve geneldir. Tekrarlanan gözlem ve deneyler sonucu elde edilmiş, akla uygun, yanlışlanma olasılığı olmayan bilgilerdir. 24

25 Afla da ve ri len üç ör nek ola y oku yu nuz. Yandaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak bun lar la il gi li so ru la r ya n t la y n z. Bir grup psi ko log, üç ya fl n da ki ço cuk la r n dav ra - n fl özel lik le ri ni be lir le mek için bir ço cu u her gün, sa - bah kalk ma saa tin den, ak flam ya t n ca ya ka dar göz le - mifl ve o yafl dav ra n fl la r n ay r n t l bir bi çim de or ta ya PS KO LO J DE KUL LA NI LAN koy mufl tur. TEK N K LER 1. Oku du u nuz olay da ki göz lem tü rü nü na s l ta - n m la ya bi lir si niz? 2. Oku du u nuz olay da ki göz lem tü rü han gi aç - lar dan elefl ti ri le bi lir? 3. Gü nü müz de git tik çe ge li flen ses ve gö rün tü al ma araç la r olay da kul la n lan göz lem tü rü ne han - gi aç dan yar d m c ola bi lir? Yük sek lik kor ku su olan bir ki fli hak k n da afla da ve ri len ko nu lar da bil gi top la ya rak has ta l na ilifl kin ipuç la r el de edil me ye ça l fl l m fl t r. a. Ki fli nin ad so ya d, do um ye ri ve do um ta ri hi b. So ru nun k sa ca tanımlanması c. Ge çir di i has ta l k lar ve ame li yat lar ç. Aka de mik ba fla r s, okul ya flan t s, ö ret men - le ri ve s n f ar ka dafl la r ile ilifl ki si d. Ai le ta rih çe si, ai le nin sos yo-eko no mik du ru - mu, kar defl sa y s e. Sos yal ilifl ki le ri,okul d fl sos yal et kin lik le ri f. Du ygu sal ge li fli mi g. Ge le ce e ilifl kin bek len ti le ri ve plan la r h. Öne ri len te da vi yol la r ve al na cak ön lem ler. Öne ri le rin uy gu lan ma s na ilifl kin plan lar 1. Olay in ce le nir ken iz le nen yön te min olum lu yön le ri ne ler ola bi lir? 2. El de edi len bil gi ler yük sek lik kor ku su olan ki - fli nin so ru nu nu çöz me de ye ter li ola bi lir mi? De il se bafl ka ne ler ya p la bi lir? An ka ra Üni ver si te si Hu kuk Fa kül te si ö ren ci le ri nin ne le re il gi duy duk la r arafl t r l m fl t r. Arafl t r ma n n ama - c, ö ren ci le rin çe flit li so run lar üze rin de ba m s z dü - flün me si ni sa la mak ama c y la dü zen le ne cek olan kül - tür kon fe rans la r ön ce sin de han gi ko nu la ra il gi duy du - Psi ko lo ji de do al göz lem, va ka ve an ket ça l fl ma la r gi bi tek nik ler den ya rar la n l r. Do al göz lem, arafl t r ma c n n ola ya hiç bir et ki de bu lun ma dan, ola n ol du u gi - bi in ce le me si dir. Do al göz le min ba z sa - k n ca la r var d r. Ör ne in göz le nen olay ay - n ol du u hâl de, fark l bek len ti le ri, e i lim le ri ve an la y fl bi çim le ri olan bi lim in san la r ola - ya fark l yo rum lar ge ti re bi lir ler. Ay r ca do - al göz lem çok za man al r ve ge nel lik le he - men kul la n la cak bil gi ler ver mez. Sis te ma - tik göz lem ise test ve an ket gi bi bel li tek - nik ler ve çi zel ge ler kul la n la rak ya p lan göz - lem dir. Bu göz lem le arafl t r ma c, ko nu yu k - sa sü re de, sis tem li ve nes nel bir bi çim de ele ala rak da ha ke sin bil gi ler el de eder. Va ka ça l fl ma s, bi re yin geç mi flin de yer alan olay la r n ya k n çev re sin den ve ai le sin - den bil gi al na rak in ce len me si yo luy la has - ta l na ilifl kin ip uç la r el de edil me si dir. An ket, bil gi ve re cek ki fli nin, do ru dan ken di si nin oku ya rak ya n t la ya ca so ru lar - dan olu flan so ru kâ t la r kul la n la rak ya p - lan bir arafl t r ma tek ni i dir. An ket ten, ola - bil di in ce çok ki fli nin gö rüfl le ri ni, ka n la r n top la mak için ya rar la n l r. An ke tin ge çer li li - i; so ru la r n iyi ha z r lan m fl ol ma s na, ce - vap la yan la r n sa mi mi ol ma s na, so ru la r n kim le re uy gu lan d na ve el de edi len so - nuç la r n ne öl çü de ge nel lefl ti ri le bi le ce i nin iyi bi lin me si ne ba l d r. Gü nü müz de an ket uy gu la ma la r n da pos ta, te le fon ve İn ter net - ten de ya rar la n la bil mek te dir. 25

26 u nu be lir le mek tir. Ha z r la nan so ru kâ t la r, an ke tör ler ta ra f n dan bin ö ren ci ye uy gu la n r. So nuç ta, ö ren ci le rin ya r dan faz la s n n eko no mik ve si ya si ko nu la ra il gi duy du u gö rü lür An ket ça l fl ma s n da ö ren ci ler le na s l ilifl ki ku rul mufl tur? 2. Hu kuk Fa kül te si ö ren ci le ri nin ne le re il gi duy du u nu be lir le mek için ne den an ket uy gu - la ma yo lu ter cih edil mifl tir? 3. An ke tin do ru so nuç ver me si ve ge çer li li i ne le re ba l ola bi lir? 4. Es nek lik ge rek ti ren, s n r s z bil gi is te yen arafl t r ma lar için bu tek nik ne den uy gun ola maz? 5. An ket çalış ma s n da han gi ile ti flim ola nak la r n dan ya rar la n la bi lir? A. Afla da ve ri len kav ram la r, ta n m la r n n ba fl na ya z n z. de ney sel yön tem kon trol gru bu ba m l de ifl ken de ne tim siz de ifl ken de ney gru bu de nek ba m s z de ifl ken de ney de ne tim li de ifl ken ara de ifl ken de ifl ken DE NEY SEL YÖN TEMLE İLGİLİ KAVRAMLAR Olay ve nes ne ler ara s n da ki ne den sel lik ilifl ki le ri nin or ta ya ç ka r l ma s n sa - la yan bi lim sel arafl t r ma yön te mi dir. La bo ra tu var da olay la r n ya pay ola rak arafl t r ma c n n ha z r la d ko flul lar da ger çek lefl ti ril me si dir. Psi ko lo ji de ney le rin de, üze rin de de ney ya p lan or ga niz ma ya ve ri len ad d r. Göz le ne bi len ve fark l de er ler ala bi len özel lik le re de nir. De ney de, de ifl ti ri len özel lik ya da özel lik ler dir. Ba m s z de ifl ke ne ba l ola rak de i flen özel lik tir. Ba m l ve ba m s z de ifl ken üze rin de et ki li olan de ifl ken ler dir. Bun lar, de - ne tim li ve de ne tim siz de ifl ken ler ola rak ay r la bi lir. Ba m s z de ifl ken le ba m l de ifl ke ni et ki le ye bi le ce i ön ce den bi li ne rek de ne tim al t na al nan de ifl ken ler dir. De ney s ra s n da or ta ya ç kan, ba m l de ifl ken üze rin de ki et ki si ön ce den kes ti ri le me yen de ifl ken ler dir. Üze rin de de ney ya p lan grup tur. Hiç bir ko flu lu de ifl me yen grup tur. En az bir ba m s z, bir ba m l de ifl ke ni ol ma yan bir de ney dü flü nü le mez. Bir de ne yi, be tim le yi - ci bir ça l fl ma dan fark l k lan te mel nok ta, et ken le rin kon trol al t na al n m fl ol ma s d r. De ney ve kon trol grup la r n da ki de nek le rin yafl, ki lo ve ze kâ dü ze yi gi bi ni te lik le ri de ay n ol ma l d r. Ay r ca de ne yi ya pan ki fli le rin dav ra n fl bi çi mi, de nek ler ta ra f n dan na s l al g lan d, de nek le re ipu cu ve rip ver me dik le ri ve umut k r c olup ol ma d k la r da de ney ko flul la r n et ki le di in den kon trol al t n da tu tul ma l d r. 26

27 B. Bul ma ca n n so ru la r n def te ri ni ze ya z n z. C. Uy ku nun ö ren me ve ö re ni len le ri sak la ma dav ra n fl la r üze rin de ki et ki si ile il gi li aşağıdaki de ne yi oku yu nuz ve so ru - la r ya n t la y n z. Uy ku nun ö ren me ve ö re ni len le ri sak la ma dav ra n fl la r üze rin de ki et ki si in - ce le ni yor sa eflit özel lik le re sa hip iki grup de nek al n r. Bi rin ci grup ö ren me ola y n - dan son ra uyu tu lur. kin ci grup, ö ren me - den son ra gün lük ifl le ri ni yap mak üze re ser best b ra k l r. Gü nün so nun da her iki grup ta da ö re ni len le rin ne ka da r n n ha - t r la na bil di i sap ta n r. Ö ren me den son - ra uyu tu lan gru bun ö re ni len le ri da ha iyi ha t r la d gö rü lür De ney de bi linç li bir fle kil de de - ifl ti ri len özel lik han gi si dir? 2. De ifl ti ri len özel li e ba l ola rak de i flen ne dir? 3. De ney de iki grup tan ya rar la n l ma s n n ne de ni ne ola bi lir? Tar t fl n z. 4. De ney de de ne tim al t n da tu tul ma s ge re ken te mel un sur lar ne ler ola bi lir? 28. sayfadaki bilgi notunu okuyunuz. Bundan yararlanarak tabloda yer alan veriler aras ndaki korelasyonla ilgili özellikleri iflaretleyiniz. KORELASYON Örnekler Yüksek Düflük Pozitif Negatif Korelas. yok Zekâ bölümü ile okuma testi puan Demokrasinin gelişmesi ile güvenlik kaygısı Boyla müzik yetene i Derse olan ilgi ile baflar Ortalama s cakl k ile klima kullan m Sınıf öğrenci sayısı ile öğrenme düzeyi Ödüllendirme ile başarı E itim olanaklar ile e itilmifl insan say s 27

28 B. Afla da ki mü zi in zi hin sel fa ali yet le re et ki si ile il gi li de ne yi oku yu nuz ve bil gi no tun dan da ya - rar la na rak so ru la r ya n t la y n z. Fo toğ raf 1. 5: Sen fo ni Or kes tra s 1992 y l n da Ka li for ni ya Üni ver si te sin de ki arafl - t r ma c la r n üni ver si te ö ren ci le riy le yap t k la r bir ça - l fl ma da, ö ren ci ler s na va gir me den ön ce 20 ya da 30 da ki ka Mo zart n sen fo ni le ri ni din le dik le rin de prob lem çö zü mü ne da ya nan test ler de az bir fark la da ha yük sek pu an lar al m fl lar d. Bu ol duk ça an lam - l y d. Çün kü bi lifl sel psi ko lo ji ve be yin ça l fl ma la r da bey nin be lir li k s m la r uya r l d n da k sa sü re ler için - de ki fli le rin per for man s n n ar ta ca n or ta ya ko yu - yor du. An cak ne ya z k ki bu bul gu ba s n ta ra f n dan faz la s y la bü yü tül dü. Ör ne in, Ame ri ka da ki eya let - ler den bi rin de bir mü zik fir ma s y la an la fl la rak ye ni do an ço cu u olan ai le le re kla sik mü zik CD le ri da - t l d. Ben zer fle kil de dev le te ba l ba z krefl ler de ço cuk la r n da ha ze ki ol ma la r bek len ti siy le Bach, Vi val di ve Mo zart ça l n ma ya bafl lan d. Bu gün, ba z mü zik fir ma la r n n Be be i ni zin Bey ni ni Ge lifl ti rin L fi K SEL VE DE NEY SEL YAK LA fiim lifl ki sel yön tem, ma te ma tik sel ola rak ifa de edi le bi len ve ri le rin el de edil me sin de, s n f lan - d r l ma s n da ve su nul ma s n da kul la n lan bir yön tem dir. s ta tis tik le, ol gu lar ara s n da ki ilifl ki - ler tab lo, gra fik gi bi yol lar dan or ta ya ko nu lur. lifl ki sel yön tem le rin ba fl n da ko re las yon ge lir. Ko re las yon, bir de ifl ke nin de e ri de i flir - ken bir di er de ifl ke nin de de e ri nin de ifl - me si an la m na ge lir. Ör ne in ze kâ bö lü mü yük - sek olan ço cuk la r n oku ma tes ti pua n yük sek ise ze kâ bö lü müy le oku ma be ce ri si ara s n da bir ko re las yon var de mek tir. Ko re las yo nu, ko - re las yon kat sa y s ile ifa de ede riz. En yük sek ko re las yon kat sa y s +1, -1 dir. S f r sa y s na yak lafl t k ça ko re las yon aza l r. S f r sa y s, iki ve - ri ara s n da ko re las yo nun ol ma d n gös te rir. 28

29 bafl l al t n da sat t kla sik mü zik se ri le ri ne ai le le rin gös ter di i ra bet ol duk ça bü yük ol du De ney de arafl t r la cak ko nu ne dir ve ko - nuy la il gi li han gi göz lem ler ya p l m fl ola bi lir? 2. De ne yin bafl lan g c n da arafl t r ma c lar han - gi tah min de bu lun mufl ve bu nu s na ma yo lu na git mifl ola bi lir ler? 3. De ney den ha re ket le ula fl lan ge nel le me ne dir ve bu na da ya n la rak han gi uy gu la ma lar ya p l m fl t r? 4. lifl ki sel yön tem, sa y ile ifa de edi le bi len ve - ri le rin el de edil me sin de, s n f lan d r l ma s n da ve su nul ma s n da kul la n lan bir yön tem dir. Siz ce yu - ka r da ki de ney sel ça l fl ma ile bu tür bir ça l fl ma - n n far k ne ola bi lir? Tar t fl n z. E er ko re las yon, bir lik te ar tan ya da bir lik te aza lan de er le ri gös te ri yor sa ko re las yon kat sa y s po zi tif tir. 0,80 ya da 0,90 l k bir ko re las - yon yük sek tir. 0,40 la 0,60 ara s or ta, 0,20 yle 0,30 ara s dü flük tür. De ifl ken ler den bi ri nin de - e ri ar tar ken di e ri nin ki aza l yor sa ko re las yon kat sa y s ne ga tif tir. De ney sel yön tem ile ilifl ki sel ça l fl ma n n ifl - lev le ri fark l d r. De ney sel yön tem, de ifl ken le - re ilifl kin ve ri le rin el de edil me si ni, ilifl ki sel ça - l fl ma ise bu ve ri ler ara s n da ki ilifl ki nin de re ce - si nin or ta ya ko nul ma s n sa lar. Ko re las yon kat sa y s y la ifa de edi len ilifl ki ler; arafl t r ma c ya yol gös te rir ve çok yük sek ko re las yo na sa hip olan ilifl ki ler, so nuç ta, ne den sel lik ilifl ki le ri ni bil di ren aç k la ma lar hâ li ni al r. D. ET K L KE LER TEMEL KAVRAM Etik il ke ler KO NU YA HA ZIR LA NA LIM A. Afla da verilen gör se lleri in ce le ye rek bunlarda ne an la - tıl mak is te nil di ği ni söy le yi niz. Ka ri ka tür 1. 6: Anton Ramiro B. Afla da ki met ni oku ya rak so ru la r ya n t la y n z. Bir sü per mar ke te gir di i niz de ne den se rin lik his se der si niz? Çün kü bel li bir de re ce nin al t n da ki in san vü cu du, bey ne gü ven siz lik ve aç l k sin yal le ri gön de rir. Tüm mar ket kli ma la r bel li bir de re ce ye ayar lan m fl - t r. çe ri gir di i niz de ilk gör dü ü nüz ürün ler de özen le se çil mifl tir. Mar - ket le rin la bi rent gi bi ol ma s n n ne de ni, en iyi mar ka la r n si zin göz hi za - n z da ol ma s n sa la mak için dir. Ço cuk la r n eri fle ce i raf la ra abur cu - bur lar is tif len mifl tir. Ürün pa ket le rin de ki renk ler de bu ifli bi len ler ce dü - zen len mifl tir. Ör ne in k r m z ve sa r ifl tah açar, ye flil ta ze lik his si ve rir. 1. Bi yo lo ji ve psi ko lo ji nin bul gu la r n dan me tin de sö zü edil di i fle kil de kâr ama c y la ya rar la n l ma s n do ru bu lu yor mu su nuz? Tartışınız. 2. Psi ko lo ji ne den ba z ah la ki il ke le re uy mak zo run da d r? Ka ri ka tür 1. 7: Ni co las Vi al 29

30 C. Afla da ki Ge or ge Or well (Corc Or v l, ) n 1984 ad l ro ma n ile il gi li met ni oku ya rak so ru la r ya n t la y n z ün dün ya sın da hofl gö rüy le kar fl la n p izin ve ri len bafl l ca duy gu lar; kor ku, öf ke, za fer ve ken di ni afla la ma d r te dev - let ler üç blok hâ lin de top lan d k la r n dan ve blok lar ara s n da güç den - ge si ku rul du un dan sa vafl yok tur. Hep sin de de bas k c bir yö ne tim var d r. Bü tün bu pi ra mi din do ru un da gü cü her fle ye ye ten, ya n l - maz, kim se nin hiç bir za man gör me di i bir a a bey var d r. Onun he - men al t n da nü fu sun yüz de iki si ni olufl tu ran par ti iç çev re si bu lu nur. Onun al t n da da par ti d fl çev re si ile nü fu sun bü yük bö lü mü nü olufl - tu ran ses siz kit le ler yer al r. Ai le or ta dan kalk m fl t r. Amaç nef re ti bes le mek, kom flu yu kom flu ya düfl man et mek ve tüm in san ca cofl - ku la r yok et mek tir. Bu dün ya iha net, kav ga, fley tan ca gad dar l k, zor la afla la ma ve hal k n sey ret ti i top lu idam lar dün ya s d r. Her kes sü rek li iz le nir ve özel ya flam yok tur te tüm bun lar na s l ba fla r l mak ta d r, in san lar böy le bir ya fla ma ne den kar fl ç k ma mak ta d r lar? 2. Or well, özel lik le psi ko lo ji nin etik ku ral la ra uy gun ola rak kul la n l ma ma s n dan duy du u en di fle ile bu ro ma n yaz m fl ola - bi lir mi? Tar t fl n z. Afiş 1. 1: Eric Arthur Blair, 1984 le ilgili bir afiş ve kitap kapağı 3. Psi ko lo ji de ki uy gu la ma alan la r n da ge çer li ku ral lar ne ler ol ma l d r? Tar t fl n z. Afla da ki ör nek olay la r oku ya rak etik ku rul da ol say d n z bu ko nu lar da han gi ka rar la r ve re bi le - ce i ni zi bil gi no tun dan da ya rar la na rak tar t fl n z. Bir ka d n, ga ze te de oku du u ke di be yin le ri üze rin de arafl t r ma ya pan bir psi ko lo u etik ku ru - la fli kâ yet eder. Bu psi ko lo un ke di le re yap t n n etik il ke le re ay k r bir dav ra n fl ol du u nu id di a eder ve ce za lan d r l ma s n is ter. Psi ko log, tüm ça l fl ma la r n ye tifl kin has ta la - r n bu lun du u or tam lar da ger çek lefl tir mifl tir. Ço - cuk ge li fli mi ve so run la r ile il gi li ders ler al ma ma - s na ra men ço cuk lar la ça l fl ma yap mak ta d r. On dört ya fl n da bir genç, dep res yon ve sos yal aç dan içe ka pan d için psi ko lo a ge ti - ri lir. Psi ko log, gen cin ai le si nin k s t la ma la r ne de - niy le so run ya fla d n sap tar. Genç le bir kaç ay Bİ LİM SEL ARAŞ TIR MA LAR DA ETİK İL KE LER Bi lim sel arafl t r ma ya pa bil mek için bi lim sel bir tu tu ma ve etik il ke le re sa hip ol mak ge re kir. Etik il - ke ler ev ren sel ka bul gö ren ah lak il ke le ri dir. Gü - nü müz de bir çok ül ke de psi ko lo ji ala n n da arafl - t r ma ve uy gu la ma fa ali yet le ri ni dü zen le yen etik il ke ler bu lun mak ta d r. Etik il ke le re ne de re ce say - g gös te ril di i ve uyul du u, bu ül ke ler de yap t r m gü cü olan ku ru lufl ve oda lar ta ra f n dan ta kip edil - mek te dir. Tür ki ye de de bafl ta Türk Psi ko log lar Der ne i ol mak üze re bu ifl le vi ye ri ne ge ti ren ku ru - lufl lar bu lun mak ta d r. Psi ko lo ji de uyul ma sı ge re - ken etik il ke le rin ba zı la rı şun lar dır: Ya p lan ka y t la r n ki fli sel bil gi le ri aç a ç kar - ma s ve za ra ra ne den ola cak du rum lar ya rat ma s söz ko nu suy sa psi ko log arafl t r ma ya ka t lan lar - dan, on la r her han gi bir fle kil de fil me al ma dan ve kay det me den ön ce izin al ma l d r. 30

31 ça l fl t k tan son ra iler le me kay de der. An cak gen cin ba ba s n dan te le fon lar gel me ye bafl - lar. Ba ba, o lu nun çok gi rifl ken dav ran ma ya ve ai le d fl n da ki ki fli ler le il gi len me ye bafl la - ma s n dan ya k n r. Te da vi nin o lu nu ken di - sin den uzak lafl t r d n söy le ye rek psi ko lo u etik ku ru la fli kâ yet eder. Psi ko log, en gel li bir ço cu un zi hin sel de er len dir me sin den el de et ti i test mal ze - me le ri ni ö ren ci le riy le pay la fl r. Ço cu un ai - le si ni ta n yan bir ö ren ci nin du ru mu ai le ye ha ber ver me si üze ri ne ai le, ço cuk la r n n giz - li lik hak k n ih lal et ti i suç la ma s y la etik ku ru - la fli kâ yet te bu lu nur. Ön Ça l fl ma Gö re vi On gru ba ay r l n z. Her gru bun aşa ğı da te mel kav ram lar bafl l al t n da ve ri len alt dallardan bi ri ni se çe rek onu ta n tan bir kart ha z r la ma s n sa la y n z. Psi ko log, arafl t r ma ya ka t l m için afl r ya da uy - gun suz eko no mik tefl vik ler sa la mak tan ka ç n ma l d r. Psi ko log, ye ter li sa yı da göz lem de bu lun ma dan ge nel yar gı la ra var ma ma lı dır. Araş tır ma da is ta tik sel ve ri le rin doğ ru so nuç al - ma yı en gel le ye bi le cek bi çim de de ğiş ti ril me si, araş tır - ma cı nın bek len ti le ri doğ rul tu sun da çık ma yan bul gu - la rın ra por edil me si, araş tır ma da top lan ma yan ve ri le - rin top lan mış gi bi gös te ril me si yol la rı na gi dil me me li dir. Psi ko log, arafl t r ma s n n fi zik sel ac ya da cid di duy gu sal stre se ne den ola ca n gör dü ü du rum lar da ka t l m c la r uyar ma l d r. Psi ko log, ka t l m c la ra arafl t r ma n n özel lik le ri ve so nuç la r ile il gi li bil gi le ri el de et me le ri için ola nak sun - ma l d r. Arafl t r ma n n so nun da ka t l m c la r bil gi len dir - me li dir. Arafl t r ma yön tem le ri nin ka t l m c ya za rar ver - di i nin far k na va r n ca bu za ra r en aza in dir mek için ge re ke ni yap ma l d r. Psi ko log, hay van de ney le rin de, hay van la ra ezi yet edil me den ba k l ma s ndan ve onların sa l k l bir or tam - da tu tul ma la r n dan so rum lu dur. E. PS KO LO J N N ALT DAL LA RI TEMEL KAVRAMLAR De ney sel psi ko lo ji Bi lifl sel psi ko lo ji Ge li flim psi ko lo ji si Sos yal psi ko lo ji Kli nik psi ko lo ji Sa l k psi ko lo ji si Tra fik psi ko lo ji si Spor psi ko lo ji si En düs tri ve ör güt psi ko lo ji si Din psi ko lo ji si KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Afla da ki gör se li in ce le ye rek so ru la r ya n t la y n z. Sürü psikolojisi tamam ama bu sürü, o sürü mü? Ka ri ka tür 1. 8: Sel çuk Er dem 1. Bir psi ko log ol say d n z psi ko lo ji nin han gi ala n n da ça l fl mak is ter di niz? Ne de ni ni aç k la - y n z. 31

32 2. Psi ko lo ji bi li mi, yal n z ca arafl t r ma c la r, bi lim in san la r ve ya y n la r aç s n dan de il, gün lük ya - flan t m z da ki et ki le riy le de ge lifl mek te dir. Ya fl m z, sta tü müz, il gi le ri miz ne olur sa ol sun ya fla m m z çe - flit li alan lar da ça l flan psi ko log la r n ça l fl ma la r n dan bir fle kil de et ki len mek te dir. 12 Yu ka r da ki söz den yo la ç ka rak ya fla m n z n, psi ko log la r n ça l fl ma la r n dan han gi ko nu lar da, na s l et ki len di i ni tar t fl n z. 3. Ka ri ka tür 1. 8 de sö zü edi len sü rü psi ko lo ji si nin ne de mek ol du u nu dü flü nü nüz. Bu ko - nu psi ko lo ji nin han gi alt da l ile il gi li ola bi lir? 1. Psi ko lo ji nin Te mel Bi lim Alt Dal la r Afla da ki iki met ni oku yu nuz. 33. sayfadaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak bun lar la il gi li so ru la r ya n t la y n z li y l la r n so nun da Mark Ro zen we ig (Mark Ro zen veyg) ile Da vid Krench (Dey vit Krenç) bir de ney dü ze ne i ha z r l yor. De ney de iki grup fa re kul la n l yor. lk grup tek ba fl na, sos yal uya ran lar aç - s n dan fa kir b ra k l r ken, ikin ci grup için de pek çok oyun ca n ve di er fa re le rin bu lun du u zen gin bir sos yal or tam da ye tifl ti ri li yor tek rar dan son ra, zen gin çev re de bü yü yen fa re le rin be yin ka bu u - nun, fa kir çev re de bü yü yen grup ta ki le re na za ran da ha ge lifl mifl ol du u bu lu nu yor Yu ka r da ki de ney de han gi de ifl ken ler ara s n da ki ilifl ki arafl t r l m fl t r? 2. De ney den ha re ket le de ney sel psi ko lo ji nin han gi ko nu la r de ney sel ola rak ele al d söy - le ne bi lir? 3. De ney sel psi ko lo ji nin ge li fli mi ne özel lik le han gi psi ko lo ji yak la fl m la r n n önem li kat k la r ol mufl tur? Ne de niy le aç k la y n z. Da n fl man El ma lar k r m z. der. Ço cuk me rak la so rar: K r m z ne de mek? Da n fl man K r m z bo ya s de mek, ya ni el ma lar k r m z ile bo yan m fl. di ye ya n t lar onu. Ço cuk Kim bo - ya m fl? Da n fl man gü ler K r m z el ma n n ren - gi, ya ni el ma lar bo ya l bü yü yor. Ço cuk yi ne so rar: Pe ki el ma lar hep k r m z m olur? Da - n fl man Ha y r fark l olan la r da var. der. 1. Ço cuk renk le ri ne den bil mi yor? 2. Ço cu un renk le ri ö ren me si için kaç ya fl n da ol ma s ge re kir? 3. Da n fl man renk kav ra m n ço cu un zih nin de so mut lafl t r mak için han gi kav ra - Fo toğ raf 1. 6: Ço cuk lar renk le ri za man la ö re nir. m kul lan m fltır? 4. Da n fl man, psi ko lo ji nin han gi alt da l n da ça l fl mak ta d r ve bu alan da han gi ko nu lar ele al - n yor ola bi lir? 5. Bu alt da l n or ta ya ç k fl n da han gi psi ko lo ji yak la fl m la r n n kat k s var d r? 32

33 PS KO LO J N N TE MEL B L M ALT DAL LA RI Psi ko lo ji nin te mel bi lim alt dal la r n da ça l flan psi ko log lar; du yum, al g, ö ren me, bel lek, gü dü ve dav ra n fl n fiz yo lo jik te mel le ri gi bi ko nu la r ele al r lar. Psi ko lo ji nin te mel bi lim alt dal la r, uy gu la ma l bi - lim alt dal la r na te mel olufl tu rur ve yol gös te rir. Bafl l ca te mel bi lim alt dal la r flun lar d r: De ney sel psi ko lo ji, biyolojik sü reç ler le dav ra n fl ara s n da ki ilifl ki yi in ce le yen fiz yo lo jik psi ko lo jiy - le ya k n dan il gi li dir. De ney sel psi ko lo ji bu do rul tu da du yu or gan la r n n ya p s ve ifl le yi fli, ka na ka r - flan hor mon la r n or ga niz ma n n bü tü nü ne ve do la y s y la dav ra n fla et ki si gi bi ko nu la r de ney sel ola rak ele al r. Bi rey le rin ken di ne öz gü dav ra n fl, dü flün me ve duy gu bi çim le riy le il gi le nir. Ki fli li in ya p lafl ma - s n et ki le yen de ifl ken le ri çe flit li bo yut lar da in ce ler. Ye ni test ler olufl tu rur. Kli nik, da n fl man l k, sos - yal, e i tim ve en düs tri yel psi ko lo ji gi bi uy gu la ma alan la r n da psi ko log la r n kul la na ca öl çüm araç la - r n or ta ya ko yar. De ney sel psi ko lo ji nin bu da l psi ko met ri ad n al r. Ge li flim psi ko lo ji si, bi rey le rin kro no lo jik ya fla ba l ola rak gös ter di i fi zik sel, zi hin sel ve sos yal de - i flim le ri in ce ler. Du yu or gan la r n n ya fla gö re na s l ge lifl ti i, han gi yafl ta ne gi bi de i flim le rin gö rül dü - ü, bi re yin ge lifl me sin de çev re nin ro lü, ço cu un ge li flim afla ma la r ve yafl l l k dö ne mi gi bi ko nu la r ele al r. Ço cuk luk, er gen lik, ye tifl kin lik ve yafl l l k psi ko lo ji si gi bi dal la ra ay r l r. Bu psi ko lo ji da l n n ge li fli - min de psi ko di na mik, hü ma nis tik ve özel lik le de bi lifl sel yak la fl m n kat k la r bü yük ol mufl tur. Sos yal psi ko lo ji, bi rey - top lum et ki le fli mi ni in ce le yen psi ko lo ji da l d r. Sos yal psi ko lo ji; bafl ka in - san la r na s l al g la d m z, bi zim on la ra, on la r n bi ze na s l tep ki gös ter dik le ri, top lum sal du rum ve or - tam lar dan na s l et ki len di i miz üze rin de du rur. Bu psi ko lo ji da l özel lik le dav ra n fl sal ve bi lifl sel yak la - fl m n et ki siy le ge lifl mifl tir. Bi lifl sel psi ko lo ji; bel lek, al g la ma, dü flün me, ha t r la ma ve unut ma, prob lem çöz me gi bi bi lifl sel sü reç ler le il gi li de ney sel arafl t r ma lar ya par. Bi lifl sel yak la fl m n bi lifl sel sü reç le ri in ce le me siy le ge lifl - me ye bafl la yan bir psi ko lo ji ala n d r. 2. Psi ko lo ji nin Uy gu la ma l Alt Dal la r Afla da ki iki f k ra y oku yu nuz. 3. et kin lik te ve ri len Psikolojinin Uygulamalı Alt Dalları adlı me tin den de ya rar la na rak bun lar la il gi li so ru la r ya n t la y n z. ON K N C YE N L G Ar ka ar ka ya ge len on iki ye nil gi den son ra tek nik di rek tör çok kızdı, oyun cu la r n top la d ve de di ki: Sa n yo rum, bir kez da ha en baş tan bafl la ma l y z. Dikkatle bakın, şu ko lu mun al t n da du ran fley top tur. Anlamayan var mı? Ar ka s ra dan bir oyun cu at l r: Şu elinizdekini bir ke re ya k n dan gö re bi lir mi yim aca ba? F k ra da ki tek nik di rek tör, psi ko lo ji den han gi ko nu lar da ya - rar la na bi lir? Ka ri ka tür 1. 9: Jean Mc Carty 33

34 BE N M, BEN! Te mel bir gün ara ba s y la gi der ken k r m z fl k ta du ran lüks bir ara ca ar ka dan çar par. Afla ya ine - rek bafl lar ada ma yal var ma ya: Ar ka dafl ku su ra bak ma, lüt fen af fet, gör dü ün gi bi yok sul bir ada m m. Adam, ha sa r n da faz la ol ma d n dü flü ne rek Ta mam ta mam, af fet tim, hay di git. der. Her iki si de ara ba la r na bi ne rek de vam eder ler. le ri de ki bir bafl ka k r m z fl k ta Te mel tek rar ay n ara ca ar ka dan çar par ve ka fa y cam dan uza t p ara c n sa hi bi ne eliy le Sa kin ol! ifla re ti ya par: Te lafl lan ma, be nim, ben. der. 1. Te mel ve ben ze ri sü rü cü ler ne den psi ko lo ji nin ko nu su ola bi lir ler? 2. Psi ko lo ji nin tra fik te ki ya ya ve sü rü cü le rin dav ra n fl la r ile il gi len me si nin ne gi bi ya rar la r ola bi lir? Afla da ki tab lo da psi ko lo ji nin uy gu la ma l alt dal la r n dan ba z la r nın açık la ma la rı ve ku tu içe ri sin de de bun la rın ad la rı ve ril mifl tir. Bil gi le ri in ce le ye rek uy gun ad la rı kar şı la rı na ya zı nız. spor psi ko lo ji si e i tim psi ko lo ji si sa l k psi ko lo ji si kli nik psi ko lo ji din psi ko lo ji si ad li psi ko lo ji tra fik psi ko lo ji si en düs tri ve ör güt psi ko lo ji si PS KO LO J N N UY GU LA MA LI ALT DAL LA RI Dav ra n fl bo zuk luk la r n n tefl hi si ve te da vi siy le u ra flan psi ko lo ji da l d r. Bi - rey le re dü flün me, duy gu ve dav ra n fl dü ze yin de yar d m edip on la r n çev re le riy - le da ha uyum lu bir ilifl ki için de ol ma la r n sa la ma ya ça l fl r. De ney sel alan lar da el de edi len bil gi le rin e i tim ve ö re tim de uy gu lan ma s y - la il gi li ça l fl ma lar ya par. Ze kâ, ki fli lik, ö ren me, dü flün me, gü dü, al g la ma gi bi ko - nu lar da ki psi ko lo ji ça l fl ma la r n n so nuç la r n e i tim ala n na uy gu lar. Psi ko lo ji nin bu alt da l, bi re ye ya fla m n n de i flik yön le riy le il gi li ka rar lar al ma s na yar d m c ola bi le cek bil gi ler ver me yi ve ye te nek le ri do rul tu sun da yol gös ter me yi amaç - lar. Sa l n ko run ma s, sa l k ve has ta l a ilifl kin de er yar g la r n n kül tü rel te - mel le ri, sa l k hiz met le ri alan la r n da ile ti flim be ce ri le ri, sa l k e i ti mi nin ya flam ka li te si ni yük selt me de ki ro lü, okul ça ço cuk la r na ve ri le cek be den sel, psi ko lo - jik ve sos yal des tek, ço cuk lar da ya ra lan ma la r n psi ko lo jik bo yut la r, mad de ba - m l l gi bi ko nu lar la il gi le nir. Ya ya ve sü rü cü le rin tra fik te ki dav ra n fl la r n n al t n da ya tan psi ko lo jik sü reç - le ri in ce ler. Bafl l ca ama c, tra fik ka za la r n ve bun la r n so nu cu olan ölüm le ri azal - ta bil mek tir. Sü rü cü le rin araç sür me ey le mi s ra s n da ki al g, dik kat ve bi lifl sel sü - reç le ri, ki fli lik le ri, risk al ma dav ra n fl la r, tu tum la r ve duy gu la r bu psi ko lo ji da l - n n ko nu la r ara s n da d r. 34

35 Sa n k la r so rufl tur ma tek ni i, gör gü ta n k la r n n dü fle bi le ce i ya n l sa ma la r n sap tan ma s, suç ifl le me yö ne li mi nin ön ce den bi lin me si, suç lu ço cuk la r n ye ni den e i tim yo luy la top lum ya fla m na uyum la r n n sa lan ma s gi bi ko nu lar la il gi le nen psi ko lo ji da l d r. Psi ko lo ji nin be den sel per for man s et ki le yen psi ko lo jik ve zi hin sel fak tör le ri arafl t ran da l d r. Bul gu la r bi rey sel ve ta k m per for man s n art t r mak ta kul la n l r. Bu alan da ya p lan ça l fl ma lar la spor cu lar, zi hin le ri ni gev fle tip ya r fl ma ko flul la r - n n üzer le rin de ya ra ta bi le ce i stres fak tö rü nü azal ta bi lir ler. İfl ya fla m n iyi lefl tir mek ve üre ti mi art t r mak ama c y la psi ko lo ji nin il ke le rin - den ya rar la nan bir psi ko lo ji da l d r. Bu alan da ça l flan psi ko log lar; plan yap ma, ka li te li yö ne tim, ör güt sel de i flim gi bi alan lar da ele man ör güt len me si ve e i ti mi ko nu la r n da ça l fl ma lar ya par lar. Ör güt sel ya p, ifl ve ri mi, ifl do yu mu, tü ke ti ci dav - ra n fl, per so nel se çi mi, per so ne lin ge lifl ti ril me si gi bi ko nu lar la il gi le nir ler. Din sel inanç la r ve uy gu la ma la r psi ko lo jik ba k m dan aç k la yan psi ko lo ji da - l d r. Din sel inanç la r n bi rey psi ko lo ji sin de ki ifl le vi, din de ifl tir me nin psi ko lo jik bo yu tu, di ni al g y be lir le yen psi ko lo jik et men ler, ko nuy la il gi li ba z bi linç hâl le ri bu ala na gi ren arafl t r ma ko nu la r d r. Ön Ça l fl ma Gö re vi G rup la r n, der se ha z r l k ya pa rak olufl tur duk la r kart lar, ö ret me ne tes lim edi le cek tir. Ö ren - ci ler, ö ret me nin ka r fl t ra rak tek rar grup la ra da t t kart la r ala cak, her grup s ray la kart ta ki bil gi - le ri oku ya cak ve di er ö ren ci ler bu ifa de nin han gi da la ait ol du u nu söy le ye cek ler dir. Da ha son ra hep bir lik te psi ko lo ji nin alt dal la r ve il gi len dik le ri ko nu lar de er len di ri le cek tir. Psi ko lo ji nin alt dal la r nı yazarak aşağıdaki fle ma y ta mam la y n z. Şe ma 1. 4: Psi ko lo ji nin alt dal la r Uzmandan Dinleyelim S n f n za, psi ko lo ji nin ifl alan ları ile il gi li aç k la ma ya pa cak bir psi ko log çağırınız ve bu konuda ha z r l k ya p n z. Uzmana sor mak is - te di i niz so ru la r be lir le yi niz. 35

36 F. PS KO LO J N N fi ALAN LA RI TEMEL KAVRAMLAR KO NU YA HA ZIR LA NA LIM E i tim ku rum la r Afla da ki so ru la r ya n t la y n z. Sa l k ku rum la r 1. Psi ko log ol ma y dü flün me min ne de ni, ço cuk ken ya fla d - Ad li ku rum lar m so run lu ai le or ta m y d. Bu ne den le his set ti im ça re siz lik duy - As ke rî ku rum lar gu la r ile bafl et mek ko lay de il di. Ay r ca, an ne ve ba ba m an la - Arafl t r ma mer kez le ri ma ve on la ra yar d m et me ko nu sun da mo ti vas yo num çok yük - Üni ver si te ler sek ti. di yen bir ki fli, psi ko lo ji nin han gi ifl ala n n da gö rev ya - p yor ola bi lir? 2. Oku lu nuz da psi ko lo ji ile il gi li ça l fl ma ya pan ki fli ler var m? Bun lar kim ler dir ve han gi ko - nu lar da si ze yar d m c ol mak ta d r lar? 3. As ke rî ku rum lar da ça l flan psi ko log la r n gö rev le ri ne dir? Tar t fl n z. Uz man dan Din le ye lim S n f n za ge len psi ko lo u dik kat le din le yi niz. Söy le di i önem li ko nu la r not edi niz. Sor - mak is te di i niz so ru lar var sa so ru nuz ve ki ta b n z n ar ka k s m n da ki din le dim ve ö ren dim for mu nu dol du ru nuz. Afla da ki me tin de ba z psi ko log lar siz le re ça l fl t k la r ala n ta n t ma ya ça l fl m fl lar d r. Bu ki fli le rin afla - da ve ri len ifl alan la r n dan han gi sin de ça l fl t k la r n ya za rak met ni ta mam la y n z. üni ver si te ler e i tim ku rum la r arafl t r ma mer kez le ri as ke rî ku rum lar ad li ku rum lar sa l k ku rum la r Be nim ala n m da ça l flan psi ko log lar, ifl let me le rin in san kay nak la r bi rim le rin de uz man l k ve yö ne - ti ci lik ya pa bi lir ler. Ken di e i tim ve da n fl man l k fir ma la r n ku ra rak ifl let me le re per so nel se çi mi ve e i - tim ko nu sun da yar d m c olur, da n fl man l k ya par ve e i tim se mi ner le ri dü zen le ye bi lir ler. Okul lar da reh ber ö ret men lik ya pa bi lir ler. Ço cuk yu va la r n da, hu zur ev le rin de, çe flit li fir ma la r n halk la ilifl ki ler bi rim le rin de psi ko log ya da so rum lu yö ne ti ci ola rak hiz met ve rir ler. Ay r ca rek lam flir ket le rin de arafl - t r ma c, me tin ya za r ya da da n fl man; pa zar la ma flir ket le rin de arafl t r ma c psi ko log ola rak gö rev ala - bi lir ler. En gel li le rin e i ti min de ve re ha bi li tas yon mer kez le rin de de psi ko log ola rak gö rev len di ri lir ler Be nim ala n m da ça l flan psi ko log lar, ka d n ve ai le sa l mer kez le rin de kli nik ler de ve has ta ne ler - de gö rev ya par lar. Bu ku rum lar da psi ko lo jik so ru nu olan ki fli le re yar d m c olur lar Be nim ala n m da ça l flan psi ko log lar dan flir ket ler de, ka mu ku ru lufl la r n da, ad li t p ku rum la r n da, ka muo yu ve tü ke ti ci dav ra n fl arafl t r ma mer kez le rin de ya rar la n l mak ta d r. 36

37 4.... Be nim ala n m da ça l flan psi ko log lar dan, ai le ya da ce za mah ke me le rin de bi lir ki fli ola rak ya rar la n l - mak ta d r. Ay r ca tra fik psi ko lo ji si ala n n da psi ko tek nik de er len dir me ya pan mer kez ler de psi ko log ve yö ne ti ci ola rak hiz met ver mek te dir ler Be nim ala n m da ça l flan psi ko log lar, as ke rî psi ko lo ji ve harp psi ki yat ri si ko nu la r n da bil gi sa hi bi dir - ler. Bu ko nu lar da ders ler, kurs lar, kon fe rans lar, se mi ner ler ve sem poz yum lar dü zen ler ve ko or di ne eder ler. Sa l k per so ne li ni, li der per so ne li, bir lik le rin em ni yet ve ka za ön le me per so ne li ni ve s h hi ye gö rev le ri üst le nen as ke rî per so ne li e i tir ler. Bi rey le re yö ne lik ko ru yu cu e i tim prog ram la r dü zen ler ler Be nim ala n m da ça l flan psi ko log lar, aka de mik ka ri yer ya pa rak yük sek ö re tim ku rum la r n da arafl - t r ma c ve ö re tim üye si ola rak gö rev al mak ta d r lar. G. PS KO LO J VE D ER B L M LER TEMEL KAVRAMLAR Bi yo lo ji Fiz yo lo ji Zo olo ji Ge ne tik Sos yo lo ji An tro po lo ji Fo toğ raf 1. 7: Yu nus lar Fo toğ raf 1. 8: Sin cap may mu nu KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Afla da ki iki met ni oku ya rak so ru la r ya n t la y n z. Yu nus lar, il ginç ve bir o ka dar da et ki le yi ci ya ra t k lar d r. Ki fli lik sa hi bi dir ler, üzü le rek ac çe ke bi lir ler, ya ra l olan hem - cins le ri iyi le flin ce ye ka dar ya n n dan ay r l maz, yar d m c olur lar. tal ya da bu lu nan Yu nus Arafl t r ma Ens ti tü sü ta ra f n dan ger - çek lefl ti ri len bir ça l fl ma, bu muh te flem ya ra t k la r n bi li ne nin çok öte sin de kar ma fl k bir ile ti flim me ka niz ma s na sa hip ol du - u nu ve in san lar gi bi za man za man dip lo ma si di li kul lan d k - la r n gös te ri yor. Yunusların in san la ra s cak dav ran ma la r, ye ri gel di in de bir ta k m teh li ke le re kar fl (kö pek ba l sal d r la r ör - nek le rin de ol du u gi bi) biz le ri ko ru ma la r ne re den kay nak la - n yor bi lin mez ama yu nus lar kar ma fl k can l lar ve hak la r n da da ha bil me di i miz çok fley var gi bi gö rü nü yor. 14 Sin cap may mun la r gen te da vi si sa ye sin de bi zim gör - dü ü müz renk le ri gö re bi lir hâ le gel di. Arafl t r ma c lar, ta ma - men renk kö rü olan may mun la r n göz le ri ne bir in san ge ni en - jek te ede rek on la r n tüm renk le ri gör me le ri ni sa la d. Bu so - nuç, gü nün bi rin de in san da ki renk kör lü ü ne ve di er gör me bo zuk luk la r na yö ne lik gen te da vi le ri nin ge lifl ti ril me si ni sa la - ya bi lir Yu ka r da oku du u nuz iki ça l fl ma han gi bi lim dal la - r na ait tir? 2. Yu nus ve sin cap may mun la r ile il gi li bu ça l fl ma lar psi ko lo ji yi han gi yön ler den il gi len di re bi lir? 37

38 A. Yandaki bil gi no tun dan da ya rar la na - rak afla da ki ça l fl ma lar da psi ko lo ji nin han - gi bi lim den yar d m ala bi le ce i ni söy le yi niz. a. Bir dâ hi nin ze kâ bö lü mü nün yük sek ol ma s n n ka l t m sal ne den le ri b. He ye can dav ra n fl n da iç sal g bez le - ri nin ro lü c. Kent ya fla m n n in san psi ko lo ji si ne olum suz et ki le ri ç. S k l gan dav ra n fl lar la ba fla r ilifl ki si d. May mun bey ni ile in san bey ni ve dav ra n fl la r ara s n da ki ben zer lik ler e. Gü nü müz de stre se yol açan top lum - sal fak tör ler f. l kel in san dan mo dern in sa na do ru olan ge li flim afla ma la r B. Afla da ki psikolojinin ilişkili olduğu diğer bilimlerle ilgili fle ma y ta mam la y n z. Şe ma 1. 5: Psi ko lo ji ve di er bi lim ler PS KO LO J VE D ER B L M LER Psi ko lo ji nin do ru dan ya da do lay l ola rak ilifl ki li bu - lun du u bi lim le rin ba fl n da bi yo lo ji bi lim le ri ve sos yal bi lim ler ge lir. Bi yo lo ji Bi lim le ri Bi yo lo ji: n san, be de niy le bi yo lo ji nin, dav ra n fl la r y - la psi ko lo ji nin ko nu su dur. Be den sa l ve ruh sa l bir bi riy le ilifl ki li ol du un dan bi yo lo ji ve psi ko lo ji yar d m - la fl r. Fiz yo lo ji: Si nir sis te mi nin, du yu or gan la r n n ve iç sal g bez le ri nin ifl lev le ri ni in ce le yen bi yo lo ji da l, fiz yo lo - ji dir. Bey nin, si nir sis te mi nin, iç sal g bez le ri nin, du yu or gan la r n n ya p s ve ifl le yi fli bi lin me den, in san dav ra - n fl la r n aç k la mak ola nak s z d r. Bu ne den le bi yo lo ji, fiz - yo lo ji ve psi ko lo ji, ko nu la r aç s n dan fark l d r ama bul - gu la r y la da bir bi ri ne yar d m c d r. Zo olo ji, bi yo lo ji nin hay van la r çe flit li yön le riy le in ce - le yen da l d r. Es ki ça lar da ya fla m fl ve gü nü müz de so - yu tü ken mifl bir çok hay van tü rü ve gü nü müz de ya fla yan hay van lar bu ala n n ko nu su nu tefl kil eder. Hay van dav - ra n fl la r n in ce le yen psi ko lo ji de zo olo jiy le ilifl ki için de - dir. Üze rin de de ney yap t ya da in ce le di i hay van lar - la il gi li ola rak zo olo ji nin bul gu la r n dan ya rar la n r. Ge ne tik, bi yo lo ji nin or ga niz ma lar da ki ka l t m ve çe - flit li li i ele alan da l d r. Can l la r n ka l t m sal ak ta r m me - ka niz ma la r n an la ma ya ça l flan mo dern ge ne tik bi li mi 19. yüz y l n or ta la r n da bafl lar. Ka l t m bi rim le ri ne gen ad ve ril mek te dir. Ge ne tik, or ga niz ma la r n gö rü nü flü - nün ve dav ra n fl n n be lir len me sin de önem li bir rol oy - nar sa da or ga niz ma n n çev re ile et ki le fli mi ni de göz önü ne al mak ge re kir. n sa n n ruh sal ya p s üze rin de hem ka l t m sal hem de çev re sel et ken le rin ro lü var d r. Bu ne den le de psi ko lo ji ve ge ne tik bi lim dal la r bir bir le - riy le ilifl ki de dir ler. Sos yal Bi lim ler Sos yo lo ji, in sa n n ge li fli mi ve dav ra n fl la r üze rin de, için de ya fla n lan kül tü rün de et ki si var d r. Bu yüz den psi ko lo ji, top lum la r n ge nel ni te lik le ri ni, çe flit li ku rum la - r n, ge li fli mi ni in ce le yen sos yo lo ji den ya rar la n r. n sa - n n ki fli li i, do ufl tan ge len özel lik ler le son ra dan e i tim - le ka za n lan özel lik le rin bir bü tü nü dür. Bu ne den le, in - 38

39 san dav ra n fl la r n an la mak, in sa n n için de ye tifl ti i çev re nin de bi lin me si ni ge rek ti rir. An tro po lo ji: l kel ka vim le ri fi zi ki ve kül tü rel ya p la r aç s n dan in ce le yen an tro po lo ji, ge rek sos yo - lo ji ye ge rek se psi ko lo ji ye yar d m c bir di sip lin sa y l mak ta d r. Sos yo lo ji ve an tro po lo ji de psi ko lo ji gi - bi in sa n ele alan bi lim ler dir. Fa kat sos yo lo ji gü nü müz in sa n ile il gi le nir. An tro po lo ji ise in sa n, geç - mifl te ka lan top lum sal ya p n n bir par ça s ola rak ele al r. Psi ko lo ji, in sa n n dav ra n fl la r ve bu dav ra - n fl lar üze rin de et ki li olan tüm un sur lar la il gi le nir. A. Afla da ki çok tan seç me li so ru la r n do ru se çe nek le ri ni ifla ret le yi niz. 1. I. n san ve hay van dav ra n fl la r n da ben zer lik le rin bu lun ma s II. n san lar üze rin de uy gu la na ma yan de ney le rin ya p la bil me si II I. Ya flam sü re le ri k sa ol du un dan bir kaç ku fla n göz len me si IV. Çev re sel et ki ler den ba m s z ola rak ger çek lefl me si V. Bu yol la in san dav ra n fl la r n n da ha iyi an la fl la bil me si Yu ka r da ki mad de ler den han gi si psi ko lo ji nin hay van dav ra n fl la r n in ce le me si nin ne den - le rin den bi ri d e i ldir? A. I B. II C. II I D. IV E. V 2. Afla da ki ler den han gi si psi ko lo ji nin ta fl d özel lik ler den bi ri dir? A. De ney yön te mi ni kul la na maz. B. Ko nu su nes nel ve öl çü le bi lir de il dir. C. Ko nu su göz le ne bi len dav ra n fl lar d r. D. lifl ki sel ça l fl ma lar dan ya rar la na maz. E. So nuç la r ge nel ge çer de il dir. 3. Afla da ki ler den han gi si psi ko lo ji nin fel se fe den ay r l p ba m s z bir bi lim ol ma s n sa la - m fl t r? A. n san ru hu ile il gi li arafl t r ma la r n ge lifl me si B. n san dav ra n fl y la il gi li ça l fl ma la r n art ma s C. Çe flit li psi ko lo ji yak la fl m la r n n or ta ya ç k ma s D. Wil li am Har vey in kan do la fl m n aç k la ya bil me si E. Wil helm Wundt un ilk psi ko lo ji la bo ra tu va r n kur ma s 4. Dav ra n fla be lir li bir aç k la ma ge ti ril mifl se ve ne de ni bi li ni yor sa onun han gi du rum lar da tek rar la - na ca da bi li ni yor de mek tir. Ör ne in sal d r gan l k dav ra n fl n n ne den le ri an la fl l m fl ve aç k la na bil mifl - se onun han gi ko flul lar da ve ne za man or ta ya ç k t bi li ne bi lir. Bu ise bi ze, dav ra n fl olum luy sa tek - ra r n sa la ma, olum suz sa ön le me ola na n ve rir. Bu aç k la ma da psi ko lo ji nin han gi ama c üze rin de du rul mufl tur? A. Dav ra n fl n sap ta n p de ne tim al t na al n ma s B. Dav ra n fl n an la fl l p aç k la na bil me si C. n sa n n çev rey le uyu mu nun sa lan ma s D. Ele al nan ol gu la r n be tim len me si E. Dav ra n fl n ön ce den tah min edi le bil me si 39

40 5. Ze kâ bö lü mü ile oku ma tes ti pua n ara s n da ki ilifl ki in ce le ni yor. Bu na gö re ö ren ci nin ze kâ bö - lü mü yük sel dik çe oku ma tes ti pu an n n da yük sel di i gö rü lü yor. Bu du rum la il gi li ola rak afla da ki ler den han gi si söy le ne bi lir? A. Ze kâ bö lü mü ile oku ma tes ti pua n ara s n da po zi tif ko re las yon var d r. B. Oku ma tes ti pua n ze kâ bö lü mü nü do ru dan do ru ya et ki ler. C. Oku ma tes tin de ki ba fla r, ze kâ dü ze yin de ki de i flik lik le ri et ki ler. D. ki de ifl ken ara s n da do ru oran t ol du un dan ko re las yon ne ga tif tir. E. Ze kâ dü ze yi ve oku ma ba fla r s ara s n da ko re las yon yok tur. 6. Psi ko lo ji de ilifl ki sel ve de ney sel yak la fl m lar dan ya rar la n l r. Afla da ki ler den han gi si de ney sel de il, ön ce lik le ilifl ki sel yak la fl ma ait bir özel lik tir? A. De ifl ken ler ara s n da ne den sel lik ilifl ki le ri ku ru la bi lir. B. Dav ra n fl n han gi or tam ve ko flul lar da or ta ya ç ka ca be lir le ne bi lir. C. Dav ra n fl an la ma ve aç k la ma ama c ger çek lefl ti ri le bi lir. D. Sa y ile ifa de edi le bi len ve ri ler el de edi lip s n f lan d r la bi lir. E. Dav ra n fl n or ta ya ç k ma s k l bi li ne bi lir. 7. Bi lim sel bir arafl t r ma ya pa bil mek için bel li etik il ke le re uy mak ge re kir. Bu na gö re afla da ki ler den han gi si psi ko lo ji de eti in ge rek tir di i bir il ke d e i ldir? d r. A. Psi ko log, arafl t r ma s n n stre se ne den ola ca n gör dü ü du rum lar da aç k la ma yap ma ma l - B. Psi ko log, ye ter li sa y da göz lem de bu lun ma dan ge nel yar g la ra var ma ma l d r. C. Hay van de ney le rin de hay van la ra ezi yet edil me me li ve sa l k l bir or tam ya ra t l ma l d r. D. Psi ko log, ka t l m c la ra arafl t r ma n n özel lik le ri ve so nuç la r ile il gi li bil gi ver me li dir. E. Psi ko log, ki fli sel bil gi le rin aç a ç k ma s ge re ki yor sa ka t l m c la r n iz ni ni al ma l d r. 8. Sü rü cü le rin tra fik te ki al g, dik kat ve bi lifl sel sü reç le ri, ki fli lik le ri, risk al ma dav ra n fl la r, tu - tum la r ve duy gu la r han gi psi ko lo ji da l n n ko nu la r ara s n da d r? A. De ney sel psi ko lo ji B. Tra fik psi ko lo ji si C. Spor psi ko lo ji si D. Sa l k psi ko lo ji si E. Din psi ko lo ji si 9. I. n san la r n ye te nek le ri ne gö re ifle yer lefl ti ril me si II. Ça l flan lar ara s n da ki ilifl ki le rin dü zen len me si II I. Ça l fl ma ya fla m n da ifl ve ri mi nin art t r l ma s IV. fl çi ifl ve ren ilifl ki le ri nin be lir len me si V. Bi re yin dav ra n fl fark la r n n be lir len me si Bu ko nu lar dan han gi si en düs tri psi ko lo ji si nin in ce le me ala n n da yer a lmaz? A. I B. II C. II I D. V E. IV 40

41 10. n san dav ra n fl la r hem sos yal ve fi zi ki çev re nin hem de ka l t m n et ki siy le or ta ya ç kar. Do la y - s y la bir psi ko lo un bu iki fak tö rü de ele al ma s ge re kir. Bu na gö re or ga niz ma la r n özel lik le gö rü nü flü nün ve dav ra n fl n n be lir len me sin de psi ko - lo ji nin han gi bi lim da l y la ya k n ilifl ki de ol ma s ge re kir? A. Zo olo ji B. Fiz yo lo ji C. Ge ne tik D. Bi yo lo ji E. Sos yo lo ji 11. Afla da ki ler den han gi si psi ko log la r n bi lir ki fli lik ve psi ko tek nik de er len dir me yap ma yo luy la hiz met ver di i alan lar dan bi ri dir? A. Arafl t r ma mer kez le ri B. Ad li ku rum lar C. As ke rî ku rum lar D. E i tim ku rum la r E. Üni ver si te ler B. Afla da ki cüm le le ri uy gun söz cük ler le ta mam la y n z , iç ten ya da d fl tan ge len uya r c la ra kar fl or ga niz ma n n yap t tep ki dir. 2. Psi ko lo ji nin amaç la r in san dav ra n fl la r n..., an la ma, aç k la ma ve ön - ce den tah min ede bil me dir. 3. Psi ko lo ji, in san zih ni nin ya p s n in ce le me li dir, di yen psi ko lo jik yak la fl m yak la fl m d r ve ön cü sü... tur , psi ko lo ji nin ki fli lik ko nu su nu ele al ma s ve ki fli lik te ki ak sak - l k la r n bi lin çal t ne den le ri ni bul ma s ge rek ti i ni sa vun mufl ve... yak la fl - m n ön cü sü ol mufl tur yak la fl m, psi ko lo ji nin zi hin sel sü reç le ri in ce le ye rek in san dav ra n fl la - r n aç k la ma s ge rek ti i ni sa vun mufl tur. 6. Psi ko lo ji de... yak la fl m; du yum, al g, ö ren me, bel lek, gü dü ve dav ra - n fl n fiz yo lo jik te mel le ri gi bi teo rik ko nu lar la il gi le nir. 7. Bi re yin geç mi flin de yer alan olay la r an la tan öy kü ye... de nir , bi rey top lum et ki le fli mi ni in ce le yen psi ko lo ji da l d r psi ko lo ji si, çe flit li mes lek ler için in san ye tifl tir me, ku rum - lar ara s ile ti fli mi ge lifl tir me, ça l flan la ra da n fl man l k et me, yö ne ti ci ye tifl tir me gi bi ko nu lar la il gi le nir. 10. Psi ko lo ji, in san dav ra n fl n da ka l t m yo luy la ge len et ken le ri ele al r ken... bi - li min den ya rar la n r. 41

42 C. Afla da verilen psi ko log adlarıyla psi ko lo jik yak la fl m la r eşleştiriniz. Bunun için yak la - fl m la r n bafl la r n da ve ri len nu ma ra la r psikolog isimlerinin solundaki nok ta l bö lü me ya zınız. 1. Psi ko di na mik yak la fl m... Wil helm Wundt 2. Bi lifl sel yak la fl m... van Pav lov 3. Ya p sal c yak la fl m... Sig mund Fre ud 4. Bi yo lo jik yak la fl m... Ab ra ham Mas low 5. Dav ra n fl sal yak la fl m... Je an Pia get 6. Hü ma nis tik yak la fl m... Adolf Me yer D. Afla da ki aç k uç lu so ru la r ya n t la y n z. 1. Psi ko lo ji e i ti min den geç mifl olan bir in sa n n ken di si ve çev re sin de ki le rin dav ra n fl la r n de er len dir me sin de bu e i ti mi al ma yan la ra gö re na s l bir fark l l k ola bi le ce i ni aç k la y n z. 2. Dav ra n fl ç yak la fl m bofl or ga niz ma yön te mi di ye elefl ti ril mifl tir. Bu elefl ti ri nin ne de ni ni, dav - ra n fl ç yak la fl m ko nu sun da ki bil gi le ri niz den ya rar la na rak aç k la y n z. 3. Kö pek ler den afl r kor kan bir kim se yi in ce le yen psi ko di na mik yak la fl m be nim se yen bir psi ko lo un bu ko nu ya ge ti re ce i aç k la ma ne ola bi lir? Yo rum la y n z. 4. Or ta ö re tim prog ram la r n n ö ren ci dü ze yi ne gö re ye ni den dü zen len me siy le il gi li bir arafl t r ma n n, psi ko lo ji nin han gi uz man l k ala n n il gi len dir di i ni söy le yi niz. 5. Gü rül tü nün, ö ren ci le rin ma te ma tik prob le mi çöz me güç le ri üze rin de ki et ki si ni in ce li - yor sa n z psi ko lo ji nin arafl t r ma yön tem le rin den han gi si ni kul lan ma y ter cih eder si niz? Ne de - ni ni aç k la y n z. 6. Ya p lan bir de ney de fi zi ki ve pa ra sal ko flul la r de ifl ti ri le rek ça l fl t r lan al t ifl çi k z n ve rim li lik le - ri nin ge nel de de ifl me di i göz len mifl tir. Grup içi in sa ni ilifl ki le rin ya k n ol du u du rum lar day sa yük - sek ve rim li lik be lir len mifl tir. Bu de ney de, ba m s z ve ba m l de ifl ken le ri be lir ti niz. 7. Tra fik psi ko lo ji si nin öne mi ni aç k la yan bir ya z ya z n z. Afla da ki bul ma ca y çö zü nüz. 1. Or ga niz ma n n göz le ne bi lir ve öl çü le bi lir dav ra n fl la r n in ce le yen po zi tif bi lim. 2. Bi yo lo jik or ga niz ma lar da ki ka l t m ve çe flit li li i ele alan bi lim. 3. Bir bi lim de olay la r n olufl bi çi mi ni gös te rip göz lem, hi - po tez ve de ney afla ma la r n kap sa yan sü reç. 4. ç ten ve d fl tan ge len et ki le re kar fl or ga niz ma n n gös - ter di i tep ki. 5. Can l bir var l olufl tu ran or gan la r n uyum lu bü tün lü ü. 6. Hü ma nis tik yak la fl m n ön cü le rin den bi ri nin so ya d. 7. lk psi ko lo ji la bo ra tu va r n ku ran ki fli nin so ya d. 8. Bir ama ca ulafl mak için iz le nen yol. 9. Psikanalitik yak la fl m ku ran ve dav ra n fl aç k la ma da bi - li çal t un sur la ra a r l k ve ren ki fli nin so ya d. 10. Psi ko lo ji nin uy gu la ma l alt dal la r n dan bi ri. 42

43 Afla da yer alan öz elefl ti ri tab lo sun da ki so ru la r ya n t la ya rak bu üni te de ö ren dik le ri ni zi de - er len di ri niz. ÖZ ELEŞTİRİ TABLOSU Bu bö lüm den ön ce psi ko lo ji bi li mi hak k n da ne ler bi li yor dum? Bu bö lüm de psikoloji bilimi ile il gi li Neler ö rendim? Neleri kavrayamad m? Kavrayamad klar m nas l ö renebilirim? 1. ÜNİ TE DİP NOT LAR 1. Dua ne Schultz, Syney Schultz, Mo dern Psi ko lo ji Ta ri hi, s nu.edu.tr/web pa nel/dos ya lar/840/fi le/og ret men%20aday la ri nin%20ken di ni%20ger cek les tir - me%20du zey le ri.doc 3. her ne si be.er ci yes.edu.tr 4. rum.net/lynchfo rum/showt hre ad.php?11889-ma ni sa-k%fclli ye le ri&p= Ömer Hay yam, Ru bai ler, s Dua ne Schultz, Syney Schultz, Mo dern Psi ko lo ji Ta ri hi, s Or han Han çer li o lu, Ruh bi lim Söz lü ü, s Bir sen Gök çe, Top lum sal Bi lim ler de Arafl t r ma, s Clif ford T. Mor gan, Psi ko lo ji ye Gi rifl, s tek.tu bi tak.gov.tr/ge li sim/psi ko lo ji/de ne me.htm 11. Ge or ge Or well, 1984, s Dua ne Schultz, Syney Schultz, Mo dern Psi ko lo ji Ta ri hi, s tek.tu bi tak.gov.tr/ge li sim/psi ko lo ji/bas lik lar.htm 14. bil tek tu bi tak gov tr ha ber ler zo olo ji s tek.tu bi tak.gov.tr/ha ber ler/zo olo ji/s-503-4_11_ha ber ler.pdf 43

44 44

45 A. DAVRANIŞIN OLUŞUM SÜRECİ TEMEL KAVRAMLAR Uya r c Tep ki KO NU YA HA ZIR LA NA LIM A. Ma sa n n üze rin de du ran bir bar dak su yu al p iç ti i ni zi dü - flü nü nüz. Su yu içe bil mek için yap ma n z ge re ken ifl lem le ri def te ri ni ze ya z n z. B. Afla da ki ifl lem ba sa mak la r n oku ya rak yaz d k la r n z la kar fl lafl t r p ge rek li dü zelt me le ri ya p n z. C. fl lem ba sa mak la r n n bafl lan g ç ve bi tifl nok ta s n söy le yi niz. Bun la r n ger çek lefl me si ve or ga niz - may la çev re si ara s n da ki ile ti fli min sa la na bil me si için ne le rin (du yu or gan la r, si nir ler vb.) ge rek ti i ni tar t fl n z. 1. Su ge rek si ni mi ol du u nun far k na var ma n z, 2. Su bar da n ve için de ki su yu ta n ma n z, 3. çin de bu lun du u nuz sos yal or tam da su yu iç me ni zin do ru ola ca na ka rar ver me niz, 4. Su bar da na uza n r ken bar dak la eli niz ara s n da me sa fe yi do ru al g la ma n z ve bar da ya ka - la ya bil me niz, 5. Eli niz le bar da be lir li bir kuv vet de re ce sin de kav ra ma n z (Çok s kar sa n z bar dak k r l r, gev flek tu tar sa n z eli niz den dü fler.), 6. Eli niz le kav ra d n z bar da a z n za uy gun h z ve me sa fe de ge tir me niz, 7. A z n z n aç l ma s y la bar da n du dak la r n za do ku nu flu ara s n da den ge kur ma n z, 8. Yut kun ma h z n z la a za gi ren su yun mik ta r ara s n da uyum sağlamanız, 9. Yut kun ma h z n z la ne fes al ma dav ra n fl n z den ge le me niz, 10. A z n za gir me si ni is te di i niz su mik ta r y la bar da n a z la olufl tur du u aç ara s n da den ge oluşturma n z. Afla da ki fle ma y in ce le yi niz. 46. say fa da ki bil gi no tun dan da ya rar la na rak et kin lik te ki iş lem le ri ya - pı nız. Şe ma 2. 1: Uya ran, or ga niz ma ve tep ki ilifl ki le ri 45

46 1. Uya r c, iç ve d fl çev re den ge le rek du yu or ga n n ha re ke te ge - çi ren (ener ji, olay ya da nes ne gi bi) her han gi bir güç tür. Uya r c la r n bir k s m, çev re de olup bi ten fi zik sel ya da kim ya sal ener ji de i flik - lik le ri dir. Bun lar, ye te ri ka dar kuv vet li olun ca du yu or gan la r n et ki ler ve dav ra n fla ne den olur. Or ga niz ma ya uya r c lar iç ten de ge le bi lir. ç ve d fl uya r c la ra ör nek ler ve ri niz. 2. Or ga niz ma da uya r c la ra kar fl l k mey da na ge len dav ra n fl la - ra tep ki ad ve ri lir. Tep ki le re ör nek ler ve ri niz. 3. fie ma 2.1 in sol bö lü mün de bir uya r c bir çok tep ki ye ne den ol mufl tur. Bu du ru mu bir ör nek le aç k la y n z. 4. fie ma n n sağ bö lü mün de bir çok uya r c ay n tep ki yi mey da na ge tir mifl tir. Yaşamınızdan bu du ru ma uygun bir ör nek ve ri niz. 5. Mü zik efl li in de tem po tu ta r z. Ta n d k bi ri ni gör dü ü müz de gü lüm ser, se lam ve ri riz, üflü yün ce h r ka m z gi ye riz. Bu ör nek le re ve şema 2. 1 in alt ta ki bö lü mü ne gö re psi ko lo - ji de ne den-so nuç ilifl ki le ri han gi for mü le gö re aç k la na bi lir ya - ni dav ra n fl n olu flum fle ma s n n te me lin de han gi ilifl ki var d r? 6. fie ma 2.1 in alt bö lü mü ne gö re ge ce yük se len ay gör me - miz, ye me in s cak ol du u nu al g la ma m z, ya n m z dan ge çen ki fli nin ço cuk luk ar ka da fl m z ol du u nu ha t r la ma m z, bir ifle ce sa ret le at l ma m z gi bi psi ko lo jik sü reç ler han gi iki un sur ara - s n da yer al mak ta d r? U-T FOR MÜ LÜ Psi ko lo ji de dav ra n fl la r n ne - den le ri ne uya r c, uya r c la ra kar fl l k mey da na ge len dav ra - n fl la ra tep ki de nir. Böy le ce ne - den-so nuç ilifl ki le ri uya r c -tep - ki U-T for mü lüy le aç k la n r. An - cak ne den le ri bul mak ko lay de - il dir. Çün kü dav ra n fl lar üze - rin de, d fla r dan ol du u ka dar or ga niz ma n n için den ge len et - men le rin de ro lü var d r. Bi re yin dav ra n fl la r n da ha iyi an la ya - bil mek için bu et men le ri de bil - mek ge re kir. So nuç ola rak ruh - sal olay ları U-O-T for mü lü, U-T for mü lün den da ha iyi aç k lar. Du yum, al g, ö ren me, bel lek, ha t r la ma, ki fli lik gi bi psi ko lo jik sü reç le rin tü mü uya r c ve dav - ra n fl ara s n da yer al r. B. PSİKOLOJİK VE BİYOLOJİK SÜREÇLER TEMEL KAVRAMLAR Psi ko lo jik sü reç ler Bi lifl sel sü reç ler Du yufl sal sü reç ler Ha re ket le il gi li sü reç ler Zi hin sel sü reç ler Nö ron Si naps Den drit Ka l t m Gen Kro mo zom Fe no tip Ge no tip DNA KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Karikatür 2. 1 ve 2. 2 yi in ce le ye rek so ru la r ya n t la y n z. SORMAYIN DOKTOR BEY... HAFİF UZANSAM UYUYAKALIYORUM. UYUYUNCA DA TÜM PARA BİLGİLERİMİ BANKA ŞİFRELERİMİ SAYIKLAMAYA BAŞLI.. YO.. RUM. BANKAMATİĞİMİN.. ZZZ.. ŞİFRESİ.. KASAM.. SALONDA.. ZZZ.. TABLONUN... Ka ri ka tür 2. 1: Ka s m Öz kan 46

47 1. Sa r l n bir tü rü, ku lak ta sal yan goz dan ç kan si nir lif le ri nin de je neras yo nu so nu cu dur. Bu tür sa r l k, ai le üye le ri nin ço un da gö rü lür ve yafl la or ta ya ç kar. Has ta ön ce yük sek ton da ki ses le ri, son ra la r or ta fre kans ta ki ses - le ri ifli te me me ye bafl lar. Ko nufl ma lar or ta fre kans ta ki ses - ler ol du un dan ko nu flu lan la r an la ya maz. Ör nek ten yo la ç ka rak iflit me duyumu ile il gi li han - gi so nuç la ra ula fla bi lir si niz? 2. Ka ri ka tür ler de dav ra n fl üze rin de ki han gi et ki vur gu lan m fl t r? 3. Hans Ey senck (Hans Ay zenk) Ka l t sal l k, sa bit bir sa y de il dir. Ne yin ka l t m la geç ti i ni bir kez an la d k tan son ra bu bil gi yi de i flik fle kil ler de kul la na bi lir si niz. 1 de - mek te dir. Bu söz ka l t m la il gi li ne yi vur gu la mak ta d r? Gü nü - müz de ka l t m la il gi li bil gi nin de i flik fle kil ler de kul la n - la bil di i ni gös te ren ör nek ler bi li yor mu su nuz? Bi li yor - sa n z bu nu ar ka dafl la r n z la pay la fl n z. Ka ri ka tür 2. 2: Ka s m Öz kan TARZAN ÇOK İHTİYAR! BİR GÜN BAŞINA BÜYÜK BİR BELA ALMAK VAR. Afla da ki met ni oku ya rak ka ri ka tür le ri in ce le yi niz ve so ru la r ya n t la y n z. Psi ko lo jik sü reç ler; bi lifl sel, du yufl sal ve ha re ket le il gi li sü reç le rin tü mü nü kap sar. Bi lifl sel sü reç ler; al g la ma, ak l yü rüt me, ha t r la ma, so yut la ma ve ha yal et me gi bi dav ra n fl lar d r. Du yufl sal sü reç ler; ac, sev gi, say g, kor ku, cofl ku ve k s kanç l k gi bi dav ra n fl lar d r. Ha re ket le il gi li sü reç ler do ru dan göz le - ne bi lir tep ki ler dir. Zi hin sel sü reç ler, bi lifl sel ve du yufl sal sü reç le rin tü mü dür. Ka ri ka tür 2. 3: Er dil Ya fla ro lu Ka ri ka tür 2. 4: Sel çuk Er dem 1. Ka ri ka tür ler de han gi bi lifl sel sü reç ler söz ko nu su dur? 2. Ka ri ka tür ler de söz edi len du yufl sal sü reç ler han gi le ri dir? 3. Ka ri ka tür ler de gö rün tü le nen ha re ket le il gi li sü reç le ri söy le yi niz. 47

48 Afla da ki met ni oku ya rak fle ma y ta mam la y n z. Bilgi notundan da yararlanarak so ru la r ya n t la y n z. Şe ma 2. 2: Si nir hüc re si NÖ RON LA RIN OLU fiu MU Nö ron la r n olu flu mun ilk afla ma - s n da ka l t sal ve ge li flim sel et ken ler söz ko nu su dur. Bu et ki ler le olu flan ya p, ye ni do an be be in çev re ye uyu mu nu ko lay lafl t r r. Ye ni do an be bek te ge lifl me nin ikin ci afla ma s, ya fla m n ilk y l la r n da ger çek le flir. Bu dö nem de yo un bir si naps olu flu mu var d r. Çev re sel uya r lar bun la r n ba - z la r n ko ru yup ge lifl ti rir ken bir k s - m n yok eder. Si nap tik ba lan t la r n kul la n l ma s, ge lifl me nin son afla ma - s n olufl tu rur. Çev re sel et men le rin ve ö ren me nin si nap s n ya p s n da olufl tur du u bi yo kim ya sal, elek trik - sel ve ya p sal de i flik lik ler, onun üze rin den ile ti len uya r la r n güç len - me si ne ya da za y f la ma s na yol açar. S N R LER Si nir hüc re si ya da nö ron si nir sis te mi nin te mel fonk si yo nel bi ri mi dir. Si nir sel uya r la r elek trik sel ve kim ya sal yol la ile tir. Si top laz ma ad ve ri len hüc re s v s ile do lu olan hüc re nin göv de si bü yük tür ve çe kir dek bu ra da yer al r. K sa uzan t la r den drit, uzun uzan t la r ak son ola rak ad lan d r lan si nir sis te - mi ni olufl tu ran hüc re ler dir. Nö ron çe flit le ri ne gö re nö ron göv de sin den ç kan uzan t la r n sa y s ve flek li de i flik tir. Bafl ka hüc re ler den ge len uya r lar den drit le rin uç la r n dan al n r ve ak son la r n uç la r n dan di - er hüc re le re ile ti lir. Her tür lü dav ra n fl, bey nin de i flik böl ge le rin de yer alan bir grup nö ro nun et kin - li i ile ger çek le flir. 1. Si nir ak m bir hüc re den di e ri ne na s l ge çer? Fo toğ raf 2. 1: Ye ni do an be bek te a la ma dav ra n fl 2. n sa n n çev re siy le ilifl ki de bu lun ma s n, be de nin çe flit li or gan la r, do ku la r ve hüc re - le ri ara s n da ifl bir li i ya p l ma s n han gi sis - tem, na s l sa la ya bi lir? 3. Nö ron lar ara s n da ile ti flim ol ma s ne - den önem li dir? 4. Yukarıdaki bil gi no tun dan da ya rar la na - rak fo to raf ta ki be be in ağlama davranışının nasıl gerçekleştiğini açıklayınız. 48

49 A. Afla da ki met ni oku ya rak fle ma ya be yin lob la r n n ifl lev le ri ni ya z n z. BE Y N Be yin, en kar ma fl k psi ko lo jik dav ra n fl la r n ger çek lefl ti i mer kez dir. Bey nin d fl yü ze yi, be yin ka - bu u (kor teks) ad ve ri len in ce bir ta ba kay la kap l d r. Bu ta ba ka, mil yar lar ca si nir hüc re siy le do lu dur. Be yin ka bu u üze rin de göz ler den, ku lak lar dan, bu run dan ve kas lar dan ge len me saj la r de er len di ren ve ya n t la yan fark l alan lar var d r. Bu da fark l et kin lik le ri ay n an da ya pa bi le ce i miz an la m na ge lir. Be - yin ka bu u nun al t n da bey nin ren gi pem be den be ya za dö nü flür. Ak mad de ad ve ri len bu k s m, be - yin ka bu u na gi den ve ora dan ge len ak son lar dan olu flur. İnsan beyni iki yarım küreye ayrılmıştır. Bu yarım kürelerde beş beyin lobu yer alır (fie ma 2. 3). Ön lob bi linç li dü flün me, yan lob duy gu la r ifl le me, ar ka lob gör me, fla kak lo bu ses ve ko ku yu al g la ma ifl lev le ri ni ger çek lefl ti rir. Bey nin sol ya r m kü re si be de nin sa, sa ya r m kü re de be de nin sol ya n na me saj lar gön de rir ve al r. Çün kü bey nin sol ve sa ta ra f n dan ge len si nir le rin bir k s m, omu ri lik so a - n ad ve ri len, omu ri li in be yin içi ne gi ren k s m n da çap raz la fl r. Omu ri lik so a n ; ne fes al ma, yut ma, sin di rim ve kal bin çarp ma s gi bi ey lem ler üze rin de et ki li dir. Sa ve sol ya r m kü re, mil yon lar ca si nir - den olu flan ka l n bir si nir de me tiy le bir bi ri ne ba l d r. Bey nin alt ar ka ta ra f n da be yin cik de ni len kü çük bir böl ge yer al r. Be yin cik, be de nin den ge si ni, ha re ket ler ara s n da ki ifl bir li i ni ve uyu mu sa lar. Şe ma 2. 3: Be yin 49

50 B. Aşağıdaki gör sel le ri in ce le ye rek so ru la r ya n t la y n z. BU EKREM DE HER SINAV ÖNCESİ ÇALIŞTIK- LARINI UNUTMAMAK İÇİN BÖYLE YAPAR. Ka ri ka tür 2. 5: s ma il Ba ban Ka ri ka tür 2. 6: Se gun do Ha bi to 1. Karikatür 2. 5 teki ço cuk ö ren dik le ri ni unut ma mak için ne den böy le bir yol seç mifl ola bi lir? 2. Karikatür 2. 5 teki ço cu un ö ren me dav ra n fl bey nin han gi böl ge siy le il gi li dir? 3. Ka ri ka tür 2.6 da an la t l mak is te ni len bey nin han gi özel li i dir? Afla da ki gör sel le ri in ce le ye rek so ru la r ya n t la y n z. 1. Bafl ka çev re ler de ye tifl mifl on do kuz ay n yu mur ta iki zi in - ce len mifl tir. Bun la r n hep si de fi zik sel ola rak bir bi ri ne ben ze - mek te dir. Bir lik te ye ti flen ikiz le rin ze kâ bö lüm le rin de ki fark, or - ta la ma befl pu an ka dar d r. Bir bi rin den ay r ye ti flen ikiz ler de ise bu fark se kiz pua na ka dar yük sel mek te dir. Bir lik te ye ti flen ay n yu mur ta ikiz le ri ara s n da or ta la ma befl, ay n yu mur ta iki zi ol ma - yan lar ara s n da ise do kuz pu an fark bu lun mak ta d r. 2 Bu arafl t r ma dan ç ka ra ca n z so nuç ne dir? 2. Ze kâ dü ze yi dü flük bir ço cu un an ne si ile ba ba s, bu nun ne de ni ni be bek ken ge çir di i dif te ri has ta l na ba lar lar. Ün lü bir pi ya nist, ken di si ne ba fla r s n n s r r so rul du un da iflin s r r - Fo toğ raf 2. 2: Ay n yu mur ta ikiz le ri n n de vam l ça l fl ma ol du u nu söy ler. Bu ki fli - lerin söy le dik le rin de haklılık payı nedir? Haklı BİZİM OĞLANIN ÇOK İYİ BİR MÜZİK KULAĞI VAR... olmalarının ne de ni ne dir? Tar t fl n z. SİZİN OKULA ALSANIZ Ben top ra gön lüm ce kaz d k tan son ra bafl ka yer le re do ru yol al ma y se ve rim. S k l r m. Çün kü ka n t la ma y de il, kefl fet me yi se vi yo - rum. 3 di yen Ab ra ham Mas low un ke flif sev gi - si do ufl tan m d r, yok sa çev re sel ko flul la r n et ki siy le mi or ta ya ç k m fl t r? 4. Yandaki gör sel ler, ge ne ti in ro lü hak - Karikatür 2. 7: s ma il Ba ban k n da si ze ne ler dü flün dür mek te dir? 50

51 Afla da ki f k ra y oku yu nuz, gör sel le ri in ce le yi niz, bil gi no tun dan da ya rar la na rak so ru la r ya n t la y n z. Ka ri ka tür 2. 8: Chris Madden Ka ri ka tür 2. 9: Jan To masc hoff TE MEL GE NE T K UZ MA NI Hep si de bir bi rin den id dia l üç ge ne tik uz - ma n, ye ni bu lufl la r n kar fl lafl t r yor lar. Hay van - lar ko nu sun da uz man olan genetikçi an la t r: nek ve ta vuk gen le rin den ha ri ka bir hay van mey da na ge tir dim. Süt ve ri yor, yu murt lu yor, eti k r m z et ta d n da ama be yaz et ka dar ya rar l. Ben ce bu yüz y l n bu lu flu. n san lar ar t k is te dik - le ri ka dar et, süt, yu mur ta yi ye bi le cek ler. Bö cek ge ne ti i uz ma n, ona flöy le bir ba k p ça l fl ma s n aç k lar. Ar ile a us tos bö ce i gen - le ri ni ka r fl t r d m. Ye ni tü rü müz ye flil lik ler den bal ya p yor. Bu sa ye de bol mik tar da ve ina n l maz ka li te de bal el de ede bi li yo ruz. n san l k için çok fay da l bir ge lifl me sa la d m. Ge nel ge ne tik çi Dok tor Te mel iki mes lek ta - fl n kü çüm se yen bir ta v r la an la t r: Ben de kar - puz la ha mam bö ce i gen le ri ni bir lefl tir dim. fiim di kar pu zu ke si yor sun, bü tün çe kir dek ler yü rü yüp gi di yor Ka ri ka tür 2.8 de ki ka d n n elin de ki ay - na ne den gen flek lin de dir? 2. Ka ri ka tür 2.9 da ki ada m n kaç ma ne - de ni ne ola bi lir? 3. F k ra da ki ge ne tik uz man la r, bu lufl la - r n ya par ken ne den ya rar lan m fl lar d r? Bu kav ra m ta n m la y n z. KA LI TIM Ka l t m, ço al ma sü re cin de an ne ve ba ba da bu lu nan ba z ni te lik le rin gen ler yo luy la ço cu a geç - me si dir. n sa n n ge ne tik ya p s, kro mo zom ad ve ri len ve hüc re çe kir de in de yer alan, düz fle kil de s ra - lan m fl gen ya da ka l t m üni te sin den olu flur. n san - lar da kro mo zom sa y s yir mi üç çift tir. Bu üni te nin sa y s ve ya p s bi rey den bi re ye ve tür den tü re fark - l l k gös te rir. Yal n z ca ay n yu mur ta ikiz le rin de bu ge ne tik ya p bir bi ri nin ay n d r. An ne ve ba ba n n kro mo zom la r n da ki gen ler ne ka dar çok bir bir le ri ne ben zer se an ne, ba ba ile ço - cuk lar ve kar defl ler o ka dar çok bir bir le ri ne ben zer - ler. Or ga niz ma n n ge ne tik ya p s ge no tip, ge ne tik ve çev re sel et ken le rin ya rat t özel lik le rin can l n n d fl gö rü nü flün de ki yan s ma s fe no tip ad n al r. Gen ler, kim ya sal ola rak de ok si ri bo nük le ik asit (DNA) de ni len ya p lar dan olu flur. DNA ya p la r n da in san be de nin de yer alan çe flit li ya p sal pro te in le - rin ka l p la r bu lu nur. Ya ni pro te in ler, bu DNA di zi le ri ara c l y la üre ti lir. Dav ra n fl n mey da na gel me sin de ara c l k eden si nir hüc re le ri nin hem olu flu mu nu hem de ara la r n da ki ile ti fli mi nin sa lan ma s n, son suz sa y da de ifl ken lik le di zil mifl DNA bi rim le rin den olu flan gen le rin bir k s m yö net mek te dir. 51

52 4. ne in, ta vu un, ar n n, a us tos bö ce i nin, kar pu zun ve ha mam bö ce i nin özel lik le ri nin ay - r ol ma s n n ne de ni ne dir? Bu özel lik ler han gi can l lar da ay n d r? 5. n san da m, yok sa di er var l k lar da m do - ufl tan ge len özel lik ler faz la d r? Bu nun ne de ni ne ola bi lir? 6. Te mel in ve di er ge ne tik uz man la r n n arafl t r ma et kin li in de si nir hüc re le ri et ki li dir. Si - nir hüc re le ri nin olu flu mun da ve ara la r n da ki ile - ti fli min sa lan ma s n da et ki li olan ne dir? Ön Ça l fl ma Gö re vi n san dav ra n fl la r n da ka l t m m, yok sa edi nil mifl do na n m m da ha önem li - dir? Yu ka r da ki se çe nek ler den han gi si ni des tek le di i ni zi dü flü nü nüz. Ay n dü flün ce - de olan lar dan dör der ki fli lik iki grup olufl - tu ru nuz. fl bö lü mü ya pa rak ko nu ya ha z r - la n n z. Ha z r lan ma sü re niz bir haf ta d r. C. KALITIM VE ÇEVRE TEMEL KAVRAMLAR Çev re Fi zik sel çev re Sos yal çev re Kül tü rel çev re Edi nil mifl do na n m Fo toğ raf 2. 3 KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Afla da ki met ni oku ya rak so ru la r ya n t la y n z. Bir arafl t r ma da Ku zey do u Ame ri ka da ki mar t la r n ga ga - la ma dav ra n fl la r in ce len mifl tir. Yav ru kufl lar, aç ol duk la r n da an ne le ri nin k r m z ga ga s n bul ma ya ça l fl mak ta ve ga ga la mak - ta d r. An ne de ga ga s na isa bet eden ga ga la ma la ra kar fl l k ge - tir di i ye mi yav ru la r na ver mek te dir. Konu ile ilgili yapılan deneyde bir çok kar ta ye tifl kin ku flun ba fl çi zil mifl tir. Bu kart lar yav ru la ra gös te ril mifl ve bun lar da ki re sim le rin yav ru lar ta ra f n - dan kaç kez isa bet li ola rak ga ga lan d sa y l m fl t r. Kufl la r n yu - mur ta dan ç k t k tan son ra ki ilk gün, ga ga la ma la r n yüz de otuz üçü, dör dün cü gün ise yüz de sek se ni isa bet li ol mufl tur De ney den ha re ket le, dav ra n fl lar üze rin de do ufl tan ve de ne yim so nu cu ka za n lan bil gi le rin et ki si ni na s l de - er len di rir si niz? 2. Ge ne tik et ki ler za man la ar tar m, yok sa aza l r m? Tar t fl n z. Afla da ki met ni oku yu nuz, gör sel le ri in ce le yi niz ve 53. sayfadaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak so ru la r ya n t la y n z. Bir ça l fl ma da, may mun yav ru la r üç fark l du rum da ye - tifl ti ril mifl tir. Bun la r n bir k s m, kon trol gru bu ola rak ay r l - m fl, an ne le riy le bir lik te bü yü tül müfl ler, di er yav ru lar la oy - na ma la r na izin ve ril mifl tir. De ney gru bun da ki may mun la r n bir k s m, do duk tan he men son ra an ne le rin den al n p di er yav ru la r gö re bi le cek le ri, ifli te bi le cek le ri ka fes ler de tek ba - fl na bü yü tül müfl tür. kin ci de ney gru bun da ki may mun yav - Fo toğ raf

53 ru la r n n di er le ri ni gör me le ri ne ve din le me le ri ne izin ve ril me mifl, tam an la m y la yal n z b ra k l m fl lar d r. So nuç ta, iki de ney gru bun dan ge len may mun lar sos yal, duygusal ve diğer yönlerden diğerlerinden farklı dav ra n fl lar ser gi le mifl ler dir. Ör ne in may mun la ra öz gü flört et me dav - ra n fl la r gös ter me mifl ler dir. Kon trol gru bun da ki ler gi bi can l ve ya fl na uy gun oyun lar oy na ma m fl lar, ta ma men yal n z b ra k lan lar teh dit edi - ci du rum lar da bo yun e me ve kork ma e i li min de ol mufl lar d r De ney den sos yal ve duygusal dav ra n m n ge li fli min de han - gi do na n m n da ha et ki li ol du u so nu cu ç k mak ta d r? 2. Fo to raf ta ki k z, kar de fli ni ne den sev mek te dir? 3. K z n kar de fli ni sev me dav ra n fl ö re nil mifl bir dav ra n fl m - d r? Bu nun ne de ni ne ola bi lir? 4. Çev re sel et ken ler, k z n sev me dav ra n fl ve so nuç ta or ta ya ç kan du rum, psi ko lo ji de han gi kav ram lar la ifa de edi le bi lir? Fo toğ raf Do ufl tan ve edi nil mifl do na n m et ki siy le or ta ya ç kan dav ra n fl la r n za ör nek ler ve ri niz. Bu dav ra n fl la r n z üze rin de ki ka l t m ve çev re nin gö re li et ki le ri ni tar t fl n z. ÇEV RE VE ED N L M fi DO NA NIM Ge nifl an la m y la çev re, in san dav ra n fl la r n et ki le yen ve ka l t m sal ol ma yan bü tün et ken le ri içe rir. Çev re, in san la r n ve can l la r n ya flam la r bo yun ca ilifl ki le ri ni sür dür dük le ri, kar fl - l k l ola rak et ki le flim için de bu lun duk la r fi zi ki, bi yo lo jik, sos - yal, eko no mik ve kül tü rel or tam d r. Ya fla mak, çev re ye uy ma ve onu ken di ne uy dur ma ifl le mi dir. Çev re nin fi zik sel, sos yal ve kül tü rel bo yut la r var d r. Fi zik sel çev re, in san dâ hil tüm can l la r n do up ba r n d k la r, ha yat bo yu ilifl ki le ri ni sür dür - dük le ri ve can s z var l k lar la da pay lafl t k la r or tam d r. Sos yal çev re; bel li bir ya flam bi çi mi ni sür dü ren, bir lik te ya fla yan, ay - n kül tü rü pay la flan, ara la r n da et ki le flim bu lu nan in san la r n olufl tur du u çev re dir. Kül tü rel çev re ise ta rih sel, top lum sal ge lifl me sü re ci için de ya ra t lan bü tün mad di ve ma ne vi de - er ler ile bun la r ya rat ma da, son ra ki ne sil le re ilet me de kul la - n lan, in sa n n do al ve top lum sal çev re si ne ege men li i nin öl - çü sü nü gös te ren araç la r n olufl tur du u çev re dir. Yaşam boyunca kazanılan deneyimler, çev re et ki siy le ka za n lan bil gi ve al fl kan l k lar edi nil mifl do na n m ad n al r. Dav ra n fl la r n bü - yük bö lü mü üze rin de hem ka l t m n hem de edi nil mifl do na - n m n et ki si var d r. Do ufl tan do na n m, dav ra n fl için ge rek li alt ya p y, gi zil gü cü sa lar. Edi nil mifl do na n m ise bu gü cün ger çek le flip ger çek lefl me ye ce i ni ta yin eder. Mü na za ra Ya pa l m n san dav ra n fl la r n da do - ufl tan do na n m m, yok sa edi nil - mifl do na n m m da ha önem li dir? Ön ha z r l k la r n z dan da ya rar - la na rak yu ka r da ki ko nu da bir mü - na za ra ya p n z. Ön ce den se çe ce - i niz bir jü ri nin, grup la r ki ta b n z n ar ka k s m n da ki de re ce li pu an la ma anah ta r ile de er len dir me si ni sa - la y n z. Mü na za ra bit tik ten son ra iki se çe ne in de güç lü ve za y f yön le ri ni hep bir lik te ye ni den de - er len di ri niz. Ön Ça l fl ma Gö re vi Bir ya k n n z n ço cuk luk, er gen lik, genç lik, ye tifl kin lik ve yafl l l k dö nem le ri ne ait fo to raf - la r n bu lu nuz. Bu ki fli nin göz le di - i niz ka da r y la ta n d n z gün den bu gü ne ge çir di i psi ko lo jik de - i flim le ri ne den le riy le ya z n z. 53

54 Ç. YAŞAM BOYU GELİŞİM TEMEL KAVRAMLAR KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Ge li flim Afla da ki f k ra y oku yunuz. Soruları metne göre ya n t la y n z. Ol gun lafl ma HER KE S TA NI YAN YAfi LI BA YAN Mah ke me sa lo nun da ta n k l k et me si için kür sü ye yafl l bir ha n m ça r l r. Da va l n n avu ka t ka d na yak la fl r. Sa y n ba yan, be ni ta n yor mu su nuz? Yafl l ba yan ce vap ve rir: Ah evet ba y m, si zi ço cuk - lu u nuz dan be ri ta n yo rum. Bü yü dü nüz ama çok da de ifl me di niz. O za man lar bi le ai le niz için tam bir bafl be la s y d n z. Ze ki si niz ama sü rek li ya lan söy ler si niz, en ya k n m de di i niz in san la r n ar ka s n dan ko nu flur su nuz, faz la ka zan mak için her ke si al da ta bi lir si niz. Da va l n n avu ka t bafl ta ol mak üze re bü - tün sa lon flok olur. Avu kat ne ya pa ca n bi le mez bir hâl de ka d na tek rar so rar: Pe ki sa y n ba yan, kar - fl ta ra f n avu ka t n ta n yor mu su nuz? Ka d n yi ne ce vap lar: El bet te ta n yo rum. Ço cuk lu un da ona da - d l k yap m fl t m. Tem bel ve kor kak ada m n te ki dir. Et ra f n da bir tek dos tu yok tur ve her kes onun hâ - lâ ge ce le ri ev de yal n z ka la ma d n söy lü yor. Yi ne her kes flok ta d r. Hâ kim kür sü ye vu rup sa lon da ki - le ri sus tu rur, her iki ta ra f n avu ka t n da kür sü ye ça r r, iki si ne de e il me le ri ni söy le ye rek ku lak la r na flu nu f s l dar: E er bu ka d na be ni ta n y p ta n ma d n so rar sa n z fe na olur ki avu ka t y l lar d r ta n yan yafl l ba yan, on la r n be den sel bü yü me ye ba l han gi yafl dö nem - le ri ni iz le mifl ola bi lir? 2. Avu kat lar, yü rü me ye ve kav ram sal ö ren me ye han gi yafl ta bafl la m fl ola bi lir ler? Tah min edi - niz ve bun dan, fark l psi ko lo jik sü reç le rin ge li fli mi ile il gi li han gi so nu ca ulafl t n z söy le yi niz. 3. Yafl l ba ya n n ir de le me ye te ne i hak k n da ne ler söy le ye bi lir si niz? 4. Yafl l ba ya n n ye ni bil gi ler edi nip bun la r ha t r la ma ye te ne i ile ir de le me ye te ne i ni kar fl - lafl t r sa n z so nuç ne ola bi lir di? 5. Yafl l ba yan, avu kat la r n fi zik sel, bi lifl sel ve duy gu sal ge li flim le ri hak k n da ne ler söy le mifl tir? 6. Avu kat la r n fi zik sel, bi lifl sel ve duy gu sal özel lik ler ne den bir bü tün dür? 7. Yafl l ba yan, tüm ge li flim bi lim le ri için ge çer li olan Geç mi fli bil mek, flim di yi bil me mi ze yar d m - c olur. il ke sin den ha re ket et mek te dir. Bu il ke do ru mu dur? Tar t fl n z. 8. Erik Erik son (Erik Erik s n) n Ge li flim, iç sel dür tü ler le d fl sal kül tü rel-sos yal ta lep ler ara s n da ki et - ki le fli min bir so nu cu dur ve tüm ya flam bo yu de vam eder. 8 sö zü nü bir ör nek le aç k la ma ya ça l fl n z. Yanda Otuz Befl Yafl fli i ri nden iki k ta ve ril mifl tir. fii i ri oku yu nuz ve 55. sayfadaki bil gi no tun dan da ya rar la na - rak so ru la r ya n t la y n z. 1. fii ir de ge li flim s ra s n da mey da na ge len han gi fi zik sel, bi lifl sel ve duy gu sal ge lifl me ler den söz edil - mek te dir? 2. Bu ge li flim ay n an da m ger çek lefl mek te dir? Ör nek ve re rek aç k la y n z.... OTUZ BEŞ YAŞ Za man la na s l de i fli yor in san! Han gi res mi me bak sam ben de i lim. Ner de o gün ler, o flevk, o he ye can? Bu gü ler yüz lü adam ben de i lim; Ya lan d r kay g s z ol du um ya lan. Gök yü zü nün bafl ka ren gi de var m fl! Geç fark et tim ta fl n sert ol du u nu. Su in sa n bo ar, atefl ya kar m fl! Her do an gü nün bir dert ol du u nu, n san bu ya fla ge lin ce an lar m fl Cahit Sıtkı Tarancı 54

55 GE L fi M, OL GUN LAfi MA VE ÇA LIfi MA BEL LE Ge li flim, döl len me den ölü me dek or ga niz ma n n bü yü me, ol - gun lafl ma ve ö ren me le ri nin et ki siy le sü rek li be den sel, zi hin sel ve psi ko lo jik de i flim le ri dir. Ol gun lafl ma ise ka l t m n et ki siy le or ga - niz ma n n ken di sin den bek le nen ifl lev le ri ye ri ne ge ti re bi le cek dü - ze ye ulafl ma s n sa la yan bi yo lo jik de i flim le ri kap sar. Ge li flim ya - flam bo yu devam eder. Bü yü me nin son lan ma s y la ya da ol gun - lafl may la tamamlanmaz. Do um dan ölü me ka dar or ta ya ç kan fi - zik sel, bi lifl sel, duy gu sal ge li flim ler bir bü tün dür ve fark l dö nem - ler de ger çek le flir. Ör ne in in san lar,1-1,5 ya fl n da yü rü dük le ri hâl - de kav ram sal ö ren me ve hi po tez kur ma an cak er gen lik ça n da ta mam la n r. Ça l fl ma bel le i, yafl lan ma dan en faz la et ki le nen bel lek sü re ci - dir. Çün kü yafl l lar, genç le re gö re da ha az bi lifl sel ener ji ye ve kay - na a sa hip tir ler. Ay r ca bil gi le ri bel lek te uzun sü re tut ma gü cü za - man la aza l r. Bu ne den le yafl l lar, ye ni bil gi le ri or ga ni ze et me ve de er len dir me ko nu sun da faz la ba fla r l ola maz lar. An cak bi re yin ir de le me ye te ne i ömrünün sonuna ka dar de vam eder. Ön Ça l fl ma Gö re vi Ön ça l fl ma gö re vi - niz de ki fo to raf lar dan iki si ni se çi niz. Bun la r pa no ya alt al - ta as n z. Bir lik te za man için - de ne gi bi fi zik sel de i flik lik - ler ol du u nu be lir le yi niz. Ar d n dan bu ki fli le rin ge - çir di i psi ko lo jik de i flim le ri an la tan ya z la r oku yu nuz. Bu ki fli le rin ya flam bo yu han gi de i flim le ri ge çir mifl ola bi le - ce i ni tar t fl n z. Yap t n z tar t fl ma dan ya - flam ve ge lifl me ile il gi li bir yar g ya va r n z. D. GELİŞİM DÖNEMLERİNİN TEMEL ÖZELLİKLERİ TEMEL KAVRAMLAR Ba l l k Ba m l l k Zi got Em bri yo Fe tüs Ye ni do an Ge li flim sel gö rev KO NU YA HA ZIR LA NA LIM A. Res mi in ce le yi niz ve gördüğünüz yafl dö nem le ri nin te mel özel lik le ri nin ne ler ola bi le ce i ni tar t fl n z. Re sim 2. 2: Bü yü me B. Bağ lı lık, bir ki fli ye öz gür ce sev gi ve say g ile ya k n l k duy mak ve ya k n l k gös ter mek de mek tir. Ba - ğım lı lık ise bafl ka bir ki fli ye ba l ol mak, muh taç ol mak, öz gür ve özerk ol ma mak an la m na ge lir. Bu iki kav ra m re sim de gör dü ü nüz yafl dö nem le ri ne gö re de er len di ri niz. 55

56 1. Ge li flim Dö nem le ri a. Ye ni Do ğan Ya k n çev re sin de ye ni do an, üç ay dan bir ya fl na ka dar ve iki ile befl yafl ara s n da ki ço cuk lar bu - lu nan ar ka dafl la r n z üç grup olufl tur sun lar. S n fa bu yafl dö nem le rin de ki ço cuk la r n ne ler ya pa bil dik - le ri ni an lat s n lar. Be bek lik ve okul ça na ka dar olan ge li fli mi bil gi no tun dan da ya rar la na rak hep bir lik - te de er len di ri niz. YE N DO AN Tüm or ga niz ma lar gi bi in san or ga niz ma s da tek hüc re den bafl la ya rak çok kar ma fl k bir ge li flim sü - re ci so nun da olu flur. Döl le nen yu mur ta hüc re si olan tek hüc re ye zi got, üçün cü ve ye din ci haf ta ara - s n da ge lifl mek te olan hüc re gru bu na em bri yo ad ve ri lir. Ay n hüc re gru bu ge lifl me si ni sür dü rür ve se - kiz ile k rk haf ta ara s n da fe tüs ad n al r. Fe tüs ge nel lik le, yak la fl k do kuz ay n so nun da an ne nin be - de nin den ay r l r. Ye ni do an te ri mi, do um dan son ra ki ilk ay da kap sar. Anne karnındaki bebeğin ikinci aydan itibaren yüz, el ve ayak parmakları fark edilebilir hâle gelir. Dört ve beşinci aylarda organizmanın temel yapısı tamamlanır. Ye ni do an be bek te, bir kaç haf ta için de bü tün du yum lar ifl lev le ri ni ger çek lefl ti re - cek hâ le ge lir. Be bek, do du u gün den iti ba ren çev re si ni kefl fet me ça ba s içi ne gi rer. Do kun ma gi - bi ba sit du yu sal ve ri ler den, tut ma ve em me gi bi ba sit ha re ket ler den ifle bafl lar, bu te mel sü reç le rin üze ri ni ye ni le ri ni ko ya rak çev re si ni an la ya bi le cek bir bi lifl sel sis tem ge lifl ti rir. Do um la ge len bu özel - lik le rin üze ri ne al g la ma ve ha re ket le il gi li ye ni be ce ri ler ö ren me ye bafl lar. An cak bü tün bu sü reç te ba k ma muh taç ve an ne ye ba m l d r. b. Be bek lik ve Ço cuk luk Afla da ki iki f k ra y oku yu nuz ve 57. sayfadaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak so ru la r ya n t la y n z. KON TROL EDER KEN Ço cuk eve gel di in de bur nu ka n yor du. An ne si te lâfl la na rak sor du: Hok ka ba za git me di niz mi siz? Ço cuk sa kin ya n t lar an ne si ni. Evet, hok ka baz bur num dan üç ta ne li ra ç kar d. An ne si yi de hok ka baz bu run ka nat maz ki bur nu na ne ol du? Ço cuk sa kin sa k n an la t r: Za ten bur num ora da ka - na ma d, bu nu eve dö ner ken bur num da pa ra ka l p kal ma d n kon trol eden ar ka dafl la r m is te me den yap t. 10 OYUN B TER Bir ifl ada m t rafl olur ken bir yan dan da ço cuk luk ar ka da fl olan ber be riy le soh bet et mek te dir. Der - ken ka p n n önün den a r a r ge çen bir ço cuk gö rü nür. Ber ber, ifl ada m n n ku la na f s l dar: Bu ço - cuk dün ya n n en ap tal ço cuk la r n dan bi ri dir. fiim di sey ret. Ber ber ço cu a ses le nir: Ali, bu ra ya gel! Ço cuk sa kin ce içe ri gi rer. Ber ber bir eli ne yüz, di er eli ne befl li ra al r ve ço cu a flöy le söy ler: Han gi - si ni is ti yor san ala bi lir sin? Ço cuk dal g n dal g n ba kar ve so nun da befl li ra y ber be rin elin den al r. Ber - 56

57 ber, ifl ada m na dö ner ve gü le rek Gör dün mü? Sa na söy le mifl tim. der. T rafl bi tin ce ifl ada m so ka a ç kar ve az ile ri de ken di ken di ne oy na yan Ali yi gö rür. Ya n na gi de rek ne den yüz li ra y de il de, befl li ra - y al d n so rar. Ali gü le rek ya n t ve rir: E er yüz li ra y al r sam oyun bi ter! Oku du u nuz iki f k ra da ki ço cuk la r n yafl la r n tah min edi niz. 2. lk f k ra da ki ço cuk han gi ge li flim sel (fi zik sel, bi lifl sel, ah la ki) özel lik le ri gös te rir? 3. kin ci f k ra da ki ço cuk, di e rin den han gi ba k m lar dan da ha fark l ge li flim özel lik le ri gös te rir? BE BEK L K VE ÇO CUK LUK Ye ni do an be bek, ilk üç ay da özel lik le renk li ob je le ri göz le riy le iz ler. Dör dün cü ay da efl ya la r in - ce ler, be flin ci ay da nes ne le ri eli ne al p in ce le me ye ça l fl r. Ye di ay la on bir ay ara s n da ken di si ne ba - kan ki fliy le duy gu sal ba ku rar. Be bek te ha re ket ge li fli mi bafl tan ba cak la ra do ru olur. Do um dan he men son ra ba fl n dik tu ta bi len ço cuk, dört ve al t n c ay ara s n da el ve kol la r y la ama ca yö ne lik ha - re ket ler de bu lu nur. Bir ya fl na do ru ço cuk ta bi lifl sel ge li flim h z l d r. Ön ce lik le bel lek or ta ya ç kar, ço cuk kay bo lan fle yi ha t r lar ve arar. lk ke li me yi söy le me yi ge nel lik le on ay l k ken ba fla r r. An cak iki ya fl na gel di in de iki ke li me lik cüm le ler ku ra bi lir. ki ile befl yafl ara s n da söz cük le ri kul lan ma ya bafl lar ve il kel bir dü zey - de sem bol ile onun tem sil et ti i nes ne ara s n da ki ilifl ki yi an lar. Dil, üç ile befl yafl ara s n da h z l bir ge - li flim gös te rir, befl ya fl n da ise ço cuk gra mer ku ral la r na uy gun cüm le ler ku rar. Ge li flim sel gö rev, bir top lum da, bel li bir yafl di li mi için top lum sal aç dan uy gun gö rü lüp ge rek li sa - y lan dav ra n fl özel lik le ri dir. Bun lar her dö nem de fark l d r ve ba fla r l ma s ge re ken gö rev ler dir. Bel li bir ya flam dö ne mi nin ge li flim sel gö rev le ri fi zik sel ol gun lafl ma, top lum sal bek len ti ler ve ki fli sel de er le rin et ki siy le be lir le nir. ki ya fl n dan al t ya fl na ka dar olan ge li flim sel gö rev ler; yü rü me yi, ka t yi ye cek - le ri ye me yi ve ko nufl ma y kap sar. Ço cuk bu dö nem de ken di ken di ne gi yin me yi, an ne ve ba ba ya ba - l l, cin si yet fark l l n ve cin si ye ti tefl hir et me me yi ö re nir. Sos yal ve fi zik sel ger çek li i ta n m la mak için kav ram olufl tu rur. Di li ö ren me, oku ma ya ha z r hâ le gel me, do ru ile yan l fl ay r ma ve vic dan ge li fli mi ne bafl la ma da bu dö ne min ge li flim sel gö rev le ri ara s n da d r. Ço cuk lar, sos yal lefl me be ce ri si nin ka za n l d üç ya fla ka dar an ne ye ba m l l k la r n de vam et ti - rir ler. Bu ba m l ilifl ki üç yafl tan son ra ba l l k hâ li ni al r. Üç yafl tan son ra de vam eden ba m l l k du - rum la r n da an ne ba ba la r n her fley den ön ce ço cuk la r n n ar t k ba k ma muh taç bir be bek de il, bü yü - yen bir bi rey ol du u nu ka bul len me le ri ge re kir. An ne ba ba lar, üç yafl tan son ra ço cuk la r n ken di ba - fl na ya pa bi le ce i ifl ler ko nu sun da des tek le me li, ona yol gös ter me li, gü ven ver me li, is tek le ri ni di le ge tir me flan s ta n ma l d r lar. Befl ile on iki yafl ara s n da ço cuk boy atar, be den sel gü cü ar tar, bi lifl sel ge li fli mi h z l d r. Cin si yet rol le ri nin de ifl mez li i ni an lar. Ay r ca ger çek dün ya ile ha yal dün ya s n da ay rt ede bi lir. Be bek lik te ba - m l l k ilifl ki si bu dö nem de ai le ye ba l l a dö nüfl me ye bafl lar. Okul ça n n ge li flim sel gö rev le ri; gün de lik oyun lar için ge rek li fi zik sel be ce ri le ri edin me yi, uy - gun er kek ya da ka d n ro lü nü ö ren me yi, oku ma, yaz ma, he sap yap ma ile il gi li te mel be ce ri le ri ve za - man kav ra m n ö ren me yi kap sar. Ay r ca ken di ne kar fl ya rar l bir tu tum olufl tur ma, ya fl t la r y la ge çin - me, gün de lik ya flam için ge rek li kav ram la r ge lifl tir me bu dö ne min ge li flim sel gö rev le rin den dir. Ço cuk okul ça n da vic dan, ah lak ve de er ler sis te mi olufl tu rur, ki fli sel ba m s z l a ula fl r, sos yal grup ve ku rum la ra kar fl tu tum ge lifl ti rir. 57

58 Afla da uz man la r n an ne ve ba ba la ra ba z öne ri le ri ve ril mifl tir. Bun la r n ba fl na afla da ki söz cük - ler den han gi si gel me li dir? Ne de ni ni tar t fl n z. ba l ba m l ça l fl kan iyi sa l k l naz l ki bar Uz man lar an ne ba ba la ra flöy le di yor lar:... bir ço cuk ye tifl tir mek is ti yor sa n z flöy le dav ran ma l s n z: Her ifli onun ye ri ne ya p n z. O söy le me den is tek le ri ni an la y p ye ri ni ge ti ri niz. Bü yü dü ü nü ka bul len me yip ona hâ lâ bir be bek mifl gi bi dav ra n n z. Be ce ri le ri nin ge lifl me si için f r sat ta n ma y n z. Ya pa maz s n, be ce re mez sin. di ye rek ken di ba fl na yap mak ta s rar et ti i et kin lik le ri en gel le yi niz. Yü rü ye bil di i hâl de onu be bek ara ba s n da ya da ku ca n z da ta fl y n z. Ya n n z dan hiç ay r ma y n z. c. Er gen lik Dö ne mi Afla da ki met ni oku yu nuz ve so ru la r ya n t la y n z. SAT RAN CIN MO ZART I Dün ya sat ran c n n ye ni bir nu ma ra s 19 ya fl n da bir Nor - veç li. s mi Mag nus Carl sen (Mag nus Karl s n). O, sat ranç ta yir - mi ham le ile ri si ni gö re bi li yor ve al t y l ön ce yap t ma ç ham - le ham le ha t r la ya bi li yor a bafl lar ken sat ran c n zir ve si ne ç kan bu er gen, dün ya ta ri hin de bir nu ma ra ol mufl en genç isim. Ken di si gi bi genç yafl lar da zir ve ye ç kan, ef sa ne isim Bobby Fis her (Ba bi Fi fl r) ile kar fl lafl t r l ma s n nor mal kar fl la yan Carl - sen, Bobby Fis her la kar fl lafl t r l mak gü zel ama be lir gin fark la - r m z var. Ben oyun d fl n da nor mal bir er ge nim, ha ya t m la sat - ran c ka r fl t r m yo rum. di yor. Bobby Fis her, dün ya sat ranç flam pi yo nu ol ma s n n ar d n dan Bir lefl mifl Mil let le rin Yu gos lav - ya ya uy gu la d am bar go ya ra men bu ül ke ye gi rip giz li ce sat - ranç flam pi yo na s na ka t l m fl t. Ame ri kan Hü kû me tinin şampiyonaya katılmama kararına uymamış ve bu yüzden ölü mü ne ka dar ka nun ka ça ola rak ya fla mak zo run da kal m fl t. Da ha 12 ya fl n da Sat ran c n Mo zart ola rak gös te ri len Nor - veç li gen cin en bü yük ra ki bi bil gi sa yar. Bil gi sa yar la oy na ma s Fo toğ raf 2. 6: Mag nus Carl sen dün ya sat ranç flam pi yo nu dur. 58

59 du ru mun da ken di ne faz la flans ver me yen Mag nus Carl sen, üç y l son ra er gen lik dö ne mi ni at la t p bu ko nu da ken di si ni de dün ya y da fla fl r ta bi lir Met inde, Magnus Carlsen in er gen lik dö ne mini han gi yafl lar ara s n da yaşadığı belirtilmiştir? 2. Mag nus Carl sen in nor mal bir er gen sö zün den ne an l yor su nuz? 3. Er gen lik dö ne mi nin fiz yo lo jik, psi ko lo jik ve sos yo lo jik özel lik le ri ne ler dir? 4. Boby Fis her n dav ra n fl n da er gen lik dö ne mi nin han gi özel lik le ri et ki li ol mufl tur? 5. Er gen lik dö ne min de ne gi bi fiz yo lo jik ve psi ko lo jik de ifl me ler ya fla d n z? Bü yü dü ü nüz için top lu mun siz den bek len ti le rin de de i flik lik ol du mu? 6. Bu de ifl me ler kar fl s n da ne ler his set ti niz ve on lar la na s l bafl et ti niz? ç. Ye tifl kin lik Dö ne mi Ab dul lah Öz do an a ait olan afla da ki fli i ri oku yu nuz, gör se li in ce le yi niz ve 60. sayfadaki bil gi no - tun dan da ya rar la na rak so ru la r ya n t la y n z. YE T fi K N L K TEN S T FA ED YO RUM Ya mur son ra s ça mur lu su lar da tah ta par ça s yüz dür - mek, ka ya lar da yü rü mek is ti yo rum. Çi ko la ta n n pa ra dan da ha iyi ol du u nu çün kü da ha tat l ve ye ni le bi lir ol du u nu dü flün mek is ti yo rum. Ha ya t n da ha ba sit ol du u za ma na dön mek is ti yo rum. Dün ya n n adil ol du u nu, her ke sin iyi ve dü rüst ol du u nu dü flün mek is ti yo rum. Her fle yin müm kün ol du u na inan mak is ti yo rum. Ya fla m n kar ma fl k l n unu tup ye ni den kü çük fley ler den faz la s y la he ye can lan mak, zevk al mak is ti yo rum. Tek rar ba sit ya fla mak is ti yo rum. Gü nü mün, bil gi sa yar ar za la r, kâ t y n la r, üzü cü ha - ber ler, ay so nu nu ge tir me kay g la r, has ta l k ve sev dik le rin kay be dil me sin den iba ret ol ma s n is te mi yo rum. Re sim 2. 3: Arka Bahçe, Do nald Zo lan, 1992 Gü lüm se me, ku cak lafl ma, tat l bir söz, do ru luk, ada let, ba r fl, rü ya lar, ha yal ler ve kar dan adam yap ma n n gü cü ne inan mak is ti yo rum. fl te, çek def te rim ve ara ba m n anah tar la r, ge lir bel ge le rim. Res mî ola rak ye tifl kin lik ten is ti fa edi - yo rum Siz ce fla ir kaç ya fl n da d r? Tah mi ni ni zin da ya na ne dir? 2. fii ir de ye tifl kin le rin han gi so rum lu luk la r n dan söz edil mek te dir? 3. fia ir, ne den ye tifl kin ol mak is te mi yor? Gör sel de bu so ru nun ya n t ile il gi li ip uç la r bu lu - na bi lir mi? 59

60 YE T fi K N L K yafl ara s n da ki dö nem dir. Bu dö ne min yafl ara s genç ye tifl kin lik, yafl ara s ise ile ri ye tifl kin lik dö ne mi di ye ad lan d r l r. Genç ye tifl kin li in te mel özel lik le ri, ge nel de er gen lik te ula fl - lan zi hin sel ol gun lu a da ya n r. Kim li in ka rar l l k ka zan ma s, top lum sal rol le rin bü tü nüy le be nim sen - me si ye tifl kin lik te ger çek le flir. Ge li flen kim lik duy gu su, bafl ka la r n n bi ri cik olu flu nu ken di kim li i nin sa lam te me lin den ha re ket le kefl fet me ye kat k da bu lu nur. Bu nun so nu cun da bi rey, ken di sin den fark l bi riy le ilifl ki le rin de da ha du yar l olur. Genç ye tifl kin lik dö ne mi, il gi le rin de rin lefl ti i ve gi ri fli len ifl le rin yü rek ten ya p l d bir dö nem dir. Bun la r n hep si de ger - çek bir ba fla r el de et mek ama c y la ya p l r. Ay r ca bi rey, il gi duy du u alan da u rafl mak tan ya rar bek le mek si zin de zevk ala bi lir. l gi nin böy le de rin lefl me si, mes lek se çi mi ni ve il gi nin pay la fl l d bir bafl ka in sa na du yu lan ba l l da et ki ler. Bu dö nem de bi rey, fi zik sel ge li fli mi nin do ru un da d r. Da ha faz - la a r l k kal d ra bi lir, da ha uza a ko fla bi lir, da ha yük se e at - la ya bi lir ve da ha uzun ça l fla bi lir. Fi zik sel güç, bu te pe nok - ta s n dan son ra yafl iler le dik çe de re ce de re ce aza l r. Ço cuk luk ve er gen lik te çok h z l olan bi lifl sel sü reç ler, genç ye tifl kin lik te sa bit ka l r. Y l lar için de top la nan bu bil gi, hem mes le ki amaç lar için hem de özel ya flam da uy gu la n r. le ri ye tifl kin lik y l la r, ge li flim de ini fle ge çi flin be lir ti le ri ni ta fl r. De ri nin k r fl ma ya, saç la r n ak lafl ma ya bafl la d, iç or - gan la r n ça l fl ma s n da ak sak l k la r n gö rül dü ü, da mar sert - li i, bu na ba l kalp ve tan si yon has ta l k la r n n or ta ya ç k t -, ki lo al ma n n sü rek li lik ka zan d y l lar d r. Tep ki za ma n n - da ar t fl, kar ma fl k ifl le rin ya p l ma s n da ba fla r dü flü flü göz - le nir. Ça buk ya p l ma s ge re ken ifl ler de h z azal ma s bafl lar. Gör me, iflit me ve tat du yu su aza l r. An cak bu nu bir bu na l m Fo toğ raf 2. 7: Genç ye tifl kin lik, bi rey le rin dö ne mi ola rak gör mek de do ru de il dir. Dü flün me ye te - özerk ola rak ya fla ma ad m at t k la r dö nem dir. ne i genç ye tifl kin lik te kin den iyi dir. Ya ra t c l k ye te ne i de azal ma gös ter mez. le ri ye tifl kin lik dö ne mi, ai le ilifl ki le ri nin en zen gin ol du - u dö nem dir. Efl ler; re fa h ko ru mak, mes lek so rum lu luk la - r n ge lifl tir mek, yafl l an ne ba ba lar la il gi len mek, top lum için ya rar l ol mak gi bi ifl ler le il gi le nir ler. Bu dö nem, mes lek te en üret ken olu nan y l la r kap sar ve emek li lik ten yafl l l a ge çi fli be lir le yen top lum sal bir dö nüm nok ta s y la so na erer. le ri ye tifl kin lik te ki ge li flim gö rev le ri; yurt tafl l k ve top - lum sal so rum lu luk la r n ye ri ne ge tir me, ya fla mak için eko - no mik bir stan dart olufl tur ma ve sür dür me, bofl za man et - kin lik le ri ni ger çek lefl tir me, er gen ço cuk la ra so rum lu ve mut lu ye tifl kin ler ol ma da yar d m et me, or ta ya fl n fiz yo lo - jik de i flim le ri ni ka bul edip bun la ra uyum sa la ma, yafl l an ne ve ba ba ya uyum sa la ma d r. Ön Ça l fl ma Gö re vi Yafl lan mak da a t r man mak gi - bi dir. Ç k t k ça yor gun lu u nuz ar tar, ne fe - si niz da ra l r ama gö rüfl aç n z ge nifl ler. Yafl l l k, ol gun mey ve le ri olan bir son - ba har d r. Ay n za man da so u u, kar la r, k ra la r in sa n n gö zü nün önü ne ge ti ren bir ku ru k fl t r. On da gü zel ak flam la r n yu - mu flak l var d r. Fa kat ala ca ka ran l n ko yu hüz nü de gö rü lür. Yu ka r da ki iki sö zü ta n d n z yafl l ki - fli le re oku ya rak on la r n bu ko nu da ki dü - flün ce le ri ni def ter le ri ni ze ya z n z. 60

61 d. Yafl l l k Dö ne mi YAŞLILIK Emek li li in ar d n dan bi rey, ken di ne öz gü rol le ri, bek len - ti le ri ve so rum lu luk la r olan ye ni bir top lum sal ko nu ma ge - çer. Bu de i flim, üst le ni len rol ler de ki ve ya flam stan dar d n - da ki bir dü flü flü de içe rir. Aza lan rol le re ve ar tan bofl za ma - na kar fl n top lum sal de i flim olum suz yön de dir. Emek li lik, ye ni sta tü ye ha z r la n l ma s n ve bu sta tü de i flik li i nin ge - tir di i ye ni den top lum sal lafl ma y içe rir. Es nek bir ki fli lik ya - p s na sa hip ki fli ler bu na ko lay ca uyum sa la ya bi lir ler. Yafl l l k dö ne mi, bü tün du yu lar da dü flü flün gö rül dü ü bir dö nem dir. Ko ku ve tat du yum la r n da ki azal ma bes len - me yi bo zar. Me kân al g s n da ki azal ma, bi re yin den ge si ni et ki le ye bi lir. Uza gör me ye te ne i aza l r. flit me du yu su aza l r ve ko nufl ma y da et ki ler. Ke mik le rin k r l ma ola s l ar tar. Mer ke zî si nir sis te mi nin ara c l k et ti i her dav ra n fl yafl lan may la ya vafl lar, ref leks ve tep ki ler da ha ya vafl, da - ha az et ki li olur. Yafl l l k dö ne mi nin ge li flim sel gö rev le ri; sa l k ta ki dü flü - fle, ge lir azal ma s na, eflin ölü mü ne uyum sa la mak, yafl gru buy la aç k bir ba l l k kur mak, top lum sal ve yurt tafl l k so rum lu luk la r n yü rüt mek, ya fla m n eko no mik du ru mu na ve sa l k ko flul la r na uy gun bir fle kil de dü zen le mek tir. Re sim 2. 4: Yafl l l k, (Di an ne Den gel) Ön Ça l fl ma Gö re vi Ta n d n z yafl l ki fli le rin oku - du u nuz söz ler le il gi li dü flün ce le ri ni ar - ka dafl la r n z la pay la fl n z ve hep bir lik te yafl l l k dö ne mi nin özel lik le ri ni de er - len di ri niz. A. Ve ri len ge li flim gö rev le ri nin han gi ge li flim dö ne mi ne ait ol du u nu ya za rak aşağıdaki tab lo yu ta - mam la y n z. Ge li flim Gö rev le ri Ge li flim Dö ne mi Fi zik sel güç te ki ve sa l k ta ki dü flü fle uyum sa la mak Vic dan, ah lak ve de er ler sis te mi olufl tur mak Ken di cin si ne uy gun bir top lum sal ro lü ger çek lefl tir mek Ya fl na uy gun gün lük oyun lar için ge rek li be ce ri le ri ka zan mak Top lum sal de er ve norm la r ö re nip dün ya gö rü flü ge lifl tir mek Bir ai le kur mak ve ev yö net me yi ö ren mek Ai le den ve di er ye tifl kin ler den ba m s z bir ki fli lik olufl tur mak 61

62 B. Tab lo da be lir ti len ge li flim dö nem le ri için etkinliğin A. bölümündekilerle aynı olmayan birer ge li - flim dö ne mi gö re vi ya z n z. Ço cuk luk Ye tifl kin lik Yafl l l k Ön Ça l fl ma Gö re vi Law rens Kohl berg (Lav r ns Kohl berg) e ait olan afla da ki öy kü yü de i flik yafl lar dan on ki fli - ye oku ta rak so ru ya ver dik le ri ya n t la r seç ti i nin ki fli le rin yafl la r n be lir te rek kay de di niz. Kan ser olan bir ka d n öl mek üze re dir ve onu bir tek ilaç kur ta ra bi lir. O da ay n kent te ya fla yan bir ec za c n n yap t rad yum dur. Adam ilaç için ma li ye ti nin on ka t olan bir fi yat is te mek te dir. Ka d - n n efli, tüm ta n d k la r n dan borç is te ye rek bu pa ra n n ya r s n top lar ve ec za c dan efli nin öl mek te ol - du u nu söy le ye rek ila c sat ma s n is ter. Pa ra n n ka la n n son ra ge ti re cek tir. An cak ec za c, ila c ken - di si nin bul du u nu ve on dan pa ra ka zan ma s ge rek ti i ni söy le ye rek red de der. Adam ça re siz lik için - de ec za c n n dük kâ n n dan ila c ça lar. 14 Me tin de sö zü edi len dav ra n fl ge rek li mi dir? 2. Biliflsel ve Ahlaki Geliflimin Kuramlar Bi lifl sel ve ah la ki ge li flim le il gi li ku ram la r n ba fl n da Je an Pia get (Jan Pi ya je, ) ve onu iz - le yen Law rens Kohl berg (Lav r ns Kohl berg, ) in ku ram la r ge lir. Afla da bu ku ram lar la il gi li bir me tin ve ril mifl tir. Met ni oku ya rak Je an Pia get ile Law rens Kohl berg in ku ram la r ara s n da ki ben zer - lik ve fark l l k la r 63. sayfadaki tab lo ya ya z n z. Ço cuk lar üze rin de arafl t r ma lar ya pan Je an Pia get, ze kâ ge li fli mi nin ya fla ba l ol du u nu sa vun - mufl tur. Je an Pia get ye gö re zi hin sel ge li flim ev re le ri flöy le s ra la n r: lk dö nem du yu-ha re ket dö ne mi dir. ki ya fl na ka dar olan bu dö nem de ço cuk, dü flün me ve an - la ma gi bi zi hin sel fa ali yet ler de bu lun maz. Da ha çok du yu-ha re ket ey lem le riy le il gi si ni çe ken fley le rin ya n na gi der ve do ku nur. Her fle yi teh li ke siz sa yar. kin ci dö nem, ifl lem ön ce si dö nem dir ve iki-al t yafl ara s d r. Bu dö nem de dü flün me, sa de ce gö rü nen ko flul la r de er len dir me bi çi min de dir. Bil gi, sis - tem li bi çim de ifl len mez. Bir du ru mun sa de ce bir yö nü ele al n r. Üçün cü dö nem, so mut ifl lem ler dö - ne mi dir ve ye di-on iki yafl ara s d r. Bu dö nem de bil gi, sis tem li ve man t k l bir bi çim de ifl le ne bi lir ama so mut bi çim de ve ril me si flart t r. So yut bil gi ler ve ril di in de, bu dö nem ço cuk la r ye ter siz ka l r lar. Be - lir li bir za man da, bir du ru mun bir çok yö nü nü ele ala bi lir ve so mut bir dö nü flü mü zi hin sel ola rak ter si - ne çe vi re bi lir ler. Dör dün cü dö nem, so yut ifl lem ler dö ne mi dir ve on iki yafl la üze ri ni kap sar. Bu dö - 62

63 nem de var sa y m lar ku ru la bi lir, man t k sal so nuç lar ç ka r la bi lir ve is ter so mut, is ter so yut bi çim de so - rul sun, kar ma fl k so run lar sis tem li bi çim de çö zü le bi lir. Bi lifl sel ge li flim le ah la ki ge li flim ara s n da pa ra lel lik ku ran Je an Pia get, so yut ifl lem ler dö ne mi ne do ru iler le dik çe ço cuk la r n özerk lefl ti i ni söy ler. Ona gö re zi hin sel aç dan ge li fli mi ge ri olan bi rey le - rin ah la ki ge li flim le ri de ge ri ka la cak t r. An cak bu so nuç pek de do ru sa y la maz çün kü ah la ki ge li fli - mi et ki le yen tek fak tör, zi hin sel ge li flim de il dir. Bu ge li flim de için de bu lu nu lan ko flul lar, de ne yim, ö ren me ya flan t la r da rol oy na mak ta d r. Law rens Kohl berg, Pia get nin bul gu la r n ge nifl let mifl tir. On da da ah la ki ge li flim sü re ci nin de ifl - mez li i ve ev ren sel li i esas t r. Ah la ki ge li flim de de ge lifl me ile ri ye dö nük tür ve ev re ler s ra s y la iz le - nir. Law rens Kohl berg, ço cu a ah la ki iki lem ler içe ren öy kü ler an la ta rak onun tep ki si ni de er len di rir. Bu de er len dir me ler so nu cun da üç dü zey ve al t ah lak ge li flim ev re si sap tar. Bu ev re ler; ge le nek ön - ce si, ge le nek sel ve ge le nek son ra s ev re ler dir. Ge le nek ön ce si dü zey: Bi rin ci ev re si, ce za ve ita at ev re si dir. Bu dö nem de dav ra n fl n so nu cu nun do ru luk ve yan l fl l na ba k l r. l kel özel lik ler ta fl yan bu dö nem de ço cuk, tüm so run la ra fi zik sel ce za - lar la çö züm arar. Do ru dav ra n fl n da ödül ge ti re ce i ka n s n da d r. kin ci ev re de gö ze göz, di fle difl an la y fl ege men dir. Ku ral la ra ge rek si nim du yul du u sü re ce uyu lur. Bi rey için her fley kar fl l k l d r. Ge le nek sel dü zey: Ai le nin ya da gru bun bek le di i dav ra n fl la r n ki fli nin ken di inanç la r ka dar de - er li ol du u bir dö nem dir. Bu dü zey de yer alan üçün cü ev re de ki fli ler ara s uyum iyi dav ra n fl la sa - la n r. yi dav ra n fl ise bafl ka la r n n ho flu na gi den, be e ni len ve in san la ra yar d m et me yi amaç la yan dav ra n fl t r. Dör dün cü ev re de ya sa ve ku ral la ra yö nel me, oto ri te ye uy ma ve top lu mun is tek le ri ni ye - ri ne ge tir me bafl lar. Ge le nek son ra s dü zey: Ev ren sel ge çer li li i olan ah lak ku ral la r n, de er le ri ve hu kuk sal an lafl ma - la r ko ru ma dü ze yi dir. Bu afla ma da ger çek le flen be flin ci ev re de iyi ey lem, top lum ta ra f n dan ka bul edil mifl norm la ra gö re ta n m la n r. Bu ev re de ki an la y fla gö re hiç bir ya sa bir in sa n n ölü mü ne ne den ola bi le cek uy gu la ma y mefl ru gös te re mez. An cak ay n za man da kim se de çal ma hak k na sa hip de - il dir. Al t n c ev re de ki fli sel ah la ki de er ler so yut özel lik le re da ya n r. Ya fla m n de e ri, her tür lü ki fli - ler ara s ilifl ki den öte bir zo run lu luk ola rak ka bul edi lir. Law rens Kohl berg, de nek le ri ara s n da fi lo zof - lar d fl n da al t n c ev re do rul tu sun da yar g ya rast lan ma d n an cak be flin ci ev re özel lik le ri gös te ren, yar g ge lifl ti ren de nek le re bu özel lik ler gös te ril di in de al t n c ev re yi ter cih et tik le ri ni be lirt mek te dir. ki Ku ram Ara s n da ki Ben zer lik ler ki Ku ram Ara s n da ki Fark l l k lar Ön Ça l fl ma Gö re vi Ön ça l fl ma ya pa rak on ki fli ye okut tu u nuz öy kü için al d n z ya n t la r bi lifl sel ve ah la ki ge - li flim ku ram la r na gö re de er len di ri niz. 63

64 E. ER GEN L K DÖ NE M VE HIZ LI DE fi M TEMEL KAVRAMLAR KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Fi zik sel de ifl me ler Afla da ki met ni oku yu nuz ve so ru la r ya n t la y n z. Bi lifl sel de ifl me ler On iki ya fl n da ki Berk, bir gün ön ce gün lü ü ne flöy le yaz m fl t : Bu - Sos yal de ifl me ler gün ler de ken di mi hiç iyi his set mi yo rum. An nem ki lo ver di i mi söy lü yor ama önem li de il, bo yum epey ce uza d. Da ha da uza ma s n is ti yo rum, bas ket çi ola ca m. Ge çen gün s n f ar ka dafl la r ma te le viz yon dan ö ren di im bir kaç bas ket nu ma ra - s gös ter dim ba y l d lar. Ama flu Ser kan yok mu? Be ni çok k s ka n yor. Her ke sin için de nu ma ra la r ma bu run k v r d yet mez mifl gi bi se sim le de alay et ti. San ki ken di se si da ha gü zel mifl gi bi. Onun se si de ka l n ne ol mufl ya ni. Üs te lik si vil ce le ri de var. Yi ne de ken di mi çok kö tü his set tim. Ney se önem li de - il, ben yi ne de her gün ün lü bir bas ket çi ola ca m gün le ri ha yal ede ce im. An nem ra hat ve rir se ta - bi i. Be ni bir tür lü yal n z b rak m yor. Ne za man oda ma git sem Yi ne or ta dan yok ol dun. di ye söy le nip du ru yor. Ya ba bam? Bas ket oy na mak ona gö re mes lek fa lan de il. l le de ders ça l fl mak ge re kir mifl. Oku yup adam ol ma l, top pe flin de kofl ma ma l y m fl m. Ders ça l fl m yo rum di ye sak la d m bas ket bol der gi le ri nin ye ri ni bul du ve hep si ni at t. An nem le de ba bam la da an la fla m yo rum. 1. Me tin de sö zü edi len fiz yo lo jik de ifl me ler ne ler dir? 2. Berk in ar ka dafl la r y la ilifl ki le ri hak k n da ne ler söy le ye bi lir si niz? 3. Berk in ai le siy le ilifl ki le ri ne den iyi de il dir? Afla da ki mek tu bu oku yunuz. 65. sayfadaki bilgi notundan da yararlanarak so ru la r ya n t la y n z. B R ER GE N N MEK TU BU Ben er ge nim, ba na bir fley ler olu yor. Bo yum bü yü yor, ge li fli yo rum. Duy gu la r m bo yum dan da h z l bü yü yor, dur du rak bil me den ko flu yor ve dal dan da la ko nu yor. Ka b ma s a m yo rum, ken di me ye ni bir du rufl, ye ni bir tarz olufl tur - ma ih ti ya c n da y m. Ev de du ra m yo rum. Ar ka dafl la r m her fle yim mifl gi bi ge li yor ba na. s ti yo rum ki on lar la ge ce gün - düz otu ra l m, ko nu fla l m, ha yal ku ra l m, ço cuk lar gi bi ko - flup z p la ya l m ve kim se bi ze ka r fl ma s n. Ben er ge nim, b ra k n iti raz ede yim, b ra k n elefl ti re yim, bi raz ida re edin ne olur? Çal ka la n yo rum ha yat de ni zi nin dal ga la r n da. Na s l ya par sam ken dim olu rum bil mi yo rum. Sü rek li iti raz la r bas k al t na al nan lar, ha yat ta da iti raz et - me yi unu tu yor. fiim di iti raz la r m an lam s z ola bi lir fa kat za - man la bu da otu ra cak. Ba zen saç ma la d m n far k n da y m ama en gel ola m yo rum. Ba zen duy maz dan, gör mez den ge - li ve rin, su su ve rin ne olur? Fo toğ raf 2. 8: Er gen lik, çocukluktaki fi zik sel de ğiş me le rin hızlandığı bir dö nem dir. 64

65 Ben er ge nim, na s l du rur sam, na s l ba kar sam da ha al m l, da ha gü zel ya da da ha ya k fl k l olu - rum bil mi yo rum, de ni yo rum. Di ken gi bi saç lar la il gi top lar m y m aca ba? Ya da flöy le bol, dü fle cek gi bi du ran pan to lon lar la. Bun la r n hep si ba na ya - ban c ve zor ge li yor as l n da fa kat ar ka dafl la r m - dan ay r düfl mek ve on lar dan fark l ol mak is te mi - yo rum. Her yap t k la r ba na gü zel ge li yor. On lar gi - bi ol maz sam ba na il gi gös ter mez ler ve yan la r n - da kü çük dü fle rim, bel ki de d fl lar lar di ye kor ku - yo rum. On la ra ben ze di im de ken di mi da ha güç - lü ve gü ven li his se di yo rum. Ben er ge nim, an ne ba ba c m be ni bu hâ lim - le sev me ni zi o ka dar çok is ti yo rum ki. Ne olur az - c k geç kal sam, ne olur eve gi rer gir mez elefl ti ri ok la r üze ri me ya ma sa ve gön lüm ya ra lan ma - sa? Ta mam siz de an ne ba ba s n z, el bet te s n r ko ya cak s n z ve be ni bil me di im teh li ke le re kar - fl uya ra cak s n z fa kat si zi din le ye bil mem ve gö re - bil mem için elim den tut ma l, sev giy le göz le ri me bak ma l s n z. Siz yap t k la r m be en me yin ce ken - di mi ifle ya ra maz ve de er siz bi ri gi bi his se di yo - rum. Ken di me gü ve nim aza l yor, mo ra lim bo zu lu - yor ve ger gin le fli yo rum. Ben er ge nim, yü züm de ki bir si vil ce be ni al lak bul lak et ti in de, ay na kar fl s n dan ay r l ma d m da be ni kü çüm se me niz ve an la ma ma n z var ya çok ca n m ac t yor. Odam da ki re sim ler ve da n k l k kor kut ma s n si zi. Ka fa m n içi da n k da on dan böy le. As l n da ara da s ra da be nim si ze yak lafl t - m ve fli rin lefl ti i mi fark ede me ye cek ka dar yan - l fl la r ma ta k l s n z. O dö nem le ri mi bir ya ka la ya bil - se niz ve be ni an la ma ya ça l fl sa n z iki ta raf da çok mut lu ola bi lir ina n n. (K sal t l p dü zen len mifl tir Mek tu bu ya zan ki fli nin si zin le ben zer yön le ri var m d r? Var sa bu nun ne de ni ne ola - bi lir? 2. Aşa ğı da ki bil gi no tun dan da ya rar la na - rak mek tup ta er gen lik dö ne mi nin han gi fiz yo - lo jik, psi ko lo jik ve sos yo lo jik özel lik le rin den söz edil di ği ni be lir ti niz. 3. Ken di de ne yim le ri niz den ya rar la na rak me tin de sö zü edi len özel lik le re ne ler ek le ye bi - lir si niz? ER GEN L K Er gen li i fiz yo lo jik, psi ko lo jik, sos yo lo jik yön - le ri bü tün lük içe ren bir dö nem ola rak gör mek ge - re kir. Çün kü bu yön le rin hep si bir bi ri ne ba l d r. Ör ne in be den de ki ge lifl me ler, psi ko lo jik ba z ge lifl me le ri do u rur. Ay n fle kil de top lu mun bi rey - den bek len ti le rin de ki de i flim ler de psi ko lo jik ba - z so nuç la ra yol açar. Bu dö nem de ki h z l de ifl - me ler do al d r ve ge li flim sü re ci nin bir ge re i dir. Fi zik sel de ifl me ler: Boy ve a r l k ar tar. Bü - yü me so nu cu vü cu dun oran la r çok de i flir. Boy ar t fl on befl ya fl na ka dar çok h z l d r ama on befl ya fl n dan son ra ki lo ar t fl n n boy ar t fl n dan faz la ol du u gö rü lür. s ke let, be yin ve kalp bü yür. Mi - de, ba r sak hac mi ol duk ça ge li flir, tü kü rük ve mi de su la r n n mik ta r ar tar. Yüz bü yür, kol ve ba - cak la r n h z la uza ma s, be den oran la r n n de ifl - me si ha re ket le rin ahen gi ni bo zar. Ses de i flir. Hor mon fa ali yet le ri ar tar ve hor mon lar be lir li fa - ali yet le ri olufl tu ra rak özel lik le cin sel ol gun lu u or - ta ya ç ka r r. Sos yal de ifl me ler: Er gen lik dö ne mi so run la - r n n ba fl n da sta tü so ru nu ge lir. Er gen ler; ev de, okul da, top lum da bek le dik le ri ko nu mu el de ede - mez ler se ya sal d r gan olur lar ya da tüm top lum - sal ku ral la r red de der ler. Top lum da var olan ku ral - la r n mo da s n n geç ti i ni ve de ifl me si ge rek ti i ni sa vu nur lar. Er gen ler de s k s k top lum sal de er le re ters düfl me du ru mu da göz le nir. Bu du rum ku flak ça t fl ma s n or ta ya ç kar t r. An ne, ba ba, ö ret - men gi bi ki fli le rin be nim se dik le ri de er ler, gen - ce, ça n ko flul la r na uy gun de er ler gi bi gel mez. O, da ha ça dafl, da ha ye ni lik le re aç k de er le rin be nim sen me si ge rek ti i ne ina n r, ya k n la r n n de - er le ri ne kar fl ç kar ve ça t fl ma ya fla n r. Bi lifl sel de ifl me ler: Er gen lik dö ne mi, dost lu - un flid det li bir duy gu sal l k la, de rin bir gü ven le ya flan d dö nem dir. Ge nel lik le bu dö nem de er - ge nin ai le si ne kar fl bes le di i sev gi, bafl ka bir ye - tifl ki ne yö nel ti lir ve o ör nek al n ma ya bafl la n r. Er - 65

66 gen, ken di si ne ait fley le ri ço u za man giz li tu tar. çe dö nük tür ve bu da onun ken di ken di si ne yet me - di i ni gös te rir. Ger çek ler den uzak lafl ma ya ça l fl r ve bu nu vak ti nin ço u nu ha yal kur ma ya ay ra rak ya - pa bi lir. Er gen, kendine giz li bir gü ven siz lik duy du u hâl de, son de re ce gü ven li gö rü nür. Onun ge le cek le il gi li bek len ti le ri de bu ne den le faz la d r. Fa kat ya pa bi le ce in den faz la s n is te mek, he nüz uyum so run - la r n çö züm le ye me mifl bi ri si için teh li ke li ola bi lir. Bek len ti le ri ni ye ri ne ge ti re me di in de, er ge nin u ra - ya ca ha yal k r k l faz la olur ve on da ona r l ma s güç ya ra lar aça bi lir. Er gen de, ye tifl ki ne gö re ek sik olan fley öl çü süz lük, olay la r n ger çek de e ri ni ve re me mek tir. Ge nel - lik le onun duy gu la r n da, dü flün ce le rin de ve dav ra n fl la r n da afl r l k var d r. Bu ne den le, il gi le ri ça buk sö ner. Bü yü dük çe so rum lu luk ve gö rev ler ar tar. l gi ler de ye ri ni ge rek li sos yal be ce ri le re b ra k r. Er gen lik dö ne min de bir gru ba ait ve po pü ler ol mak son de re ce önem li dir. D fl n da kal ma mak için gru bun tüm ku ral la r na uyu lur. Her gru bun ken di ne uy gun gi yin me ve dav ra n fl bi çi mi, mü zik tü rü, et - kin lik le ri var d r. Grup için de po pü ler ol mak, ders ler de üs tün lük gös ter me ye de il, gru ba ait ol ma ya ba l d r. Grup ço u kez ai le den bi le da ha önem li dir. Er gen lik dö ne mi nin ge li flim sel gö rev le ri flun lar d r: be den sel özel lik le ri ni ka bul et mek, ken di cin si ne uy gun bir top lum sal ro lü ger çek lefl tir mek, an ne ba ba dan ve di er ye tifl kin ler den ba m s z bir ki fli lik olufl tur mak, bir mes le e yö nel mek, ai le ya fla m na ha z r lan mak, top lum sal ba k m dan so rum lu luk üst - len me yi is te mek ve ger çek lefl tir mek, top lum sal de er ve norm la r ö re nip bir dün ya gö rü flü ge lifl tir mek. F. ER GEN L K DÖ NE M N N TE MEL ÖZEL L K LE R TEMEL KAVRAMLAR Rol kar ma fla s Kim lik kar ma fla s Kim lik bu na l m KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Bir dos ya kâ d na yan da ki tab lo yu çi ze rek ya n n z da var sa bir fo to ra f n z ya p fl t r n z. So ru la r ya n t la y n z. 67. sayfadaki bil gi no - tun da ve ri len bil gi le ri oku duk tan son ra kim lik le ri ni zi ye ni den de er - len di ri niz. Sö zü edi len afla ma la r ya fla y p ya fla ma d n z dü flü nü nüz. 66

67 Yandaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak afla - K M L K OLU fiu MU da ki bul ma ca n n so ru la r n def te ri ni ze ya z n z. Er gen lik dö ne min de ki en önem li olay lar - dan bi ri kim lik olu flu mu dur. Kim lik; bir bi re - yin, yal n z ca ona öz gü tu tum la r n dan, duy gu - la r n dan, al g la r n dan, de er le rin den ve dav - ra n fl la r n dan iba ret olan, ken di si hak k n da ki gö rü flü dür. Kim lik üze rin de di er in san lar la et ki le flim, bi re yin ken di duy gu ve dü flün ce le ri et ki li dir. Kim lik bi rey ta ra f n dan ya p lan d r l r. Di na mik tir, bi re yin ye te nek le ri ni, inanç la r n, her alan da ki ya flan t la r n kap sar. Kim lik olu flu mu nun afla ma la r flun lar d r: Da n k l k: Bi rey, ken di si ne ör nek olufl tu - ra bi le cek, be nim se ye bi le ce i se çe nek le ri he - nüz göz den ge çir me mifl ve bir se çim yap ma - m fl t r. Sta tü sü nü, do la y s y la han gi ro lü oy - na ya ca n bi le mez. Kö rü kö rü ne ba l l k: Bi rey, ken di si ne da ha ön ce ö re ti len, an ne ba ba s na ait gö - rüfl ve de er le re kö rü kö rü ne ba l d r. n ce le - me den ve ken di si bu ko nu da önem li bi rey sel bir de ne yim ge çir me den, san ki ken di de er - le riy mifl gi bi ana ba ba n n gö rüfl ve de er le ri - ni sür dü rür. Bi rey, bu dö nem de ka l r sa bu na er ken ka pan ma ad ve ri lir. Er ken ka pan ma, bi re yin ba m s z l n ger çek lefl ti re me me si so nu cu nu do u rur. As k ya al mak: Bu dev re de bi rey, he nüz hiç bir gö rüfl ve de e re ba lan ma d için ken di si ni kö tü his se der. Ger çek lefl tir me si ge re ken rol ler ara s n da ki tu tar s z l k lar ne de niy le ger gin dir ve rol ça t fl ma - s ya flar. Tüm de er le ri ni as k ya al m fl ve bir se çim ya pa ma m fl t r. Ya fla d kim lik bu na l m d r. Kim - lik bu na l m, bi re yin he nüz kim li i ni bu la ma d için içi ne düfl tü ü du rum dur ve do al bir olay d r. Kim lik bu na l m at la t la maz sa uyum da ha faz la bo zu lur ve kim lik kar ma fla s or ta ya ç kar. Kim lik kar ma fla s na dü flen er gen, ne is te di i ni, ne le ri amaç la d n bi le mez. Di er in san lar la ilifl ki le rin de ba - fla r s z d r ve top lu mun onay la ma d dav ra n fl lar da bu lu na bi lir. Öz defl lefl me nin ba fla r l ma s : Bu afla ma da bi rey, çe flit li de er ve gö rüfl le ri göz den ge çir mifl, ken - di si için en uy gun bul du u bir ör nek le öz defl lefl me yi ger çek lefl tir mifl tir. Arafl t r ma lar, öz defl lefl me nin ba fla r l ma s n n yafl la r ara s n da ger çek lefl ti i ni gös te rir. Kim lik olufl tur ma, ya fla m n bir dö ne min de olup bi ten bir olay de il dir. Ya flam bo yu de vam eden bir sü reç tir. Ki fli da ha ön ce yap t se çim le ri, ver di i ka rar la r, ye ni de ne yim ler fl n da tek rar de er - len di rir, özüm ler ve ken din de ge rek li de i flik lik le ri ya par. Kim lik olu flu mu nun ba fla r s z ol ma s, bi re - yin ge li flim gö re vi nin ger çek lefl me me si ne ve ruh sa l n n bo zul ma s na yol açan bir et ken ola bil mek - te dir. 67

68 Afla da ki f k ra y oku yu nuz, yandaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak so ru la r ya n t la y n z. Genç, he ye can la an ne si ne ge lir ve bir k za âfl k ol - du u nu, ev len me yi dü flün dü ü nü ve onu ken di siy le ta n fl t r mak is te di i ni söy ler. Eve üç k z ge ti re ce i ni be lir tir ve an ne sin den ev le ne ce i k z tah min et me si - ni is ter. Er te si gün üç gü zel k z la eve ge lir. Otu rur lar, bir sü re ko nu flur lar. K z lar git tik ten son ra genç he ye - can la an ne si ne so rar: Tah min et tin mi? An ne du - rak sa ma dan Or ta da ki k z l saç l. der. Genç hay ret - le ba kar: na n l maz, na s l bil din? An ne ce vap ve rir: Çün kü bir tek on dan hofl lan ma d m An ne gen cin ev le ne ce i k z dan ne den hofl - lan ma m fl ola bi lir? 2. Genç bu du ru mu na s l kar fl lar? 3. Ça t fl ma ya flan ma ma s için an ne nin na s l dav ran ma s ge re kir di? KU fiak ÇA TIfi MA SI Gü nü müz de bi lim ve tek no lo ji nin iler le me - si, top lum lar da da h z l bir de i fli min ya flan - ma s na ne den ol mak ta d r. Top lum sal ku ral ve de er ler de i fli me u ra mak ta, bi rey ler bun - la ra uy mak ta zor lan mak ta d r lar. An cak es ki ne sil, ken di de er le ri ne s m s k ba la n p ye - ni le ri gör mez den ge lir ken genç ler her za man ye ni lik ler den ya na d r. Do la y s y la ye ni de er - le ri be nim se me ye e i lim li olan ergenle da ha yafl l ku flak olan an ne, ba ba ve ye tifl kin ler ara s n da ça t fl ma ya flan mak ta d r. Ku flak ça - t fl ma s ad ve ri len bu ça t fl ma y so na er dir - mek as l n da yafl l ku fla n elin de dir. Da ha hofl gö rü lü, de er de i fli mi ne da ha az kay g l ba ka bi len, ye ni lik le re aç k, hofl gö rü lü bü yük - ler, ergenleri an la mak ta zor lan maz ve on la ra bu ko nu da yol bi le gös te re bi lir ler. 1. Befl gru ba ay r l n z. Kim lik olu flu mu ve er gen lik te top lum sal ilifl ki ler le il gi li be fler so ru ha z r la y n z. Bun la r n ya n t la r n da ya z n z. 2. Ha z r la d n z so ru la r ö ret me ni ni ze ve ri niz ve o ge rek li de i flik lik le ri yap t k tan son ra en önem li gör dü ü nüz üç so ru yu sap ta y n z. 3. Her gru bun, di er le ri ne be lir le di i so ru la r sor ma s n ve ya n t la r n ye ter li ol ma d du rum lar da so ru yu ha z r la yan gru bun aç k la ma yap ma s n sa la y n z. 4. Et kin lik so nun da hep bir lik te ulafl t n z rol kar ma fla s ve ku flak lar ara s ça t fl ma n n et ki le riy le il gi li so nuç la r be lir le yi niz. Afla da bir uz ma n n er gen lik dö ne min de ço cu u olan an ne ve ba ba la ra öne ri le ri ve ril mifl tir. Oku - ya rak 69. sayfadaki so ru la r ya n t la y n z. Ço cu u nuz la iyi ile ti flim kur ma l s n z. Ak si hâl de ço cuk siz de bu la ma d s cak l ar ka dafl la r n - da ara ya cak t r. le ti fli mi ni zin is te nen dü zey de ol ma s du ru mun da ço cu u nuz da ha gü ven li ar ka dafl - l k lar ku ra cak t r. Bu ko nu da si zi bil gi len di re ce i için yan l fl ki fli ler le ar ka dafl l k yap ma s n n önü ne ge - çe bi lir si niz. Ço cu u nu zun ar ka dafl se çi mi ne afl r mü da ha le et me yi niz. Onun seç ti i ar ka dafl la r ba sit ge rek - çe ler le red det me yi niz. 68

69 Ço cu u nu zun ar ka dafl la r y la ve on la r n ai le le riy le ta n fl - n z. Bu du rum hem si zi hem de ço cu u nu zu ra hat la ta cak t r. Ço cu u nu zun ar ka dafl la r n po tan si yel bir teh li ke ola rak gör me yi niz ve on la r ya pa bi le cek le ri ba sit ha ta lar dan do la y he men suç la ma y n z. Ço cu u nu zu ar ka dafl la r n n ya n n da kü çük dü flür me yi - niz. Bu dav ra n fl n z dan do la y ço cu u nuz si ze kar fl bü yük bir öf ke du ya cak t r. Ay r ca ço cu u nuz si ze k z d için çok fark l ar ka dafl lar edi ne rek tep ki si ni gös te re bi lir. E er ço cu u nuz kö tü bir ar ka dafl edin diy se Bir da ha onun la ar ka dafl l k yap t n gör me ye ce im? tar z n da tep ki gös ter me yi niz. Bu tep ki niz ço cu u nu zu siz den uzak lafl t r p ar ka dafl la r na da ha da ya k n lafl t ra bi lir. Uy gun bir üs lup la bu du ru mun yol aça bi le ce i za rar lar hak k n da ço cu u nuz la ko - nu flu nuz ve bu na ilifl kin kay g la r n z dan söz edi niz. KANEPEN Z ERGENL K DÖNEM GEÇ R YOR. ELBETTE K BAZI DE fi KL KLER YAfiAYACAK. BUNUN Ç N M B Z BURAYA KADAR ÇA IRDINIZ. AMA... NASIL OLUR? UZATMAA. PATRON NE DİYORSA O Uz ma n n, er gen lik dö ne min de ar ka dafl ilifl ki le ri üze - Ka ri ka tür 2. 10: Ka s m Öz kan rin de bu ka dar s rar la dur ma s n n ne de ni ne ola bi lir? 2. Ar ka dafl gru bu nun er gen üze rin de ki olum lu ve olum suz et ki le ri ne ler ola bi lir? Tar t fla rak so - nuç la r mad de ler hâ lin de be lir le yi niz. Afla da ki met ni oku ya rak gru bun er gen üze rin de ki et ki le ri ni de er len di ri niz. Siz de ya fla d n z ben - zer olay la r ar ka dafl la r n z la pay la fl n z. GRUP ETK S 1954 y l n da Ame ri ka da on bir ya fl n da ki iki fark l ö ren ci gru bu oto büs le re bi ne rek yaz kam p na git mek üze re yo la ko yul duk la r n da üç haf ta e len ce do lu bir ta til ya pa cak la r n zan ne der ler. Bil me dik - le ri, Mu zaf fer fie rif in grup içi ça t fl ma la r de ne yi ne ka t la cak la r d r. lk haf ta çe flit li et kin lik ler le ge çer. kin ci haf ta grup içi ba lar güç le nir ve di er gru bun var l so run ol ma ya bafl lar. Mu zaf fer fie rif, dört gün sü re cek bir tur nu va dü zen ler. Ya r fl lar iler le dik çe grup lar ara s n da ki ger gin lik ar tar. So nun da bir ta raf ka za n r ama o ge ce bir gru bun ka zan d tüm ar ma an lar ve ku pa lar ça l n r. fl o hâ le ge lir ki Mu zaf fer fie rif ve asis tan la r kav ga la r ay r mak tan, ye mek sa vafl la r n da or ta l te miz le mek ten ve ço - cuk la r sus tur ma ya ça l fl mak tan bit kin dü fler ler. Ö ren ci ler, tek bafl la r na yap ma ya cak la r dav ra n fl la r grup hâ lin de ve grup et ki siy le dü flün me den ger çek lefl ti rir ler. Mu zaf fer fie rif, de ne yin son k s m na ge çer. ki gru ba bir lik te film ler iz let ti ri lir, ha va i fi flek ler at l r ama tüm ça ba lar bo fla d r. Ar d n dan iki gru ba ba z prob lem ler ve ri lir ve bir lik te çöz me le ri is te nir. Ar t k iki grup tek grup hâ li ni al m fl t r. fiim di bu grup yö ne ti ci le re kar fl bir lik te bir güç olufl tur mufl, bir bir le - rin den ay r l maz hâ le gel mifl tir. Mu zaf fer fie rif böy le ce grup et ki siy le ç kan ça t fl ma la r grup lar üs tü he - def ler ko ya rak ön le ye bil mifl, gru bun er gen ler üze rin de ki olum suz ve olum lu et ki si ni de or ta ya koy - mufl tur

70 A. Afla da ki çok tan seç me li so ru la r n do ru se çe nek le ri ni ifla ret le yi niz. 1. Dav ra n fl, iç ten ya da d fl tan ge len et ki le re kar fl or ga niz ma n n yap t tep ki dir. Bu na gö re uya r c -tep ki ara s n da yer alan psi ko lo jik sü reç ler için afla da ki ler den han gi - si nin söy len me si ya nl fl olur? A. Her han gi bir uya r c, çok çe flit li tep ki ler den bi ri ne yol aça bi lir. B. Bel lek, al g la ma, ö ren me gi bi sü reç ler, uya r c ile tep ki den ön ce dir. C. Her han gi bir tep ki, çe flit li uya r c lar so nu cu or ta ya ç ka bi lir. D. Dav ra n fl la r bil mek için or ga niz ma n n bi yo lo jik özel lik le ri bi lin me li dir. E. Dav ra n fl la r n bi lin me sin de or ga niz ma n n geç mifl ya fla m et ki li dir. 2. Be yin ya r m kü re le ri ame li yat la ç ka r lan bir gü ver cin, ba kar ama gör mez. An cak ha va ya at l d za man uçar. A z na so kul maz sa önün de du ran yi ye cek le ri yi ye mez ve pek az ya flar. Bu du rum afla da ki yar g lar dan han gi siy le il gi li dir? A. Be yin; dü flün me, ze kâ gi bi bi lifl sel ve is tem li dav ra n fl la r n mer ke zi dir. B. Be yin cik be de nin den ge si ni ve ha re ket ler ara s n da ki uyu mu sa lar. C. Be yin, bir bi ri nin ay na gö rün tü sü olan iki ya r m kü re ye ay r l m fl t r. D. Bey nin yü ze yin de ba z gi rin ti ve ç k n t lar, k v r m lar bu lu nur. E. Bey nin kül ren gin de ki üst ta ba ka s n da ba z si nir mer kez le ri var d r. 3. De ne yim le ri so nu cun da ate flin yak t n ö re nen ço cuk, da ha son ra ate flin ol du u ye re yak lafl - maz. An cak ço cu un bu dav ra n fl ya pa bil me si için bel li bir ol gun luk dü ze yin de ol ma s ge re kir. Bu du ru mu en iyi aç k la yan öner me afla da ki ler den han gi si dir? A. Dav ra n fl lar üze rin de iç et ken le rin önem li et ki si var d r. B. Dav ra n fl lar üze rin de fiz yo lo jik et ken le rin ro lü önem li dir. C. Dav ra n fl lar üze rin de ka l t m ve çev re bir lik te et ki li dir. D. Dav ra n fl lar fi zik sel, sos yal ve kül tü rel çev re den et ki le nir. E. Dav ra n fl lar, tü re öz gü özel lik ler ta ra f n dan be lir le nir. 4. Bo yun uza ma s, a r l n art ma s, dü flün sel be ce ri le rin ka za n l ma s ya vafl ve sü rek li de i flik lik - ler le olur. So nun da ge li flim ta mam la n r an cak yafl l l k la bir lik te bu özel lik ve be ce ri ler de azal ma göz - le nir. Bu ör nek ler den yo la ç ka rak ula fl la cak yar g afla da ki ler den han gi si ola bi lir? A. Ge lifl me nin h z her dö nem de ay n d r. B. Ge lifl me ba z dö nem ler de h z la n r. C. Ge lifl me bel li bir s ra iz ler. D. Ge lifl me sü rek li bir olu flum dur. E. Ge lifl me ha ya t n ilk y l la r n da ya vafl t r. 5. Ge li flim gö rev le rin den bi ri ai le den ba m s z ha re ket ede bil mek tir. Bu gö rev, afla da ki ge li flim dö nem le rin den han gi si ne ait tir? A. Yafl l l k dö ne mi B. Ye tifl kin lik dö ne mi C. Ço cuk luk dö ne mi D. Be bek lik dö ne mi E. Er gen lik dö ne mi 70

71 6. Ge li flim sel gö rev kav ra m ile il gi li olan afla da ki ifa de ler den han gi si ya nl flt r? A. Bel li bir yafl di li mi için top lum ca be lir le nir. B. Ye ri ne ge ti ril me me si top lum ca hofl kar fl lan maz. C. Be lir len me sin de fi zik sel ol gun lafl ma göz önün de bu lun du ru lur. D. Be lir len me sin de top lum sal de er ler et ki li de il dir. E. Ye ri ne ge ti ril me si bi re ye mut lu luk ve rir. 7. Bi rey le rin kim lik olufl tur ma sü reç le ri ni en gel le yen et ken ler den bi ri ku flak lar ara s ça t fl ma lar d r. Bu nun te mel ne de ni afla da ki ler den han gi si dir? A. Ça n h z la ge li flen ko flul la r B. Ye tifl kin le rin hofl gö rü süz lü ü C. Er gen le rin afl r l k la r D. Kim lik bu na l m E. Or ga niz ma n n ge lifl me me si 8. Er gen lik dö ne min de or ta ya ç kan h z l de i flim, ge lifl me sü re ci nin bir par ça s d r. Afla da ki ler - den han gi si bu dö nem de gö rü len sos yal alan da ki ge lifl me ler den bi ri dir? A. Duy gu sal l n art ma s B. Ken di ne gü ve nin art ma s C. çe dö nük lü ün art ma s D. Öl çü süz lü ün art ma s E. De er kar ma fla s B. Afla da ki cüm le le ri uy gun söz cük ler le ta mam la y n z. 1. Ke mik-kas sis te mi, do la fl m ve si nir sis te mi nin bir lefl me siy le mey da na ge len uyum lu bü tün,... ad n al r. 2. Bey nin d fl yü ze yi,... ad ve ri len mil yar lar ca si nir hüc re sin den olu flan in - ce bir ta ba kay la kap l d r. 3. ç ve d fl çev re den ge len ve or ga niz ma y et ki le ye bi le cek flid det te olan uya r c la r n, or ga niz ma - y et ki le me si ne... de nir. 4. Or ga niz ma n n ge ne tik ya p s..., ge ne tik ve çev re sel et ken le rin ya rat t özel lik - le rin can l n n d fl gö rü nü flün de ki yan s ma s... ad n al r. 5. Bir top lum da, bel li bir yafl di li mi için top lum sal aç dan uy gun gö rü lüp ge rek li sa y lan dav ra n fl özel lik le ri ne... de nir. 6. Ye ni de er le ri be nim se me ye e i lim li olan genç ler le da ha yafl l ku flak olan an ne, ba ba ve ye tifl - kin ler ara s n da ça t fl ma ya... de nir , bi lifl sel ge li flim le ah la ki ge li flim ara s n da pa ra lel lik ol du un söy ler. 8. Bi yo lo jik ge li flim... te me lin de ger çek le flir. 9. Pia get ye gö re so yut ifl lem ler dö ne mi... ve üze ri ni kap sar. C. Afla da ki aç k uç lu so ru la r ya n t la y n z. 1. Oto ri ter top lum lar da bi rey le rin kim lik le ri tek dü ze dir, bir bi ri ne ben zer. Bu du ru mun olum - lu ve olum suz so nuç la r ne ler dir? Bil gi ve ri niz. 2. Kim lik olufl tur ma da ba fla r l bir ki fli yi be tim le yi niz. 3. Kim lik olu flu mu bi re yin ken di po tan si ye li ni ger çek lefl tir me si dir. sö züy le be lir til mek is - te nen ne dir? Bu nu aç k la yan bir ya z ya z n z. 71

72 G. DUYUMUN ÖZELLİKLERİ TEMEL KAVRAMLAR Du yum Du yu sal eflik Fark l lafl ma efli i Fo toğ raf 2. 8 KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Aşağıdaki gör se li in ce le ye rek so ru la r ya n t la y n z. 1. Her nor mal in san, ka pa l göz le bur nu na, ku la na ve - ya be de ni nin her han gi bir ye ri ne do ku na bi lir. Bu nu ya pa - ma say d k ne gi bi zor luk lar la kar fl la fl r d k? Tar t fl n z. 2. Ken di ni zi, hiç bir du yu or ga n na d fl tan et ki gel me ye - cek bir yer de dü flü nü nüz. Bu ra s na s l bir yer ola bi lir di ve ne ler his se der di niz? 3. E er ku lak lar, dil ler ve bu run lar yer le rin den ç ka r l - sa lar d fle kil ler, sa y lar ve ha re ket ler ay n ka l r d fa kat ne ko ku lar dan ne ses ler den söz edi le mez di. 18 John Loc ke (Con Lak) yu ka r da ki sö zün de du yu - mun han gi özel li i ni vur gu la m fl t r? 4. Fo to raf ta gör düğünüz çocuk hangi duyumlarını kullanmaktadır? Bunlardan bafl ka han gi du yum la r m z var d r? Eti en ne Con dil lac (Et yen Kon di yak, ) a ait olan afla da ki met ni oku yu nuz ve yandaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak so ru la r ya n t la y n z. DU YUM Du yum lar, ya flan t n n ham mad de le ri ve bil gi nin bafl lan g c d r. Du yu or gan la r yo luy la iç ve d fl çev re den ge len uya r c - la r n al na rak si nir ler yo luy la bey ne ulafl - ma s na du yum de nir. Bu sü reç, uya r c la - r n du yu or gan la r ta ra f n dan al na rak du - yum si nir le riy le bey ne ile til me si so nu cu mey da na ge lir. Gör me, iflit me, tat al ma, do kun ma ve kok la ma ol mak üze re befl du yu muz var d r. Bun lar bi ze çev re miz hak k n da bil gi ve rir. Or ga niz ma m z n du - ru mu hak k n da bi zi bil gi len di ren üç du yu - ma da ha sa hi biz. Bun lar; kas ve ha re ket du yu mu, hâl du yu mu, den ge du yu mu dur. HEYKEL Bi zim gi bi ya fla yan an cak mer mer den ka bu u ne de - niy le uya r c la r ala ma yan bir hey kel dü flü nün. Ön ce onun bur nun da ki mer me ri kal d r p bir gül kok la t yo rum. O ar t k gül ko ku sun dan bafl ka bir fley de il. Gü lü çe ki yo rum, hey kel de gül ko ku su nun izi kal d. Bu iz bel lek. Ona me - nek fle, ner gis, ka ran fil kok la t yo rum. Bun la r n ba z s ho - flu na gi di yor, ba z la r git mi yor. Be en dik le ri ne sev gi, be - en me dik le ri ne nef ret du yu yor. Onun ar t k is tek le ri, is - ten ci, dü flün me gü cü, so yut la ma ye te ne i, k sa ca ze kâ - s var. Du yum la r s ra s y la dik kat, kar fl lafl t r ma ve yar g olufl tu ru yor. fiim di tüm du yu or gan la r n da ki mermer kabuğu kal d r yo rum. Hey ke lin ruh sal ya fla m da ha zen gin ve kar ma fl k olur. Hey kel ada m n ru hu; fl k, renk, elem, haz, ha re ket, din len me gi bi ilk ön ce ay r ay r du yum lar la kar fl la fl r. Onun ilk dü flün ce le ri ifl - te bun lar d r. De mek ki d fl m z da ki nes ne ler, üze ri miz de et ki de bu lun duk ça, du yum la r m z n ru hu muz - da yol aç t et kin lik ler üze rin de dü flün dük çe d fl nes ne ler den edin mifl ola bi le ce i miz bü tün dü flün - ce le ri el de ede riz

73 1. Eti en ne Con dil lac a gö re bil gi nin bafl lan g c ve kay na ne dir? 2. n san, du yum lar ol ma sa iç ya flan t s ol ma yan bir hey kel gi bi mi olur? Ör nek ler ve re rek tar t fl n z. 3. Du yum lar ya flam için ne den önem li dir? A. Dün ya ya do ku na rak ya şa yan yı lan, gör me du yu su nun ek sik li ği ni do kun ma du yu su nu ge liş ti re - rek çö zer ve çev re yi ısıy la al gı la ya rak gör me ek sik li ği ni faz la sıy la gi de rir. Yu ka r da ki ör nek ten gör me du yu su ile il gi li ç ka r la bi le cek so nuç ne ola bi lir? B. Aşağıdaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak Şema 2.4 te belirtilen gör me ola y n n na s l gerçekleştiğini an la t n z. Şe ma 2. 4: Gö zün önem li bö lüm le ri GÖR ME DU YU MU Gör me or ga n göz dür. Göz, üç ta ba ka dan mey da na gel mifl tir. D fl tan içe do ru ilk ta ba ka sert, be yaz bir mad - de dir. Bu ta ba ka, gö zün ön k s m n da say dam la fl r ve kor - ne a ta ba ka s n olufl tu rur. kin ci ta ba ka, da mar ta ba ka s d r. Gö zün ön k s m n da iris ad n alan bu ta ba ka da kan da mar - la r bu lu nur. kin ci ta ba ka n n or ta da b rak t aç k, yu var lak k s m göz be be i dir. ris te göz be be i ni ufal t p bü yüt me ye ya ra ya cak kas ip lik çik le ri var d r. Bu ne den le, fl k bol ol du - u za man göz be be i kü çü lür, az ol du u za man bü yür. Böy le ce gör me için ge rek li fl k mik ta r ayar lan m fl olur. Gö - zün üçün cü ta ba ka s a ta ba ka (re ti na)d r. Gör me si nir le rin - den ç kan in ce ip lik ler bu ta ba ka y bir a gi bi kap lar. Her gün her gün bu ra ya ge lip, ça lı şıp di di ni yoruz... Ma aş yok, ye mek pa ra sı yok, si gor ta yok. Ka ri ka tür 2. 10: Er dil Ya fla ro lu Bakıyorum da üçüncü gözün açıldı... 73

74 Her han gi bir nes ne den ge len fl n lar, göz be be in den gi rip mer cek ten k r la rak ge çer. Gö zün a ta - ba ka s n da, gö rü len nes ne nin gö rün tü sü ters ola rak be li rir. A ta ba ka n n en du yar l böl ge si fo vea d r. Sa r le ke ad n da alan bu böl ge de gör me ifl le vi nin %95 i ger çek le flir. Fo vea n n ar ka s n da ki gör me si - nir le ri uya r l r ve bu uya r l may la olu flan si nir ak m, göz si ni ri yo luy la bey nin ar ka k s m na gi der. Gö - zün a ta ba ka s n da ki nes ne nin ters gö rün tü sü nün dü zel me si bi yo lo jik bir olay d r ve be yin de ger çek - le flir. Gör me mer kez le ri, bey nin ar ka k s m n da, sa ve sol ya r m kü re ler de dir. Her iki gö zün a ta ba - ka s n n sa k s m, bey nin sa ya r m kü re sin de ki gör me mer ke zi ne; sol k s m, bey nin sol ya r m kü re - sin de ki gör me mer ke zi ne ba l d r. Gör me ola y bu mer kez ler de ger çek le flir. A. n san, yirmi ile yirmi bin frekans ara s n da ki ses le ri ifli tir ken ke di ler da ha üst, kö pek ler ise da ha al - çak fre kans ta ki ses le ri ifli te bi lir ler. Bu ör nek ten işitme du yu su ile il gi li ç ka r la bi le cek so nucun ne olabileceğini söyleyiniz. B. Aşağıdaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak fle ma üzerinde işitme ola y n n na s l mey da na gel di i ni an - la t n z. Şe ma 2. 5: n san ku la ve üç önem li bö lü mü fi T ME DU YU MU flit me or ga n ku lak t r. Ses du yu mu, s k flan ve gev fle yen ha va mo - le kül le ri nin ya rat t ses dal ga la r n n ku lak ta ki al c hüc re le ri et ki le me - siy le olu flur. Ku lak, d fl, or ta ve iç ku lak ol mak üze re üç k s m dan olu - flur. D fl ku lak ta ku lak kep çe siy le iflit me ka na l var d r. Gö re vi, d fl çev - re de ki ses dal ga la r n al p ku lak za r na yö nelt mek tir. Ku lak za r, d fl ku lak la or ta ku lak ara s n da ki in ce zar d r. BİR DE BOYNUZ KULAĞI GEÇER DERLER... Ka ri ka tür 2. 11: Ka s m Öz kan 74

75 Or ta ku lak, k k r dak tan olufl mufl bir bofl luk tur. Bu ra da bir bi riy le ba lan t l üç ke mik yer al r. Bu ke - mik ler, or ta ku lak la iç ku lak ara s n da yer alan bir zar la te mas hâ lin de dir. Bu za ra, oval ol du u için oval pen ce re de nir. Ses dal ga s ku lak za r na ge lin ce ku lak za r n tit refl ti rir. Ku lak za r n n tit re fli mi de üç ke - mi in ve oval pen ce re nin tit refl me si ne ne den olur. ç ku lak ta sal yan goz bi çi min de içi s v do lu bir k s m var d r. Oval pen ce re de ki tit re flim ler bu s v y tit refl ti rir. S v n n tit refl me siy le al c si nir hüc re le ri, me ka nik ener ji yi elek trik sel, kim ya sal ener ji ye dö - nüfl tü rür ve bey ne ile tir. flit me mer ke zi, bey nin sa ve sol fla kak yum ru sun da yer al r. Aşağıdaki soruları bil gi no tun dan da ya rar la na rak ya n t la y n z. 1. Ba cak la r n di ze ka dar olan bö lü mü nün d fl yü zü ne bir i ne nin ucuy la do ku na rak hiç a r du yul - ma yan nok ta lar sap ta na bi lir. Yu ka r da ki du rum do kun ma du yu mu ile il gi li ne yi gös ter mek te dir? 2. Göz le ri niz ka pa l y ken bir eli ni zi ya na do ru bü küp par mak la r n z dan bi ri ni k v r d k tan son ra göz - le ri ni zi aç ma dan öbür eli ni ze de ay n ko nu mu ve re bi lir miy di niz? Bu nu han gi du yu mu nuz la ger çek - lefl tir di i ni zi söy le yi niz. 3. Ye mek le re bol ca ba ha rat kon ma s n n ne de ni ne ola bi lir? Tar t fl n z. TAT, KOK LA MA VE DO KUN MA DU YUM LA RI Tat du yu mu: Tat uya r c la r na dil ve da mak du yar l d r. Di li miz de ki her ç k n t, çok sa y da tat al ma to mur cu u nu içe rir ve her to mur cuk ta yir mi den faz la tat al ma hüc re si var d r. Her hüc re, bir si nir ucuy - la ba lan t l d r. Di li miz de ay r ca, vü cu du mu zun di er yer le ri ne ya y l m fl olan do kun ma, ac duy ma, s - cak ve so uk al c hüc re le ri de var d r. S v hâl de ki ya da tü kü rük için de eri ye bi len mad de ler, dil üze - rin de ki çu kur cuk la r n içi ne gi rer, bu ra da ki tat et ki le ri ne du yar l hüc re le ri uya r r. Bu uya r m lar, bel li si - nir yol la r n dan ge çe rek bey ne ula fl r ve tat du yu mu mey da na ge lir. Kok la ma du yu mu: Ko ku du yu mu nu sa la yan or gan, bu run dur. Ko ku du yu mu nun ger çek le fle bil - me si için bu ru na ge len uya r c la r n gaz hâ lin de ol ma s ge re kir. Ko ku du yu mu, bu run bofl lu u nun yu - ka r k s m n kap la yan ve dai ma nem li bu lu nan bir zar la sa la n r. Bu zar üze rin de, kök le ri kok la ma si - nir le riy le te mas ta olan tüy lü hüc re ler var d r. Bu ru na gi ren gaz hâ lin de ki uya r c lar bu run için den ge - çer ken bu run za r n uya r r, bu uya r l ma elek trik sel ener ji ola rak be yin ka bu u na gi der ve ora da al g - la n r. Ko ku al ma hüc re le ri, her iki ve ya üç gün de bir ye ni le nir. Ye ni hüc re ler he nüz ko ku ala maz du - rum day ken ge li flir, bir sü re son ra ol gun la fl p ko ku ala bi le cek du ru ma ge lir ve iki üç gün son ra öle rek yer le ri ni ye ni hüc re le re b ra k r. Ye ni len ve içi len bir çok mad de nin hem ta d hem de ko ku su var d r. Bu yüz den de iki du yu, tat al ma ve kok la ma du yu mu ay n an da uya r l r. Do kun ma du yu mu: De ri nin bir fle ye do kun ma s n dan ya da her han gi bir fle yin de ri üze ri ne ba s nç yap ma s n dan mey da na ge lir. Do kun ma du yum la r n n or ga n olan de ri, uya ran la ra kar fl du yar l de il - dir. De ri du yum la r, alt de ri de bu lu nan in ce si nir ip lik le ri nin d flar dan ge len et ki le ri al p bey ne ilet me - le riy le mey da na ge lir. Do kun ma du yum la r na kar fl de ri nin du yar l l, be de nin her ya n n da ay n de il - dir. Di lin ucu, par mak uç la r, du dak ve ya nak lar en du yar l böl ge ler dir. Be de nin ar ka k s m, ya ni s rt ve elin ter si en az du yar l olan yer ler dir. 75

76 A. Gör sel le ri in ce le yi niz. 77. sayfadaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak bun lar da han gi du yum la r n, na - s l kul la n l d n söy le yi niz. Sö zü nü et ti i niz du yum la r n ya flam için öne mi ni ör nek ler ve re rek tar t fl n z. İLKBAHAR NE GÜZEL... GÜNEŞ, ÇİÇEKLER, KELEBEKLER, BÖCEKLER... BENCE KÖTÜ BİR MEVSİM... ÇÜNKÜ BAHAR SONUNDA KARNELER VERİLİYOR... Ka ri ka tür 2. 12: s ma il Ba ban Fotoğraf 2. 9 B. Ve ri len ör nek le rin han gi du yum lar la ger çek lefl ti i ni ya za rak tab lo yu ta mam la y n z. Ör nek ler Du yum lar Ayak ayak üs tü ne ata rak otur du u mu zu bil mek Do kun du u muz ze mi nin pü rüz lü ol du u nu his set mek Mi de mi zin bu lan d n fark et mek Ha va n n çok s cak ol du u nu bil mek Ye me in tuz lu ol du u nu fark etmek Çok yor gun ol du u mu zu his set mek Ya n k ko ku su duy mak Eli mi zin yan d n his set mek Ko lu mu zu ma sa ya çarp t m z fark et mek A aç ta bir sin cap ol du u nu fark et mek Ka p n n ça l n d n söy le mek 76

77 KAS, HÂL, DEN GE DU YUM LA RI VE D ER LE R Kas ve ha re ket du yu mu; du yu or gan la r n n du ru mu nu, vü cut du ru flu nu, el ve ayak la r n po zis yo - nu nu bil di rir. Bi ze bu bil gi yi sa la yan al c lar üç fark l yer de bu lu nur. Bun lar dan bi ri, is ke let kas la r n - da bu lu nan kas i cik le ri dir. Bu i cik ler için de ki al c lar, ka s n ne ka dar uza d hak k n da bil gi ve rir. Bir di e ri, kas la r ke mi e ba la yan ki rifl ler de bu lu nur. Bu al c lar, ki rifl ler de ki ge ril me yi bil di rir. So nun cu - su, ek lem ler de bu lu nan ve ek le min po zis yo nu nu bil di ren al c lar d r. Hâl du yu mu, iç or gan la r m z hak k n da bil gi ve rir. Bun lar; aç l k, tok luk, su suz luk, yor gun luk ve mi de bu lan t s gi bi du yum lar d r. Hâl du yu mu nun na s l mey da na gel di i he nüz tam ola rak bi lin me mek te dir. Den ge du yu mu, be de ni mi zin den ge si hak k n da bil gi ve ren du yum dur. Be yin cik ve iç ku lak ta ki ya r m dai re ka nal la r y la sa la n r. Bun lar d fl n da de ri yo luy la s cak l k, so uk luk, ba s nç, ac ve a r du yum la r da al n r. Ka fl n t, yan ma, pü rüz lü lük, düz gün lük gi bi tüm kar ma fl k de ri du yum la r, bu dört de ri du yu mun dan bi ri ne in dir ge ne bi lir. Ac ve a r du yu mu nun mey da na gel me si için uya r c la r n çok flid det li ol ma s ge re kir. Çün kü ac ve a r du yum la r n alan si nir ip lik çik le ri, de ri nin de rin yer le rin de bu lu nur. Is, i ney le del me, de ri ye sert - çe vur ma gi bi pek çok uya r c, ac du yu mu na yol açar. ç or gan lar da ac et ki le ri ne du yar l nok ta lar çok az d r. S cak l k ve so uk luk bir bi rin den ay r, ba m s z du yum lar d r. Bun lar da de ri yo luy la al g la n r ama do kun may la do ru dan il gi le ri yok tur. Hiç bir fle ye do kun ma dan da so uk luk ve s cak l al g la r z. Ba s nç du yum la r n, k l ke se cik le ri ve bun la ra ba l olan si nir uç la r yo luy la al r z. De ri al t do ku - lar da bu lu nan iki ci sim cik ten bi ri ha fif ba s n c, ikin ci si a r ba s n c al r. Çev re mi zi ve ken di be de ni mi zi ta n ma m z du yu or gan la r ara c l y la olur. Bun lar, or ga niz ma n n çev re ye aç lan pen ce re le ri gi bi dir. Hem be den den hem de çev re den ge len et ki le ri an cak du yum lar ara - c l y la ala bi li riz. On lar ol maz sa d fl çev re ve be de ni miz bi zim için yok olur. Bu da ya fla ma mak la ay - n an la ma ge lir. B L YOR MUYDUNUZ? AÇ MI SI NIZ? Si ne ma sa lon la r n da film ka re le ri nin ara la r na yer lefl ti ri len ve alt du yum efli i ni afla ma yan ba z ürün - le re ait h z l ka re ler, iz le yi ci yi film ara la r n da o ürü nü al ma ya yö ne lik tü ke tim dav ra n fl la r na sü rük le mek - te ve bu psi ko lo jik özel lik bir rek lam ara c ola rak kul la n l mak ta d r. Ör ne in fil min her han gi bir ye rin de iz le yi ci le rin fark ede me ye cek le ri sü re de bir Aç m s n z? Öy ley se pat la m fl m s r al n. ya zan bir ka re, çok k sa bir sü re ya n p sö nü yor. Bun dan et ki le nen iz le yi ci le rin ço u fil me ara ve ril di in de pat la m fl m - s r al ma dav ra n fl n da bu lu nu yor lar. Bu da alt du yum efli i ni afl ma d hâl de uya r c la r n bi linç siz ola - rak al na bil di i ni gös te ri yor. Ta kis top ad ve ri len ba z ay g t lar la bi linç efli i nin al t n da ka la cak fle kil de h z l ca yan s t lan gör sel im ge le rin h z la r, efl za man l ola rak bi linç d fl n da bey ne kay de dil me ye ye te cek fle kil de ayar la n yor. Bi lim sel arafl t r ma lar, bu fle kil de ve ri len ve bi linç efli i nin al t n da ka lan du yu sal uya r c la r n al g ve duy gu lar da de i flim ya ra ta bi le ce i ni gös ter mek te dir. Ör ne in ya p lan de ney ler de de nek le re mut lu ya da üz gün in san fi gür le ri bi linç efli i nin al t n da ka la cak fle kil de gös te ri li yor. Bu ki fli ler ye ni bir uya ra na ma ruz kal d k la r n da onu se vip sev me me le ri böy le ce ön ce den ve ri len ve bi linç siz al nan uya r c lar la be - lir le ne bi li yor

78 Afla da ki so ru la r yandaki bil gi no tun dan da ya rar la - na rak ya n t la y n z. 1. Bir bar dak su ya bir dam la li mon ko yu nuz. Su yu iç - ti i niz de ek fli lik du yu mu mey da na ge lir mi? Bu nun ne de - ni ne ola bi lir? Tar t fl n z. 2. Ka ran l k bir ge ce de 50 km den bir mum fl gö rü - le bi lir, ses siz bir or tam da ise 5 m den bir kol sa ati nin ifl - le yi fli du yu la bi lir. An cak flid de ti bu nun al t n da ki uya r c lar bi li ne mez. Yu ka r da sö zü edi len du rum, her kes için ay n m - d r? Ne de ni ni aç k la y n z. 3. Sa de ce 25 Watt (vat)l k bir lam ba n n yan d oda da, bir lam ba da ha ya k l r sa ay d n lat ma da ki ar t fl ko lay ca gö - rü le bi lir. Ama çok sa y da lam ba n n yan d bir oda ya, bir lam ba da ha ek le nir se far k gö re me yiz. Yu ka r da ki du ru mu na s l yo rum la ya bi lir si niz? 4. Ba z ko ku la r siz du ya ma d n z hâl de ar ka da fl n z du ya bi lir. Ya da ter si olur, siz ko ku yu du yar s n z ar ka da - fl n z du ya maz. Bu nun ne de ni ne ola bi lir? DU YU SAL Efi K Or ga niz ma n n bir uya r c y fark et me - ye bafl la d nok ta ya eflik de nir. Or ga - niz ma bel li flid det te ki uya r c la r ala bi lir. Her uya r c, du yum mey da na ge ti re bi le - cek flid det te de il dir. Ör ne in se sin tit - re fli mi sa ni ye de 20 den az, den çok ol du u za man du ya ma y z. Du yum - la na bi len en ha fif uya r c lar s n r alt du - yum efli i ya da mut lak eflik; du yum la - na bi len en yük sek uya r c lar s n r üst du - yum efli i dir. Bu eflik le rin al t n da ki ve üs tün de ki uya r c lar or ga niz ma ta ra f n - dan al na maz. ki uya r c ara s n da ki far k ay rt ede bil di i miz eflik, fark l lafl ma efli - i dir. Ör ne in iki se si bir bi rin den ay ra - bi le ce i miz en kü çük fark ya da iki a r - l k tan han gi si nin da ha a r ol du u nu bi - le bi le ce i miz nok ta, fark l lafl ma efli i dir. H. UYARILMA VE DAVRANIŞ TEMEL KAVRAMLAR KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Afl r uya r l ma Afla da ve ri len iki ola y n ne de ni nin ne ola bi le ce i ni tar t fl n z. Ye ter siz uya r l ma 1. Nü fus ar t fl, çev re kir len me si, kent top lu mu nun ge tir di i y p ra t - c ya flam, ka la ba l k, ifl ya fla m n da ki ya r fl ma lar; in san la r hu zur suz ve ger gin hâ le ge tir mek te dir. 2. Arafl t r ma c lar, sa at ba fl na iyi üc ret öde nen gö nül lü de nek le ri, ses ge çir me yen özel bir oda da göz le ri ve ku lak - la r ka pa l ola rak el le ri ve ayak la r da dâ hil ol mak üze re bü - tün vü cu du özel bir giy siy le ya l t l m fl fle kil de ya t r m fl lar - d r. Bu s ra da de nek le rin be yin dal ga la r ve söz lü ifa de le ri kay de dil mifl tir. De nek ler, bu ifl ten iyi pa ra ka zan d k la r hâl - de, se kiz sa at son ra oda dan ç k mak is te mifl ler dir. Arafl t r - ma c ya, he men d fla r ç kar t l maz lar sa da ya na ma ya cak la - r n söy le mifl ler dir. De nek le rin ba z la r ise de ne yi en çok üç gün sür dü re bil mifl, ol ma yan fley le ri gör me ye ve duy ma ya bafl la m fl lar d r. He men he men hep si dü flün me bo zuk luk - la r gös ter mifl ler, gün ler den han gi gün ol du u nu ve ne re - Fotoğraf 2. 10: Uzaya giden astronotlar yetersiz uyarılma yaşarlar. gin lik duy ma ya bafl la m fl lar d r. de bu lun duk la r n bi le me mifl ler dir. S k n t, k z g n l k ve ger

79 Yandaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak afla da ki so ru la r ya n t la y n z. Ro bin son Cru so e (Ra bin s n Ku ru zo), bin - di i ge mi Gü ney Af ri ka sa hil le ri ne ya k n bir yer de bat t n da ha yat ta ka lan tek ki fli dir. Bir ada ya s n r. Ya n n da yal n z ca bir b çak ve pi po var d r. Ada da hiç kim se yok tur. Bir sal ya par ve ba tan ge mi sin den kul la na bi le ce i efl ya la r ada ya ta fl r. Da ha son ra ken di ne bir ku lü be in fla eder. Ya ban ke çi le ri ile bes len - mek te dir. Ge mi den ge tir di i m s r la r eker fa kat mev sim uy gun ol ma d n dan hiç bi ri ürün ver mez. Dik ti i a aç lar da tut maz. Ada dan ay r l mak için bü yük bir ka y k ya par fa kat ka y k çok a r ol du u için de ni ze gö tü - re mez. Za man la m s r ek me yi ba fla r r. Bir de pa pa an bu lup ev cil lefl ti re rek onun la ko nu - flur. Ge mi den bul du u mü rek kep ve ka lem - le de ba fl n dan ge çen le ri ya zar. Bu fle kil de ara dan on iki y l ge çer. 1. Ro bin son Cru so e, çev re den han gi uya r c la r al mak ta d r? 2. Ro bin son Cru so e, çev re den al d uya r c la r da al ma say d ya ni ge mi nin bir ka ma ra s n da ka pa l kal say d ne ler olur - du? 3. Ro bin son Cru so e, te mel ge rek si - nim le ri ni kar fl la m fl sa y la bi lir mi sa y la - maz sa ya fla m n da ne ek sik tir? 4. flit me ve gör me kay b gi bi du rum - lar da da in san lar Ro bin son Cru so e nun his set tik le ri nin bü yük bö lü mü nü his se de - bi lir ler mi? 5. Bir ko nut ta in san ba fl na dü flen alan, on met re ka re den az olur sa be den - sel ve psi ko lo jik bo zuk luk la r n or ta ya ç k - ma ola s l bir kat ar tar. Bu nun ne de ni ne ola bi lir? 6. Uzun sü re afl r ka la ba l k ya da çok gü rül tü lü bir or tam da kal d n z da ne ler his se der si niz? AfiI RI VE YE TER S Z UYA RIL MA n san için uya r l ma bir zo run lu luk tur. Hiç bir iç ya da d fl uya r c n n et ki et me di i, hiç bir uya r m n ol ma - d du rum da ya flam dan söz edi le mez. Or tam gü rül tü - sü, fl k, in san ilifl ki le ri gi bi uya r c la r n bu lun ma d ya da azal d bir du rum da ku run tu, pa nik, ha yal gör me gi bi dav ra n fl lar or ta ya ç ka bi lir. Uzun sü re de ise zi hin - sel ifl lev ler de ge ri le me ve dav ra n fl bo zuk luk la r gö rü - le bi lir. Or ga niz ma n n, nor ma lin al t n da uya r l ma s na ya ni nor mal et kin lik te bu lun ma s na yet me ye cek ka dar az uya r c al ma s na ye ter siz uya r l ma de nir. Ye ter siz uya r l ma n n bir ne de ni, uya r c la r n alt du yum efli i nin al t n da ol ma s d r. Bu du rum da uya r m ol maz. Çün kü or ga niz ma an cak alt ve üst du yum efli i nin ara s n da - ki uya r c la r ala bi lir. Ye ter siz uya r l ma n n ikin ci ne de - ni ise top lam uya r c mik ta r n n az l d r. ç ya da d fl uya r c la r n, or ga niz ma y nor mal flid - det ve sü re nin üze rin de et ki le me si so nu cu or ta ya ç - kan du ru ma afl r uya r l ma de nir. Ki fli nin, uzun sü re çok gü rül tü lü bir or tam da ya da çok ka la ba l k bir yer - de bu lun ma s, sü rek li bir ye ri nin a r ma s afl r uya r l - ma ya ne den olur. Afl r uya r l ma, or ga niz ma da hu zur - suz lu a ve ger gin li e yol açar. Or ga niz ma, bu du rum - dan kur tul mak için di re nir. Afl r uya r l ma uzun sü rer se or ga niz ma di ren me gü cü nü yi ti rir ve hiç tep ki gös ter - mez olur. Ka ri ka tür 2. 13: Martin Hollis 79

80 Afla da ki tab lo da ve ri len ör nek le rin han gi le ri nin afl r, han gi le ri nin ye ter siz uya r l may la il gi li ol du u - nu x koyarak gösteriniz. Ör nek ler Afl r Uya r l ma Ye ter siz Uya r l ma Se vi len bir ki fli nin kay b Uzun sü re so uk ta kal mak Ö ren ci nin ka pa si te si nin üze rin de ders ça l fl ma s Al fl k ol ma yan bi ri nin uzun sü re yü rü me si Bo zu lan asan sör de kal mak Bü yük bir kent te ya fla mak Uzun sü re aç kal mak Bü tün gün ev de yal n z ol mak I. ALIfiMA VE DUYARLILAfiMA TEMEL KAVRAMLAR KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Al fl ma Afla da ki ör nek le ri oku ya rak bu olay la r n aç k la ma s n n ne ola - Du yar l lafl ma bi le ce i ni tar t fl n z. Her gün sür dü ü nüz par fü mün ko ku su nu ar t k al maz s n z, ar sok - ma s na kar fl al er ji niz var sa ar v z l t s n her kes ten ön ce du yar s n z. Bir de ney hay va n na her gün a r ve ren bir uya r c uy gu la n r sa bir sü re son ra a r ver me yen bir uya r c da il ki ne ve ri len tep ki nin ay n s na yol açar. Afla da ki f k ra y oku yu nuz, 81. sayfadaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak so ru la r ya n t la y n z. Adam, or man da kamp kur ma y çok se ver, bu nu her haf ta so nu ya par. Bir gün efli de onun la ge lir, ça d r la r n ku rup ye mek le ri ni yi ye rek ça d ra gi rip ya tar lar. Ça d r da yat ma ya efli gi bi al fl k n ol ma d için hu zur suz uyu yan ka d n, bir sü re son ra yattığı yerden doğrulur ve efli ni uyan d r r. Uy ku ser se mi olan adam bi raz da k z g n ne ol du u nu so rar. Efli, Yu ka r bak ve ba na ne gör dü ü nü söy le. der. Adam gök yü zü ne ba kar ve Bu nun için mi uyan d r d n be ni? Y l d z lar gö rü yo rum, yüz ler ce. di ye yanıtlar. Ka d n s rar la, Pe ki, bu sa na ne gös te ri yor? di ye so rar. Adam sab r n n son dam la s n kul la na rak söy - le nir: Ev re nin son suz lu u nu ve onun ya n n da önem siz li i mi zi gö rü yo rum. Y l d z la r n ko nu mu na ba - ka rak saa tin üç ol du u nu gö rü yo rum. Ya r n ha va n n çok gü zel ola ca n gö rü yo rum. Sa na ne gös te - ri yor pe ki? Adamın al d ya n t Ça d r m z çal m fl lar ca n m. olur. 1. Ça d r n ol ma d n ne den adam de il de efli fark ede bil mifl tir? 2. Bir da ha kam pa gi dip duy du u ilk t k r t ile uyan d n da ka d n n ak l na ge len fley siz ce ne olur? Ne de ni ni aç k la y n z. 80

81 ALIfi MA VE DU YAR LI LAfi MA Sü rek li ola rak uya r lan du yu or ga n, uya r c n n flid de tin de ya da özel li in de bir de i flik lik ol maz sa du yar l l n kay be der. Bu na du yar s z lafl ma ya da al fl ma ad ve ri lir. Al fl ma da ay n et ki yi el de et mek için da ha yük sek uya r c flid de ti ne ge rek si nim var d r. Or ga niz ma n n al fl t bir uya r c n n flid de tin de ya da özel li in de bir de i flik lik ol du un da ona kar fl nor mal du rum da kin den da ha du yar l hâ le gel me - si ise du yar l lafl ma d r. Du yar l lafl ma da da ha ön ce et ki li ol ma yan dü flük uya r c flid det le ri nin et ki li hâ - le gel me si söz ko nu su dur. Al fl kan l k ve du yar l lafl ma da ki or tak öge, uya r c la r n tek rar lan ma s d r. Afla da ki tab lo da ve ri len ör nek ler den han gi sin de al fl ma, han gi sin de du yar l lafl ma ol du u nu be lir - le yi niz. Siz de ben zer ör nek ler veriniz. Ör nek ler Du yar l lafl ma Al fl ma Sü rek li azar la nan ço cu un ar t k bu na al d r fl et me me si Bo ya c l k ya pan bi ri nin ye ni ç kan bo ya rek la m n her kes ten ön ce duy ma s Top lu luk kar fl s n da ko nufl mak tan s k lan bi ri nin ar t k bun dan et ki len me me si Ha va ala n n da ça l flan ki fli nin ar t k uçak se si ni duy ma ma s Gü zel gi yin me yi se ven bir ka d n n bir ga ze te de ki mo da ha be ri ni he men al - g la ma s Sü rek li ça l flan buz do la b n n se si nin ar t k du yul ma ma s fie ker siz ça y n ilk yu du mun da ki ac l n di er yu dum lar da al n ma ma s Al ç ya al nan kol da ki al ç n n a r l n n his se dil mez ol ma s İ. AL GI TEMEL KAVRAMLAR Al g Al g la ma Nes ne al g la ma Al g da de ifl mez lik De rin lik al g s KO NU YA HA ZIR LA NA LIM A. Afla da ki so ru la r ya n t la y n z. 1. Ay, ufuk çiz gi si ne ya k n ken da ha bü yük, yük sel di in de da ha kü - çük al g la n r. Oy sa bü yük lü ü hep ay n d r. Bu ola y n ne de ni ne ola bi - lir? Tar t fl n z. 2. Din le mek ile iflit mek ara s n da ne fark var d r? Dü flü nü nüz. 3. Efl ya y ol du u gi bi de il, ol du u muz gi bi gö rü rüz. 22 di yen Em - ma nu el Kant ( ma nu el Kant), bu sö züy le ne yi an lat mak is te mifl tir? 4. Pen ce re nin önün de dur du u nuz da bu nun gö zü nü zün a ta ba ka s na dü flen im ge si dik dört gen flek lin de dir. Yan dan bak t n z da ise im ge bir ya muk flek li ni al r. An cak siz pen ce re yi her iki ko flul da da dik dört gen ola rak gör me ye de vam eder si niz. Bu nun ne de ni ne ola bi lir? 81

82 5. Ko lu mu zun üze rin den ge len bir di zi ba s nç du yu mu bö cek ola - rak al g la n r. Uzak tan ge len si re ne ben ze yen bir ses, yak la flan bir can - kur ta ran ola rak algılanır. Bu du - rum, al g n n han gi özel li i ni gös - te rir? B. Do ru aç dan ba k l d n da gö ze üç bo yut lu ya n l g s ya fla tan ve kal d r m da bir ha vuz ol du u nu dü flün dü ren kal d r m tab lo la r n n res sa m, ay n za man da bir mi mar olan sa nat ç Kurt Wen ner (Kurt Ven ır) dır. Kal d r m da ol ma yan bu ha vu zu al g la ma m z n ne de ninin ne ola bi leceğini tahmin ediniz. Resim 2. 5: Kurt Wenner Yanda ki bil gi no tun dan da ya rar la na rak afla - da ki so ru la r ya n t la y n z. 1. Dört ba cak l, iri, hor tu mu olan bir hay van fil; gri, uza n p gi den düz lük yol; gök yü zün den ge len mo tor se si uçak ola rak ola rak al g la n r. Yu ka r da ki ör nek ler den du yum ve al g y la il gi li han gi so nu ca ula fl la bi lir? 2. Kar, par lak gü nefl fl n da da ge ce de be - yaz ola rak gö rü lür. Bu nun ne de ni ne ola bi lir? 3. Bir cad de nin ba fl n dan so nu na do ru ba - k n z. Cad de nin iki ta ra f n da ki bi na lar, uzak ta bir - bi ri ne yak la fl yor mufl gi bi gö rü nür. Uzak ta ki bi - na lar, ya k n da ki ler den da ha az ay r n t l d r. Bu bi - na la r n bir k s m di er le ri nin ar ka s n da d r ve bun - la r n önü ne ge len ler da ha ya k n gi bi gö rü nür. Bü tün bun lar, al g n n han gi özel lik le ri ni gös - te rir? Tar t fl n z. AL GI VE NES NE AL GI LA MA Al g, du yu or gan la r ta ra f n dan al nan uya r c la - r n be yin ta ra f n dan yo rum la n p an lam lan d r l ma - s d r. Bu an lam lan d r ma sü re ci al g la ma ad n al r. Al g, ken di si ni olufl tu ran du yum la r n top la m n dan da ha faz la bir fley ifa de eder. Tüm al g lar da ki or - tak özel lik, du yu sal bil gi nin dai ma nes ne le re dö - nüfl tür me si dir. n san lar sa de ce du yum ve uya r c top lu luk la r n de il, de vam l ola rak nes ne le ri al g - lar lar. Nes ne al g la ma s k s men ö ren me ye da ya n r. Ki fli nin nes ne le ri isim len di re bil me si ve bun la r n ifl - lev le ri ni be lir te bil me si, kufl ku suz ki ö re ni lir. An - cak ö ren me nin ya n s ra, uya r c la r n nes ne le re ör güt len me si flek lin de ki te mel e i lim, in san la r n du yu or gan la r ve si nir sis tem le ri nin do ufl tan ge - len bir özel li i dir. Nes ne al g lan ma s n içe ren bu do al ye te ne e ilifl kin et ken ler ve ör güt le yi ci e i - lim ler al g da or ga ni zas yon ola rak ad lan d r l m fl t r. 82

83 Aşağıdaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak re sim le ri de er len di ri niz. Re sim 2. 6: Gün düz ve Ge ce, Mau rits Cor ne lis Esc her Fotoğraf 2. 11: Kal d r m tafl la r DE R N L K AL GI SI De rin lik al g s n ya ra tan çev re sel et ken ler flun lar d r: Bafl ka efl ya n n önü nü ka pa tan fley ler bi ze da ha ya k n ola rak gö rü nür. Bir nes ne ye ya k n sak onu da ha ay d n l k ve par lak gö rü rüz. Do la y s y la be lir siz ve üze ri göl ge li olan fley ler bi ze da ha uzak m fl gi bi gö rü nür. Pa ra lel olan çiz gi ler, biz den uzak lafl t k ça bir bi ri ne yak la fl yor mufl gi bi gö rü nür. Üç bo yut lu lu un diğer bir nedeni olan gö zün ya p sal özel lik le ri şunlardır: Her iki gö zün mer ce i de ya k n bir cis me ba kar ken yas s la fl r. Bu flifl kin lefl me ve yas s lafl ma bey ne ulafl t n da in san, ci sim le rin ya k n l ve uzak l na ait bir fi kir edi nir. Uzak ci sim le re ba kar ken iki gö zün ba k fl la r bir bi ri ne pa ra lel dir. Ya k n ci sim le re ba kar ken iki gö - zün ba k fl do rul tu su bir bi ri ne yak la fl r. Ara da ki aç ne de niy le cis min ya k n l ve uzak l hak k n da bir fi kir edi ni riz. De rin lik al g s n n göz den kay nak la nan bir bafl ka ne de ni, iki gö ze sa hip ol ma m z d r. ki göz le ay r aç lar dan al nan gö rün tü ler, bey nin gör me mer ke zin de bir lefl ti i za man, bun la r n ay r aç lar dan al n - ma la r ne de niy le fark l ol ma la r, nes ne nin üç bo yut lu gö rün me si ni sa lar. Afla da ki so ru la r 84. sayfadaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak ya n t la y n z. 1. Bir ara ba y ya k n da da uzak ta da ol sa ay n bü yük lük te al g la r z. S n f m z da ki tah ta n n fl k ta ka - lan ya k n na ren gi nin da ha fark l gö rün me si ge rek ti i hâl de onu ay n renk te al g la ma y sür dü rü rüz. Yu - var lak bir seh pa, fark l bir aç dan elips gö rün dü ü hâl de onu yu var lak ola rak al g la r z. Al nan du yum - lar de i flik ol ma s na ra men böy le al g la ma m z n ne de ni ne ola bi lir? 83

84 2. Ço cuk, ha mur dan be bek yap t. cüm - le si dört söz cük ten olufl mak ta d r. Cüm le de - ki söz cük le rin yer le ri ni de ifl ti re rek iki fark l cüm le olufl tu ru nuz. Bun lar da ki flek - lin ve ze mi nin ne ol du u nu söy le yi niz. 3. Bir ta ba a üst ten ve yan dan bak t - n z da na s l al g lar s n z? Ta bak her iki du - rum da da yu var lak m gö rün me li dir? 4. Bir ar ka da fl n z n bo yu, si ze ya k n ken de uzak tay ken de ay n m gö rü nür? As l n - da na s l gö rün me si ge re kir? 5. Sa r saç l bir ar ka da fl n z n saç la r lofl fl k ta da gü nefl fl n da da ay n m gö rü - nür? Oy sa na s l gö rün me si ge re kir? AL GI DA DE fi MEZ L K LER Da ha ön ce çe flit li özel lik le riy le ta n nan nes ne le rin, de i flik du rum lar da al g la r n n ay n kal ma s özel li i ne al g n n de ifl mez lik özel li i de nir. Al g n n de ifl - mez lik özel li i fle kil, bü yük lük ve par lak l k (renk) de - ifl mez li i flek lin de gö rü lür. fie kil de ifl mez li i: Ne ol du u nu bil di i miz bir nes ne nin flek li nin, ba k fl aç m z ne olur sa ol sun hep ay n al g lan ma s na al g n n fle kil de ifl mez li i de nir. Bü yük lük de ifl mez li i: Da ha ön ce al g la nan nes ne le rin hep ay n bü yük lük te al g lan ma s na, al g - n n bü yük lük de ifl mez li i özel li i de nir. Par lak l k (renk) de ifl mez li i: Da ha ön ce al g la - nan nes ne le rin renk le ri nin, al g dü ze yin de de ifl me - me si ne al g n n par lak l k de ifl mez li i de nir. J. AL GI YI ET K LE YEN ET KEN LER TEMEL KAVRAMLAR Al g yanılsaması l lüz yon (ya n l sa ma) Al g da or ga ni zas yon KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Afla da ki so ru la r ya n t la y n z. 1. Su ya ba t r l m fl bir çu bu a ba k n z. Çu bu un su ya ba t fl nok ta - s n dan iti ba ren k r k gö rün me si nin ne de ni ne ola bi lir? 2. Ya r m da ki ka ka dar k r m z bo ya l bir kar to na ya da k r m z ku ma - fla bak t k tan son ra göz le ri ni zi ka pa ta rak ne gör dü ü nü zü söy le yi niz. Göz le ri ni zi aç p be yaz bir du - va ra ba k n ne gö rü yor su nuz, bu nun ne de ni ne ola bi lir? 3. Ko kar ca n n ko ku su nu bi li yor sak bir ko kar ca res mi bu ko ku nun zih ni miz de tek rar can lan ma s na yol açar. O an da ko ku ol ma d hâl de bu nu can l ola rak ya fla r z. Bu olay siz ce na s l ger çek le flir? fie kil 2. 1, şe kil 2. 2, şe kil 2. 3 ve resim 2. 7 yi in - ce le yiniz. Bu şekiller ve resimle il gi li so ru la r say fa 85 te ki bil gi no tun dan da ya rar la na rak ya n t la y n z. 1. Yan da ki flek le bak t n z da ilk k s m da ki pem be ala n bir cis me ben ze me di i hâl de ne - den fle kil gi bi gö rü yor su nuz? 2. kin ci k s ma bak t n z da ne ler gö rü yor - su nuz? Bu nun ne de ni ne ola bi lir? Şe kil

85 Şe kil Yu ka r da ki fle kil 2. 2 a ya bak t n z da ne den ön ce lik le üç çift çiz gi gö rü yor su nuz? 4. fie kil 2.2 b ve d de bir bi ri nin üze rin de iki üç gen gör me ni zin ne de ni ne ola bi lir? Bofl da ire - le ri ka ra lar sa n z ne gö rür sü nüz? 5. fie kil 2.2 e de ki nok ta la r bir bir le riy le di key aç hâ lin de bir le flen dört çiz gi ola rak m yok - sa bafl ka tür lü mü gö rü yor su nuz? Şe kil fie kil 2. 3 te ki si yah le ke le rin ne ol du u nu na s l söy le ye bi li yor su nuz? a b c Resim Re sim a da portakal m yok sa mandalinalar mı da ha ya k n gö rün mek te dir? 8. Resim b de AC ve AB noktalarını birleştiren çizgilerden hangisi daha uzundur? Yoksa bunlar eşit midir? 9. Re sim c de bir bi ri ne pa ra lel olan çiz gi ler na s l gö rün mek te dir? 10. Resim c'de eşit olan sarı çizgilerden hangisi daha uzun görünmektedir? Bunun nedeni ne olabilir? AL GI DA OR GA Nİ ZAS YON Uya r c la r n, do la y s y la du yum la r n ör güt le ne rek an lam l bü tün ler hâ li ne ge ti ril me si özel li i ne al - g da or ga ni zas yon de nir. Nes ne yi bü tün ola rak al g la ma, k s men do ufl tan ge len ör güt le yi ci e i lim - ler le ya p l r. Bu e i lim ler; bir ze min üze rin de bir fle kil al g la ma e i li mi, grup la ma e i li mi ve ta mam la - ma e i li mi dir. 85

86 Fi gür - fon (fle kil - ze min) ilifl ki si: n san la r n nes ne al g la ma la r n da ki bafl l ca ör güt le yi ci e i li mi, fle kil ve ze mi nin bir bi rin den ay r l ma s na ilifl kin dir. Bu e i lim, nes ne le rin ze mi ne gö re da ha ön de ve ze - min den yük sek tey mifl gi bi gö rül me le ri ne ne den olur. Grup la ma: Ya k n l k, ben zer lik, si met ri, sü rek li lik gi bi özel lik ler, grup la ya rak al g la ma m z sa lar. Bir - bi ri ne ya k n, ben zer, si met rik, sü rek li ve z t olan uya r c lar, bir bü tün ola rak al g la n r. Ta mam la ma: Uya r c da ki ek sik lik le rin ta mam la na rak ör güt len me si ve böy le ce ko puk par ça lar ye - ri ne, bü tü nün al g lan ma s na, al g n n ta mam la ma özel li i de nir. Aşa ğı da ki gör sel le ri in ce le yi niz ve bil gi no - tun dan ya rar la na rak so ru la rı ya nıt la yı nız. Re sim 2. 8: Yanılsama, Oc ta vi o Ocam po Resimde kaç at görüyorsunuz? Uyar c lar neden ilk bakışta farklı algılıyorsunuz? L LÜZ YON Al g la ma, du yum la r n yo rum la n p an lam l hâ le ge ti ril me si sü re ci dir. Bu sü reç te hem yo rum la ma ha ta la r ya p la bi lir hem de uya r c ol ma d hâl de san ki var m fl gi bi al g lar olu fla bi lir. fl te bu tür du - rum la ra al g ya n l ma s di yo ruz. l lüz yon (ya n l sa ma), du yum la r n zi hin de yan - l fl ola rak yo rum lan ma s na de nir. Uya r c la r n ni te - lik le ri, du yu or gan la r n n özel lik le ri, geç mifl ya flan - t lar, du yum lar, he ye can lar, ar zu lar, kor ku ve kay - g lar gi bi et ken ler ya n l sa ma ya yol açar. Ya n l sa - ma lar, ne den le ri ne gö re fi zik sel, fiz yo lo jik ve psi - ko lo jik ya n l sa ma lar ola rak ay r l r. Fi zik sel ya n l sa - ma lar, fi zik sel ko flul la ra da ya l ola rak or ta ya ç kar. Fiz yo lo jik ya n l sa ma lar, du yu or gan la r n n ne den ol du u ya n l sa ma lar d r. Fiz yo lo jik ve fi zi ki ne den - ler le or ta ya ç kan ya n l sa ma lar, her bi rey de ay n bi - çim de mey da na ge lir. Psi ko lo jik ya n l sa ma lar, her bi rey de fark l bi çim ler de or ta ya ç kar. Psi ko lo - jik ya n l sa ma lar üze rin de or tam, geç mifl ya flan t lar, duy gu lar, he ye can lar, güç lü is tek ler, kor ku ve kay - g lar gi bi tür lü öz nel fak tör ler et ki li dir. Şekildeki çizgiler paralel midir? Hangi şekil daha büyüktür? Uz man dan Din le ye lim S n f n za ge len bir uz ma nı (res sam, mi - mar, mü zis yen ya da rek lam c ) dik kat le ve not tu ta rak din le yi niz. Ko nufl ma s n bi ti rin ce al g y la il gi li sor mak is te dik le ri ni zi ona so ru nuz. Ders ten son - ra ki ta b n z n ar ka k s m n da ki din le dim ve ö ren dim for mu nu dol du ru nuz. 86

87 A. Afla da ki resim 2.9 u in ce le yi niz ve say fa 89 da ki bil gi no tun dan da ya rar la na rak bu nun la il gi li so ru la r ya n t la y n z. 1. Re sim ler den alt ta ki ni ka pa ta rak üst te ki ni bir ar - ka da fl n za gös te ri niz ve ne ol duk la r n söy le me si ni is te yi niz. En son res mi ne ola rak gö re ce i ne dik - kat edi niz. 2. Bir bafl ka ar ka da fl n za üst te ki ni ka pa ta rak alt - ta ki res mi gös te ri niz. En son res min ne ol du u nu söy le ye ce i ne dik kat edi niz. Siz ce bu ola y n ne de - Resim 2. 9 ni al g n n han gi özel li i ola bi lir? Tar t fl n z. B. Ka ri ka tü rü ve flek li in ce le yi niz. Bil gi no tun dan da ya rar la na rak so ru la r ya n t la y n z. 1. fie kil de gör dü ü nüz iki çiz gi bir bi ri ne eflit gö rün mek te mi dir? Ne de ni ni söy le yi niz. 2. Han gi bü yük lük te olur sa ol sun bir flek lin üç gen ol du u - nun söy len me si nin ne de ni ne dir? 3. Si ne ma da bir res min ha re ket hâ lin de gö rü le bil me si için ay n Şekil 2. 4 ha re ke tin çe flit li afla ma la r n n ay r ay r gö rün tü len me si ve h z la per - de ye yan s t l ma s ge re kir. Bi re yin, bu ay r ay r gö rün tü le ri ha re - ket li ola rak al g la ma s n n ne de ni ne dir? 4. Si ze çok gü zel ge len, kül tü rü mü zün bir par ça s olan halk tür kü le ri ni, bir Av ru pa l n n böy - le al g la ma ma s ne den dir? 5. Uça n ne ol du u nu bil mi yor sa n z gök yü - zün de ha re ket hâ lin de olan bir cis mi uçak ola - rak al g la ma n z müm kün mü dür? Ne de ni ni söy - ÖZEL B R fiey le yi niz. STEM YORUM 6. Hay van lar la bir lik te ya fla m fl bir ki fli ile hiç DEM fit M... ya k n l ol ma m fl bir ki fli, yol da gör dü ü bir kö - pek yav ru su kar fl s n da ne ler his se der? 7. Ka ri ka tür de al gı yı et ki le yen han gi et ken üze rin de du rul muş tur? 8. Ne den ne fle li ve ke yif siz ol du u muz za - man lar da bi ze ya p lan fla ka la r fark l kar fl la r z? 9. Aç ve tok ö ren ci le re, ay d n la t l m fl bir buz lu ca m n ar ka s n dan ba z efl ya la r n göl ge le ri gös te ri - lip ne ol duk la r so rul sa aç ö ren ci le rin da ha çok yi - ye cek mad de le ri nin ad n söy le dik le ri göz le nir. Bu - nun ne de ni ne dir? 10. Yu ka r da ki so ru la ra ver di i niz ya n t lar dan NEYSE... ha re ket le al g y et ki le yen olay lar hak k n da han - Ka ri ka tür 2. 14: Sel çuk Er dem gi so nu ca ula fla bi lir si niz? 87

88 AL GI YI ET K LE YEN DIfi VE Ç ET MEN LER Al g üze rin de d fl ve d fl ve iç et men ler et ki li dir. D fl et men ler, fi zik sel ve top lum sal çev re de bu lu - nan ve bi zi et ki le yen uya r c lar d r. ç et men ler se d fla r dan ge len ve du yu sal ve ri le ri ifl le yifl tar z m z la il gi li olan psi ko lo jik sü reç ler dir. D fl et men ler: Tüm ya flan t m z, bir za man ve uzay or ta m için de olu flur. Bu or tam da bu lu nan çe flit li uya r c lar, nes ne le rin al g la n fl n et ki ler. Böy le ce nes ne ler ol duk la r n dan fark l bi çim de al g la na bi lir. çin de ya fla d m z top lum sal çev re, bu çev re de ki de i flik lik ler ve kül tür de al g lar üze rin de et ki li - dir. Ör ne in el le bu la fl k y ka ma ya al fl k n bir ki fli, ifli ni son de re ce ko lay lafl t ra cak olan bu la fl k ma ki - ne si ni lüks ve ge rek siz bir alet ola rak al g la ya bi lir. ç et men ler: n san zih ni nin ge nel le me, ta mam la ma, çev re den ve gö zün ya p s n dan ge len et ken - le ri bir lefl ti rip de er len di re bil me özel li i, geç mifl ya flan t lar, ki fli lik ve bek len ti fark l l k la r, psi ko lo jik du rum, ih ti yaç ve gü dü ler dir. Örneğin, bir mağazanın vitrinine bakan her insan farklı şeyleri algılar. Bilgisayarlarla ilgilenen biri, bu alanda yeni çıkan ürünleri herkesten önce bilir. Algı üzerinde dikkatin de rolü vardır. Şiddetli, büyük aniden ortaya çıkan, hareket eden, yinelen, birey için önemli olan uyarıcılar dikkati çeker ve öncelikle algılanır. Örneğin, birey birini arıyorsa kalabalıkta onu öncelikle algılar. Bunda algının seçicilik özelliğinin de rolü vardır. Yandaki bil gi no tun dan da ya rar la - na rak afla da ki so ru la r ya n t la y n z. 1. Yol da sa a sap ma m z ge rek ti i - ni gös te ren tra fik ifla re ti ni gö rür sek sa - a gi de riz. Bu nu gör mez sek yo lu mu za de vam ede riz. An cak yo lun yan l fl ol - du u nu an lar sak ge ri dö ne riz. Bir pa - ke tin a r ol du u nu an lar sak bu nu iki eli miz le kal d r r z, ak si hâl de tek eli mi zi kul la n r z. Bü tün bun la r ya pa bil mek için ne le re ge rek si nim du ya r z? Aç k la y n z. 2. Bir is kem le ye bak t m z da gör - sel sis te mi miz ön ce di key ve ya tay çiz - gi ler gi bi özel lik le ri se çer. Bu çiz gi ler bir le fle rek bi çi me dö nü flür. Ba ca, otur ma ye ri, yas lan ma ye ri ola rak is - kem le al g la n r. Bu ifl lem de çev re den al nan du yu sal ve ri ler ne ler dir ve bu bil gi bi lifl düz le min de al g ya na s l dö - nüfl müfl tür? DU YUM VE AL GI Ö re nir ken ve dü flü nür ken kul lan d m z bil gi yi d fl dün - ya dan al r z. Bu bil gi yi, du yum ve al g ol mak üze re iki dü zey - de ifl le riz. Du yum; bir fl n par lak l, ça y n s cak l ve ya eli miz yan d n da duy du u muz ac gi bi da ha ba sit ya flan - t la r içe rir. Gün lük ya flan t m z da du yum la r m z sü rek li ola - rak yo rum lar, an lam l hâ le ge ti ri riz. Du yu or gan la r n n bey - ne ilet tik le ri du yum lar ba sit tir. Oy sa al g la ma, geç mifl ö - ren me ve de ne yim le ri mi zin de iflin içi ne gir di i son de re ce kar ma fl k, bi linç li bir sü reç tir. Al g la ma an n da be yin, bi re yin için de bu lun du u du rum - dan bek len ti le ri ni, geç mifl ya flan t la r n, di er du yu or gan la - r n dan ge len bafl ka du yum la r, top lum sal ve kül tü rel et ken - le ri he sa ba ka tar. Gö rül dü ü gi bi al g la ma ola y be yin de mey da na ge lir ama al g la ma n n ol ma s için du yu or ga n n - dan ge len et ki ler bey ne ulafl ma l d r. O hâl de, du yum lar bafl l ba fl na bir ya flan t ol ma y p bir ya flan t n n, ya ni al g la ma n n mey da na gel me si ni sa la yan fiz yo lo jik olu flum lar d r. Ör ne - in ders te dik ka ti niz da l d n da ö ret me ni ni zin se si du - yum dü ze yin de ka l r. Bi linç li olan, al g la ma ve an lam lan d r - ma afla ma s na ge çe mez. Böy le bir du rum da ders te olup ol - ma ma n z n öne mi yok tur. Duy duk la r n z an la maz ve ba fla - r s z olur su nuz. 88

89 Afla da ki kav ram ha ri ta s n uy gun söz cük ler le ta mam la y n z. Aşa ğı da ki tab lo da yer alan ifa de le rin doğ ru olan la rı nı işa ret le yi niz. Diğerlerinin ne den yan lış ol du ğu - nu ar ka daş la rı nız la bir lik te de ğer len di ri niz. Du yum lar gör me, iflit me, tat al ma, ko ku ve den ge ol mak üze re befl ta ne dir. Kas du yu mu ol ma say d be de ni mi zin den ge si ni sa la ya maz d k. Çev re mi zi ve be de ni mi zi du yum lar ara c l ile ta n r z. Du yum la na bi len en alt uya r c lar s n r alt du yum efli i dir. Ko ku du yu mu nun ola bil me si için uya r c la r n gaz hâ lin de ol ma s ge re kir. Bil gi nin bafl lan g c du yum lar d r. Uya r c la r n alt du yum efli i nin al t n da ol ma s ye ter siz uya r l ma ya yol açar. Afl r uya r l ma uzun sü rer se or ga niz ma es ki den ge si ni tek rar bu lur. Du yar l lafl ma da da ha ön ce et ki li ol ma yan dü flük uya r c flid det le ri et ki li hâ le ge lir. Afl r ve ye ter siz uya r l ma n n bi rey üze rin de olum lu et ki si de ola bi lir. Du yum ol maz sa al g dan söz edi le mez. Du yum lar al g hâ li ne ge lir ken fle kil ve ze min ay r fl t r l maz. Z t olan uya r c lar bü tün hâ lin de al g la na maz. Al g la ma an n da ek sik olan uya r c lar ta mam la n r. Da ha ön ce de i flik özel lik le riy le ta n nan nes ne le rin al g la r de i flik du rum lar da ay n ka l r. De rin lik al g s n n ne de ni yal n z ca çev re sel et ken ler dir. Du yum lar zi hin de yan l fl ola rak yo rum la na bi lir. Ba z al g ya n l ma la r na du yu or gan la r ne den olur. 89

90 K. GÜDÜLENMEYİ ORTAYA ÇIKARAN ETKENLER TEMEL KAVRAMLAR h ti yaç Dür tü Gü dü (mo tiv) Gü dü len me (mo ti vas yon) Bi rin cil gü dü ler kin cil gü dü ler Uya r c kay nak l gü dü ler Sos yal kay nak l gü dü ler KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Afla da ki gör se li in ce le ye rek so ru la r ya n t la y n z. 1. Bir ama c n z ger çek lefl ti rir ken -ör ne in uy ku ya ya tar kenken di ni zi göz le mleyi niz. Bu ama c n z ger çek lefl tir mek için han - gi afla ma lar dan geç ti i ni zi söy le yi niz. 2. Ge le ce e yö ne lik ger çek lefl tir mek is te di i niz amaç la r - n z n ne ler ol du u nu ve bun la ra yö nel me ni zi sa la yan siz den ve çev re den kay nak la nan et ken le ri söy le yi niz. 3. Ödül ver mek ö ren ci le rin olum lu dav ra n fl la r için is tek len di ril me si ni ve gü dü len me si ni ko lay lafl t r r. Ö ren - ci nin ko nu ya il gi duy ma s aç s n dan ya rar l d r. Dav ra n fl - la r n ödül le onay lan ma s, bi re yin olum lu bir ben lik al g s olufl tur ma s n ve sa l k l bir ki fli lik örün tü sü ge lifl tir me si - ni ko lay lafl t r r. Ödül ver me nin sa k n ca la r ne ler dir? Bu sakıncaları ör nek ler ve re rek açıklamaya çalışınız. Fo toğ raf 2. 12: TÜBİTAK ödül töreninden bir görünüm 4. Bir kişi, ortalama olarak fiz yo lo jik ge rek si nim le ri - nin % 85 ini, gü ven lik ge rek si nim le ri nin % 70 ini, sos yal ge rek si nim le ri nin % 50 si ni, say g gör me ge rek si nim le ri - nin % 40 n ve ken di ni ger çek lefl tir me ge rek si nim le ri nin % 10 unu tat min et mifl ola bi lir. 23 sö zü ne ka t l yor mu - su nuz? Nedenini belirtiniz. A. Afla da ki fle ma y Güdülenme Süreci adlı bil gi no tun dan da ya rar la na rak ta mam la y n z. B. Yandaki ka ri ka tü rü fle ma ya gö re de er len di ri niz. HAVALAR ISININCA BİR AĞAÇ KESİP SENİ YENİDEN YAPACAĞIM PNOKYO. SÖZ VALLA AKLINDAN BİLE GEÇİRME... Şe ma 2. 6: Gü dü len me sü re ci Ka ri ka tür 2. 15: Ka s m Öz kan 90

91 GÜ DÜ LEN ME SÜ RE C h ti yaç, or ga niz ma n n ya fla ma s için ge re ken mad di ve ma ne vi ge rek li lik le rin bir ya da bir ka ç n n ek sik li i nin du yul ma s d r. h ti yaç la r n kar fl la na ma ma s du ru mun da, or ga niz ma n n den ge si bo zu lur. h ti yaç la r n kar fl lan ma s için or ga niz ma da olu flan gü ce dür tü de nir. h ti yaç or ta ya ç k t an da, or ga niz ma n n fiz yo lo jik ya da ruh sal den ge si de i flir ve bir iç ge ri lim do ar. Bu du rum, onu çe flit li dav ra n fl la ra, tep ki le re yö nel tir. Dür tü ve ih ti yaç kav ram la r ka r fl t r l ma ma l d r. Ör ne in be lir li bir aç l k sü re sin den son ra, be sin ih - ti ya c ar tar. Oy sa or ga niz ma da ki ge ri lim, aç l k dür tü sü ya da k sa ca aç l k his si aza l r ve bir sü re son - ra yok olur. Bu da bi ze dür tü nün ih ti yaç so nu cu or ta ya ç k t n ama ih ti yaç la ay n fley ol ma d n gös te rir. h ti yaç sür dü ü hâl de, dür tü or ta dan kal ka bi lir. Or ga niz ma n n bir ih ti ya c n gi der mek için onu dür tü yö nün de ha re ke te ge çi ren e i li me mo tiv ya da gü dü de nir. Gü dü so nu cu bir dav ra n fl or ta ya ko nur. Bu da yi ye cek ara ma dav ra n fl d r. h ti yaç, dür - tü, gü dü, dav ra n fl ve do yum sü re ci nin tü mü ne gü dü len me (mo ti vas yon) de nir. Gü dü len me üze rin - de fiz yo lo jik ve psi ko lo jik sa l k için du yu lan nes nel ge rek si nim le rin; ken di miz için iyi ya da ya rar l gör dü ü müz, ka zan ma ya ça l fl t m z de er le rin; amaç, ni yet ve duy gu la r m z n et ki si var d r. A. Afla da ki f k ra y ve yan da ki bil gi no tu nu oku yu nuz. Nas ret tin Ho ca n n dav ra n fl n ce za - n n olum lu ve olum suz yönleri açısından değerlendiriniz. Nas ret tin Ho ca, o lu nun eli ne bir tes ti tu - tufl tu rup çefl me den su ge tir me si ni is te mifl. Ço - cuk d fla r ç kar ken de en se si ne bir to kat at p Tes ti yi k r ma ha! di ye ö üt ver mifl. Bu nu gö - ren kom flu lar dan bi ri, Ho cam, he nüz tes ti yi k r ma dan ni ye dö vü yor sun yav ru ca z? de - mifl. Ho ca ce vap ver mifl: Tes ti yi k r d k tan son - ra ne ye ya rar be bi ra der? Nas ret tin Ho ca n n dav ra n fl n ce za n n olum lu ve olum suz yön - le ri ni göz önü ne ala rak de er len di ri niz. B. Afla da ki me tin de an la t lan de ne yi oku - ya rak bu nun la il gi li so ru la r ya n t la y n z. Ya p lan bir de ney de, flem pan ze le re bir ma - ki ne ye po ker fi fli ko ya rak üzüm el de et me le ri ö re ti lir. Böy le ce po ker fi fli nin olum lu bir he def ola rak de e ri de ö re til mifl olur. Bu ö ren me ifl le min de flem pan ze, fi fli el de et mek için a r ku tu la r çek mek zo run da kal m fl t r. Hay van bu ifli pa ra kar fl l ça l fl r gi bi ya par ve fifl le ri da - ÖDÜL VE CE ZA Pe kifl ti reç, bir dav ra n m kuv vet len di ren ya da or ta ya ç k ma ola s l n ar t ran her han gi bir uya r c - d r. Pe kifl tir me, bir dav ra n m n kuv vet len di ril me si - dir. Pe kifl ti reç le ri iki gru ba ay ra bi li riz: olum lu ve olum suz pe kifl ti reç ler. Olum lu pe kifl ti reç ler, dav - ra n m n or ta ya ç k ma ola s l n ar t ran uya r c lar d r. Aç in sa na yi ye cek, su suz in sa na su, olum lu dav ra - n fl la ra öv gü, bu pe kifl ti reç le re ör nek ve ri le bi lir. Olum lu pe kifl ti reç kav ra m y la ödül kav ra m efl an lam l ola rak kul la n la bi lir. Fa kat ce za kav ra m, olum suz pe kifl ti reç kav ra m y la efl an lam l ola rak kul - la n la maz. Çün kü ce za, is ten me yen dav ra n fl n or - ta dan kal d r l ma s, olum suz pe kifl ti reç ise is te nen dav ra n fl n or ta ya ç k ma ola s l n ar t r ma ama c na yö ne lik tir. Ör ne in evin kö pe i ne ev efl ya s na za rar ver di i için o gün yi ye cek ver me mek, is te nil me yen dav ra n fla ve ri len ce za d r ve o dav ra n fl n or ta dan kal d r l ma s n amaç lar. Oy sa ay n kö pe in mut fa a gir me me yi ö ren me si için mut fak ka p s na her gel - di in de flid det li bir gü rül tü duy ma s n n sa lan ma s olum suz pe kifl ti reç kul lan mak t r ve mut fa a gir me - me dav ra n fl n n ya p l ma s n sa lar. 91

92 ha son ra ki kul la n m la r için bi rik tir me ye bafl lar. De ney ci flem pan ze ye yi ye cek el de et mek için k r m z, su için ma vi, ka fes ten ç k p do lafl mak için be yaz fifl kul lan ma s n da ö re tir De ney de ö ren me için ödül den mi yok sa ce za dan m ya rar la n l m fl t r? 2. Bu tür ö ren me le re ya fla m n z dan ör nek ler ve ri niz. C. Aşağıda ve ri len de ney den ve Ödül ve Ceza adlı bil gi no tun dan da ya rar la na rak olum suz pe - kifl tir me yi ta n m la y n z. Kö pek, üze rin den ko lay ca at la ya bi le ce i bir böl mey le iki ye ay r l m fl bir ku tu ya ko nul mufl tur. Ku tu - nun bir böl me si nin ta ba n, elek trik flo ku ve ri le bi le cek ma de nî z ga ra d r. Arafl t r ma c, ön ce zi li çal m fl, yir mi sa ni ye son ra ku tu nun ta ba n na elek trik ak m ver mifl tir. Kö pek flok tan kork mufl fa kat ka ç na ma - m fl t r. fiok on da çe flit li dav ra n fl la ra yol aç m fl t r. Bu dav ra n fl lar, ba zen sa de ce otur ma ve hav la ma, ba zen de ku tu nun için de do lafl ma ve çe flit li ha re ket ler yap ma flek lin de ol mufl tur. Kö pek, bir kaç de - ne me so nun da zil se si ni duy du un da böl me nin üze rin den at la ya rak flok tan kur tul mufl tur. 25 Aşağıdaki soruları yandaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak ya n t la y n z. 1. Den ge len me nin an la m n ki ta b n z n ar ka k s m n da ki söz lük ten ö re ne rek or - ga niz ma n n fiz yo lo jik den ge si ni na s l ko - ru du u nu, bu nun için han gi dav ra n fl lar da bu lu nul ma s ge rek ti i ni tar t fl n z. 2. Bir may mun, be lir li bir sü re için dar bir alan da tu tul mufl ve son ra da bir te ker le i dön dür me si için ge nifl bir ala na b ra k l m fl t r. Hay va n n ka pa l tu tul ma sü re si uza d k ça te - ker le i dön dür me sü re si de uza m fl t r. De nek - le rin te ker le i dön dür me ola na n el de et me - le ri için bir ma ni ve la ya bas ma la r ge rek ti in - de bu nu, aç ol duk la r za man ki ka dar ça buk ö ren dik le ri göz len mifl tir. 26 Siz ce bu dav ra n fl la r n ne de ni ne dir? Tar t fl n z. 3. Ayak ta dur ma ya ha z r ola cak ka dar ol - gun lafl m fl bir be be i iz ler sek bu ko nu da afl r ça ba sarf et ti i ni gö rü rüz. Be bek, bu nu yap - t za man çok hofl la n r, gü ler, se vinç ç l k la r atar ve sey re dil di i ni bil se de bil me se de dav - ra n fl la r de ifl mez. Çün kü be be in güç lü bir ayak ta dur ma is te i var d r. Be be in dav ra n fl n n kö ke nin de han gi gü dü bu lun mak ta d r? Ne de ni ni aç k la ya - rak siz de uya r c kay nak l gü dü le re bi rer ör nek ve ri niz. DÜR TÜ LER VE UYA RI CI KAY NAK LI GÜ DÜ LER Gü dü ler; fiz yo lo jik, top lum sal ve psi ko lo jik gü dü - ler di ye s n f lan d r la bi lir. Fiz yo lo jik (bi rin cil) gü dü ler, fiz yo lo jik ge rek si - nim ler den kay nak la n r. Bun lar, tüm can l lar da bu lun - duk la r için ev ren sel, bir çok top lum sal ve psi ko lo jik gü dü nün te me li ni olufl tur duk la r için de bi rin cil dir. Fiz yo lo jik gü dü ler; ö re nil me mifl, do ufl tan var olan gü dü ler dir. Bun lar iç dür tü ler ad n da al r. Bafl l ca - la r ; aç l k, su suz luk, cin sel lik, an ne lik, din len me, uy - ku, ha re ket gi bi iç dür tü ler dir. Uya r c kay nak l gü dü ler, d fl sal uya r c la ra da ha çok ba l olan, d fl dün ya y kefl fet me ye ve de ifl tir - me ye odak l ö re nil me mifl gü dü ler dir. Bun la r n ba - fl n da arafl t r ma ve me rak, kur ca la ma ve te mas et me gü dü le ri ge lir. Arafl t r ma ve me rak, dün ya y an la ma ve kefl fet me ye yö ne lik, ya ra t c l k la il gi li bir gü dü dür. Me rak dü ze yi için de bu lu nu lan du ru ma, ko flul la ra ve olay lar la ta n fl k l k de re ce si ne gö re de i flir. Kur ca la - ma, in sa n n do kun ma n n ra hat l na ulafl ma ve nes - ne le ri kur ca la ma e i li min den kay nak la n r. n sa n n bir nes ne yi eli ne al ma, oy na ma, do kun ma, his set me e i li mi dir. Do ku na rak an la ma ve sa kin lefl me ge rek si - ni mi ni kar fl lar. Te mas et me, ev ren sel bir gü dü dür. n san için flef kat, ku cak la ma ve ya k n l k te mel dir. Öy - le ki ye ni do an be bek ler de bu ge rek si nim le ki lo al - ma ara s n da ilifl ki sap tan m fl t r. Er ken do an be bek - le rin ku ca a al n d k tan son ra da ha h z l ki lo al d k la r göz len mifl tir. 92

93 Ön Ça l fl ma Gö re vi Ken di ni ger çek lefl tir mifl bir ki fli nin han gi özel lik le ri ta fl d n arafl t r n z. Bu özel lik le re sa hip ol du u nu dü flün dü ü nüz ki fli ler den bi ri nin ya flam öy kü sü nü ö re ni niz ve bu ko nu da bir su nu ha z r - la y n z. Afla da ki de ne yi oku ya rak gra fi i in ce le yi niz. Yandaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak so ru la r ya n t la y n z. Hal ka f r lat ma oyu nun da hal ka, be lir li bir uzak l k ta - ki di re e f r la t la rak ge çi ril me ye ça l fl l r. Her ki fli nin ken - di uzak l n 1 ile 15 met re ara s n da seç me hak k var - d r. Ba fla r gü dü sü nü or ta ya ç kar mak için de ney ci ler, üni ver si te ö ren ci le rin den olu flan bir grup ta ki her de - ne e Se nin ne ka dar ba fla r l ol du u nu gö re lim. De - mifl ler dir. Di er de nek ler de oyu nu sey ret mifl ler dir. Göz le nen fley ki fli nin han gi uzak l se çe ce i dir. Bu de - ne yin so nu cu afla da ki gra fik te ve ril mifl tir. 27 SOS YAL GÜ DÜ LER Ö re nil mifl/sos yal gü dü ler, ben li in sa - vu nul ma s y la ve bafl ka ki fli ler le il gi li dir. Bun la r n ço u ö re nil mifl, kü çük bir k s m ise ö re nil me mifl tir. Ör ne in sos yal onay, ken di hak k n da olum lu dü flü nül me si is te - i, ba fla r ge rek si ni mi, ba fla r s z l k kor ku su vb. ö re nil mifl sos yal gü dü ler dir. Sev me ge rek si ni mi, bafl ka la r y la bir lik te ol ma ise ö re nil me mifl tir. Top lum sal gü dü ler, fiz yo lo jik gü dü ler - den ne da ha za y f ne de da ha az önem li dir. Hat ta za man la güç le nip fiz yo lo jik gü dü ler - den da ha önem li hâ le bi le ge le bi lir ler. Top lum sal gü dü ler o ka dar kar ma fl k t r ki ba zen ay n gü dü nün fark l dav ra n fl la ra yol aç t gö rü lür. Fark l top lum sal gü dü - ler, ay n dav ra n fl la ra da yol aça bi lir. Gra fik Ba fla r ge rek si ni min de ki ve ba fla r s z l k kor ku sun da ki fark lar, in san la r n risk al ma is tek - le ri ni et ki le mek te mi dir? 2. Yük sek ba fla r ge rek si ni mi ve dü flük kay g s olan oyun cu ların, hal ka la r f r lat ma eğilimleri nasıl açıklanabilir? 3. Yük sek ba fla r ge rek si ni mi olan in san lar için her ke sin ya pa bi le ce i ifl le ri yap mak çe ki ci mi dir? Bu ki fli ler ko lay gö rev le ri ter cih eder ler mi? Nedenini belirtiniz. 4. Yük sek ba fla r ge rek si ni mi, ö re nil mifl bir gü dü mü dür? Bu na ben zer bafl ka han gi gü dü - le ri bi li yor su nuz? 5. Yük sek ba fla r ge rek si ni mi ve ona ben ze yen gü dü ler, fiz yo lo jik gü dü ler den da ha m önem - li dir? Ne de ni ni tar t fl n z. 93

94 Afla da ki du rum la r, gü dü len mifl ve gü dü len me mifl dav - ra n fl la r n far k n dü flü ne rek de er len di ri niz. Bir at zor la su iç me ye gö tü re bi lir si niz ama ona su içi - re mez si niz. Din len mek is te yen bi rey, ses siz bir yer arar. Uzak ta ki bir ar ka da fl n öz le yen bi rey, bir ula fl m ara c bu la rak öz le mi ni gidermeye çalışır. Obez olan ki fli ler, bu du rum dan kur tul mak için çe flit li di yet ürün le ri ne yö ne lir. K fl ba fl n da k fl l k giy si fi yat la r yük se lir. Evi ne h r s z gi ren ler alarm sis tem le ri nin sa t fl n art t r r. Ön Ça l fl ma Gö re vi Ön ha z r l k ça l fl ma n z s n fa su nu nuz ve afla - da ki so ru la r ya n t la y n z. 1. Su nu la r n z da ele al d n z ki fli le rin ne den ken - di ni ger çek lefl tir mifl ol du u nu be lir le yi niz. 2. Yük sek per for mans gös te ri le rek so nu ca ula fl - lan, is tek siz lik ne de niy le so nu ca ula fl la ma yan ve gö - re vin ya r m b ra k l d dav ra n fl biçimlerine ilişkin ör - nek le r bu la rak bun la r n bir lis te si ni olufl tu ru nuz. 3. Gü dü len mifl dav ra n fl la gü dü len me mifl dav ra - n fl ara s n da han gi fark lar var d r? GÜDÜLENM fi VE GÜDÜLENMEM fi DAVRANIfi Gü dü len mifl dav ra n fl n gü dü len me - mifl dav ra n fl tan fark la r flun lar d r: Gü dü len me so nu cu or ga niz ma n n et kin li i ar tar. Bu ne den le de gü dü len - mifl dav ra n fl, gü dü len me mifl dav ra n fl - tan da ha ve rim li dir. Gü dü len mifl dav ra n fl, bel li bir he - de fe yö ne lir. Or ga niz ma, ih ti ya c do - rul tu sun da dav ra n fl ta bu lu nur. h ti yaç ne ka dar güç lüy se he de fe yö ne len dav - ra n fl da o de re ce de güç lü dür. Ama ca ulafl ma da ka rar l ve s rar l ol ma gü dü - len me mifl dav ra n fl ta kin den faz la d r. Gü dü len mifl dav ra n fl, se çi ci dir. Or ga niz ma ne ye ih ti yaç du yu yor sa ona yö ne lir. Gü dü len mifl dav ra n fl, or ga niz ma - y afl r fa ali ye te, do la y s y la faz la ener ji tü ke ti mi ne gö tür dü ün den gü dü len - me mifl dav ra n fl tan da ha yo ru cu dur. L. KENDİNİ GERÇEKLEŞTİRME GEREKSİNİMİ TEMEL KAVRAM Gü dü ler hi ye rar fli si KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Aşağıdaki tabloda ve ri len le rin han gi ge rek si nim le ri mi zi kar fl - la ma ya yö ne lik ol du u nu örnekteki gibi ya z n z ve bun la r önem s ra s - na gö re nu ma ra la y n z. Ürün ler Ge rek si nim ler Çe flit li yi ye cek ve içe cek ler le önem li sa l k ürün le ri Fizyolojik gereksinimler Si gor ta, alarm sis tem le ri, emek li lik uy gu la ma s, em ni yet ke me ri Ki fli sel ba k m ürün le ri, giy si ler, spor ürün le ri Ara ba, mo bil ya, kre di kar t E i tim, ge zi, sa nat et kin lik le ri, ho bi ler 94

95 A. h ti yaç la r n z n bir lis te si ni ya p n z ve bu nu ar ka dafl la r n z n ki ler le kar fl lafl t r n z. Lis te le ri ni zin ne den fark l ol du u nu dü flü nü nüz. B. Mas low a gö re gü dü le rin s ra la n fl bir fle - ma ile afla da ve ril mifl tir. Lis te niz de ki ih ti yaç s - ra la ma s n bu nun la kar fl lafl t ra rak dü zen le yi niz, ben zer ve fark l yön le ri ni söy le yi niz. C. Ken di po tan si ye li ni ger çek lefl tir me nin ne - den önem li ol du u nu an la tan bir pa rag raf ya za rak ar ka dafl la r n za oku yu nuz. Yandaki bilgi notundan da yararlanarak ko nu yu de er len di ri niz. Kendini gerçekleştirme gereksinimi Kendini tanımlamak, potansiyelini gerçekleştirmek ( ) Estetik gereksinim (güzellik, simetri, düzen) Zihinsel gereksinim (bilmek, anlamak, araştırmak) Saygı gereksinimi (başarmak, kabiliyetli olmak, onay ve kabul görmek) Ait olma ve sevgi gereksinimi (bir grubun üyesi olmak, kabul görmek ve ait olmak) Güven gereksinimi (tehlikeden uzak, emniyet ve güven hissetmek) Fizyolojik güdüler (açlık, susuzluk, cinsellik vb.) Şe ma 2. 7: Mas low a gö re gü dü le rin s ra la n fl Ön Ça l fl ma Gö re vi Bir haf ta bo yun ca ya z l ve gör sel ba - s n iz le yi niz. İzledikleriniz içinde duy gu ve he - ye can la r de net le ye me mek ten kay nak la nan olum suz luk la r sap ta y n z ve bun la rdan en faz - la ilginizi çe ken le ri s n fa ge ti ri niz. GÜ DÜ LER H YE RAR fi S Mas low a gö re en alt dü zey de fiz yo lo jik gü - dü ler, en üst te de ken di ni ger çek lefl tir me gü dü sü var d r. An cak bu gü dü le rin ön ce lik s ra la ma s bi - rey den bi re ye fark l ola bi lir. Bu fark l l bü yük öl - çü de in san la r n için de ya fla d ai le or ta m ve kül - tür be lir ler. n san, te mel ge rek si nim ler do yu rul - duk tan son ra es te tik ve en te lek tü el il gi le re yö ne - le bi lir. An cak üst dü zey de ki bir gü dü nün do yu - rul ma s için alt dü zey de ki tüm gü dü le rin do yu ma ulafl ma s ge rek mez. Mas low a gö re ken di ni ger çek lefl tir me, en yük sek de re ce de ki in san ge rek si ni mi dir. Tüm ye - te nek ve ni te lik le ri ak tif ola rak kul lan ma y ve tüm po tan si ye li ge lifl ti rip ger çek lefl tir me yi içe rir. Mas - low un arafl t r ma la r na gö re ken di ni ger çek lefl tir - mifl in san lar; fi zik sel, duy gu sal ve bi lifl sel özel lik - le ri nin far k n da d r lar ya ni ken di le ri ni iyi ta n r lar. Böy le ki fli le rin nes nel bir ger çek lik al g la r var d r. Fi zik sel ve psi ko lo jik özel lik le ri ni ol du u gi bi ka - bul le nir ler. Ken di le ri ni bir ifle ada ya bi lir, so rum - lu luk ala bi lir ler. Dav ra n fl la r n da sa de lik ve do al - l k ege men dir. Özerk tir ler ve özel ya flam la r na say g gös te ril me si ni is ter ler. Tüm in san l a yö ne - lik em pa ti ve sev gi le ri var d r. Lüks bir ya flam bi - çi mi ni is te mez ler. De mok ra tik bir ka rak te re ve ya - ra t c l a sa hip tir ler. Di er in san lar la ve top lum la il gi le ri faz la d r. Bu in san lar nev roz lar dan uzak t r. Hep si de or ta yafl ta ya da yafl l d r ve nü fu sun yüz de bi rin den az n olufl tu rur lar. Or tak olan nok - ta la r, ço cuk lu un ilk iki y l n da fiz yo lo jik ve gü - ven lik ge rek si nim le ri nin kar fl lan m fl ol ma s d r. Ken di ni ger çek leş ti ren bir ki şi, aşa ğı da ki so ru la rı na sıl ya nıt lar dı? Konumunuzu göz önünde bulundurarak bu so ru la rı siz de ya nıt la yınız. Bu ko nu da ne ka dar ba şa rı lı ol du ğu nu zu belirlediğiniz yanıtlara göre de ğer len di ri niz. 1. Ya fla m her yö nüy le se vi yor, fli kâ yet et mek le ya da olay la r n da ha de i flik ol ma s n is te mek le va - kit kay be di yor mu su nuz? 95

96 2. Ba m s z l n za düfl kün mü sü nüz? Ai le ni ze güç lü bir sev gi ve ba l l k duy ma n za ra men ilifl - ki le ri niz de ba m s z ol ma ya özen gös te rir mi si niz? 3. Sev dik le ri ni ze ba z de er le ri zor la ka bul et tir me ye ça l fl r m s n z? 4. Onay ara ma ge rek si ni mi niz var m d r? Öv gü ve ödül ta lep eder mi si niz? 5. Çok aç k ve dü rüst ko nu flur mu su nuz, yok sa ver mek is te di i niz me saj la r, bafl ka la r n mem nun et mek için dik kat li söz cük ler ar ka s na giz ler mi si niz? 6. Gül me yi ve bafl ka la r n gül dür me yi iyi bi lir mi si niz? 7. Bafl ka la r na e len ce li gel me yen fley ler den zevk al ma ye te ne i niz var m d r? 8. Gün ba t m n iz le mek ya da k r lar da kü çük bir ge zin ti ya pa bil mek, do um ya pan bir ke di yi iz le - mek si zin için mü kem mel bir fley mi dir? 9. Bafl ka in san la r çok iyi an lar m s n z? 10. Ge rek siz kav ga lar da ta raf olur mu su nuz? 11. Dü rüst mü sü nüz? Ya lan söy ler, olay la r çar p t r m s n z? 12. n san lar hak k n da ar ka la r n dan ko nu flur mu su nuz? 13. Ener ji niz her ke si fla fl r ta cak ka dar faz la m d r? 14. fiid det li bir me rak duy gu nuz var m d r? Her in sanı, varlığı ve ola y ö ren me için bir f r sat ola rak gö rür mü sü nüz? 15. Ba fla r s z ol mak tan kor kar m s n z, yok sa ba fla r s z l k la r se vinç le ka bul eder mi si niz? 16. Ken di ni zi sa vun ma ge rek si ni mi du yar m s n z? Bir tar t fl ma y, ka zan ma ve kar fl s n da ki ni ko nu - mu nun yan l fl l na ik na et me ge rek si ni mi duy ma dan ke ser mi si niz? 17. Ken di ni zi tüm in san r k n n bir par ça s ola rak gö rür mü sü nüz? 18. Ken di ni zi se ver mi si niz? Tö kez le yip düfl tü ü nüz de, tek rar aya a kal kar ve s z lan ma dan ya fla - ma ya de vam eder mi si niz? 19. Her gün si zin için mü kem mel mi dir? 28 (Düzenlenmiştir.) Aşağıdaki tabloda yer alan ifadelerin doğru olanlarını işaretleyiniz. Dür tü ih ti yaç la ay n fley dir. h ti yaç, dür tü, gü dü, dav ra n fl ve do yum sü re ci nin tü mü mo ti vas yon dur. Gü dü ler üze rin de duy gu lar de il ge rek si nim ler et ki li dir. Olum lu pe kifl ti reç ler dav ra n m n or ta ya ç k ma ola s l n art t r r. Olum lu pe kifl ti reç kav ra m y la ödül ay n an lam da kul la n la bi lir. Arafl t r ma ve me rak, uya r c kay nak l gü dü ler dir. Aç l k ve su suz luk bi rer iç dür tü dür. Sos yal gü dü le rin bü yük bir k s m ö re nil me mifl tir. Gü dü len mifl dav ra n fl lar so nu cu or ga niz ma n n et kin li i ar tar. Gü dü len me mifl dav ra n fl, gü dü len mifl olan dan da ha yo ru cu dur. Gü dü le rin ön ce lik s ra la ma s her bi rey de ay n d r. Ken di ni ger çek lefl tir mifl ki fli ler in san lar la ve top lum la faz la il gi len mez ler. Olum lu pe kifl ti reç ler dav ra n m n or ta ya ç k ma ola s l n art t r r. 96

97 M. DUY GU LAR TEMEL KAVRAMLAR KO NU YA HA ZIR LA NA LIM He ye can Haz Resim i inceleyerek afla da ki so ru la r ya n t la y n z. Kor ku Öf ke 1. Def te ri ni ze duy gu nun ta n m n ya z n z. Yaz d k la r n z ar ka - Kay g Sal d r gan l k dafl la r n z n ki ler le kar fl lafl t r n z ve or tak bir ta n m el de edi niz. 2. Oku du u nuz ede bi eser ler den ve iz le di i - niz film ler den duy gu lar la il gi li ör nek ler ve ri niz. 3. n sa n n, duy gu lar dan ya l t l m fl bir dün ya da ya fla mak için ne de ni ola maz. Çün kü iyi kö tü den, se vi len nef ret edi len den ay rt edi le mez. Duy gu la - r n ol ma d yer de ya fla m, ya flan ma ya de er k - lan, in sa n be lir li bir ama c ger çek lefl tir me ye özen - di ren hiç bir fley bu lu na maz. 29 di yen Do an Cü - ce lo lu na hak ve ri yor mu su nuz? Nedenini belirtiniz. 4. Ressam, yandaki resimde hangi duyguları ifade etmeye çalışmıştır? 5. Ac k n ca ye mek, su sa y n ca su gör dü ü nüz - de se vi nir si niz. Bu du rum, duy gu la r n han gi psi - Re sim 2. 10: Duy gu lar, El sa s la mo va ko lo jik sü reç le il gi si ol du u nu gös te rir? Yan da ki re sim de yer alan yüz ler de han gi duy gu lar ifa de edil miş tir? Bu duy gu lar dan bi - ri nin özel lik le ri ni aşa ğı da ki bö - lü me ya za rak dür tü ve gü dü - ler le olan iliş ki si ni açık la yı nız. Re sim 2. 11: Duy gu lar 1. Duy gu sal dav ra n fl: Be den de olu flan fiz yo lo jik olay lar: Te me lin de ki gü dü ler: DUY GU LAR VE GÜ DÜ LEN ME Duy gu ve he ye can lar in san dav ra n fl la r n n önem li ne den le ri ara s n da d r. Duy gu la r n ge rek si - nim ve gü dü ler le ya k n ilifl ki si var d r. Bun la r n kar fl la n p kar fl - lan ma ma s fark l duy gu la r n or - ta ya ç k ma s na ne den olur. As - l n da duy gu, dü flün ce ve dav ra - n fl lar, psi ko lo jik sü reç le rin bir bi - rin den ay r l ma s zor olan te mel öge le ri dir. Kar fl la fl lan du rum lar ne de re ce te mel ge rek si nim le ri do yu rur sa o ka dar haz du yu lur, bu ge rek si nim ler ne ka dar ye ter - siz ka l r sa o ka dar acıya ne den olur. 97

98 Afla da ki gra fi i in ce le yi niz ve bil gi no tun dan da ya rar la na rak so ru la r ya n t la y n z. Gra fik 2. 2: Bü yü me ve kor ku 1. Be bek ler ve ço cuk lar ne ler den da ha çok kork mak ta d r lar? 2. Gra fi i göz önü ne ala rak duy gu ve he ye can la r n öl çü le bil di i söy le ne bi lir mi? 3. Be bek ve ço cuk lar da kor ku s ra s n da or ga niz ma na s l tep ki ler ve re bi lir? Tar t fl n z. DUY GU LAR VE GE NEL UYA RIL MIfi LIK HÂ L Çok yo un ola rak du yu lan ve or ga niz ma da ger gin lik ya ra tan olum lu ya da olum suz duy gu la ra he - ye can de nir. Bun lar k sa sü re li duy gu lar d r ve gü dü ler gi bi dav ra n fl la r n önem li ne den le rin den dir. Gü - dü ler de ol du u gi bi or ga niz ma bun lar da da afl r uya r l r ve ge ri lim du yar. Gü dü ler den far k, uya r c - la r n d fl çev re den gel me si dir. Ki fli nin bi lin ci nin aç k ve ta ma men uya n k ol ma s na, ener ji si ni ya pa ca - ifle ve re bil me si ne ge nel uya r l m fl hâ li de nir. Duy gu ve he ye can lar, de rin uy ku dan ge ri li me ka dar de i fle bi len ge nel uya r l m fl l k hâl le ri dir. Fi zik sel ola rak öl çü le bi len fiz yo lo jik ve ya be den sel du rum lar - d r. fiid det li he ye can lar, yük sek dü zey de bir ge nel uya r l m fl l k hâ li ne yol açar. He ye can la bir lik te or - ta ya ç kan ge nel uya r l m fl l k hâ lin de uyum zor la fl r, ya p c et kin lik ler de bu lu nu la maz, dav ra n fl lar da ka - r fl k l k lar or ta ya ç kar. Görseli inceleyerek 99. sayfadaki ör nek le ri oku yunuz. Sö zü edi len du rum lar da han gi duy gu lar söz ko nu su dur ve bun la r n özel lik le ri ne ler ola bi lir? Bil gi no tun dan da ya rar la na rak tar t fl n z. Heyyo... Tekerleği icat ettim... Şimdi de freni bulmalıyım. Ka ri ka tür 2. 16: Ka s m Öz kan 98

99 a. Ye mek ye me yi se ven ama flifl man la mak is te me yen bir ki fli ger gin dir. b. Bir oyun ca n n elin den al n ma s, yü zü nü y ka ma zo run lu lu u gi bi du rum lar ço cuk lar da ger gin lik ya ra t r. c. Süt ço cu u; al t ku ru, kar n tok, bir a r s yok sa gü lüm ser ve agu lar. ç. Yük sek bir yer den dü flen ki fli, bü yük ola s l k la ya fla m bo yun ca yük sek yer ler de ol mak is te me ye - cek tir. d. Ço cuk lar, oyun da m z k ç l k eden ar ka dafl la r n azar la ya bi lir ler. HAZ, KOR KU, KAY GI, ÖF KE VE SAL DIR GAN LIK Haz, bir gü dü nün do yu mu sa lan d n - da ve ya bir he de fe eri flil di in de du yu lan his tir. Haz ve ren du rum lar, ye te nek le rin ol - gun lafl ma s na ve ö re nil mifl dav ra n fl la ra ba l ola rak de vam l de i flir. Bu his sin aç k be lir ti si gü lüm se me dir. Kor ku ve kay g bir gü dü nün do yu mu - nun sa lan ma s ya da bir he de fe ulafl ma n n en gel len me si du ru mun da du yu lur. Kor ku ve kay g ve ren du rum lar yafl la bir lik te de i flir. Kor ku ile kay g ara s n da ki fark, kor ku lan fle - yin ne ol du u nun bi lin me si, kay g ne de ni - nin ise tam ola rak bi lin me me si dir. Kay g n n or ta ya ç k fl ne den le ri nin ba fl n da kor ku tu - cu bir uya r c y la il gi li bi lin çal t bir an, uya r - c ge nel le me si ya da ça t fl ma lar ola bi lir. Öf ke ve sal d r gan l k ne den le ri ara s n - da gü dü le rin en gel len me si, bi re yin ken di si - ni ç k maz da his set me si, an la fl la ma d n fark et me si, ben li i ne sal d r da bu lu nul ma - s, onun için önem li olan fley le re sal d r l ma - s sa y la bi lir. Yafl la bir lik te bu ne den ler de de i flik lik gös te rir. n san lar öf ke len dik le rin - de fark l tep ki ler gös te re bi lir ler. Unut ma, giz le me, he def de ifl tir me, bas t r ma, a la - ma, yüz lefl me, afl r tep ki bun lar dan ba z la - r d r. Psi ko lo ji bi li min de yal n z ca göz le ne bi - lir ve öl çü le bi lir ni te lik te ki duy gu lar ele al - n r. Ör ne in sev gi, mer ha met, utan ma gi bi duy gu lar üze rin de ça l fl la maz. B L YOR MUYDUNUZ? MUT LU LUK VE ÖF KE Öf ke, üzün tü, kor ku gi bi olum suz duy gu la r m z - dan so rum lu be yin böl ge si amig da la d r. Be yin gö - rün tü le me tek nik le ri sa ye sin de edi ni len so nuç la ra gö re zi hin sel fa ali yet le ri miz s ra s n da amig da la da ki si nir sel uya r m bas t r l mak ta d r. Bu yüz den zih ni mi - zi fark l u rafl la ra ver di i miz de ger gin sek bi le öf ke - mi zi unu ta bi li yo ruz. De mek ki ken di mi zi kö tü his - set ti i miz de eli mi ze ka le mi kâ d al p bul ma ca çöz me ye bafl la d m z da k sa sü re li i ne de ol sa olum suz duy gu la r n et ki sin den kur tu la bi li riz. Ken di mi zi mut lu his set ti i miz de de amig da la - da ki et kin lik bas t r l m fl olur. Mut lu luk la ba lan t l be yin böl ge si ön be yin lo bu dur. Mut lu luk la ilifl ki li en önem li be yin kim ya sa l n n ad ise do pa min dir. Hofl - lan d m z bi ri ni gör dü ü müz de ya da bir ba fla r ha - be ri mi zi iflit ti i miz de vü cu du muz da ki do pa min sal - g s ar tar. Fo toğ raf 2. 13: Amigdala 99

100 Yan da ki res mi in ce le yi niz ve aşa ğı da ki sözleri okuyunuz. Bil gi no tun dan da ya rar la na rak bunlarda ortak olan noktayı belirtiniz ve so ru la rı ya nıt la yı nız. Carl Jung a gö re Ger çek dü flü nür, duy gu su nu dü flün - ce si nin de ne ti mi al t n da tu tar. 30 Sig mund Fre ud: Duy gu ve he ye can lar, man t k l bir zih - nin de ne ti mi al t n da ol ma s ge re ken ve den ge li bir ki fli li i bo zan un sur lar d r. 31 Da ni el Go le man (Den y l Go le man) Duy gu sal ve man - t k sal zi hin ara s n da bir den ge var d r. Duy gu lar, man t k sal zih ne bil gi yük ler. Man t k sal zi hin ise duy gu la r n yük le di i bil gi yi ba zen eler ve dü zen ler ba zen de red de der. 32 der. 1. Pal ya ço la r n ne den böy le mak yaj yap t k la r n tar - t fl n z. Re sim 2. 12: Pal ya ço lar, Ste ven Mu lak 2. Be nim o lum çok dü zen li dir. di yen bir an ne, bu nu alay c bir ses to nuy la söy ler se an la m fark l d r. Bu gün çok mut lu yum. cüm le si ni, olum suz duy gu be - lir ten bir yüz ifa de si ve ses to nuy la söy le ye bi lir si niz. Bu ör nek le rin ne yin bir gös ter ge si ol du u nu bil - gi no tun dan da ya rar la na rak söy le yi niz. DUY GU LA RIN FA DE S VE DE NE T M De i flik duy gu ve he ye can çe flit le rin de ki fiz yo lo jik tep ki le ri miz ve his le ri miz bir bi ri ne ben zer an cak bu duy gu la r in san la r n yo rum la ma la r de i flik tir. Çe flit li duy gu ve he ye can lar da göz le nen yüz ifa de - le ri ve ses de i flik lik le rin de bi rey sel ay r l k la r n bü yük ro lü var d r. Bir kim se nin ya fl na, sta tü sü ne, cin - si ye ti ne ve için de bu lu nduğu sos yal or ta ma uy gun ola rak be den, el ve kol ha re ket le ri de de i flir. An - cak ki fli nin tep ki de bu lun du u du ru mun bi lin me si hâ lin de da ha ko lay de er len dir me ya p la bi lir. Bü tün duy gu lar, bi zi bel li bir yön de ha re ke te geç me ye ve bel li bir do yum el de et me ye zor lar. An - cak dü flün me den sa de ce duy gu la r n yön len dir me siy le ey lem de bu lun mak, k sa va de li ve kü çük bir do yum el de et me mi zi sa lar ken bi zi iler de da ha bü yük bir do yum el de et mek ten al ko yar. Ay r ca, ba - zen dü flün me den ver di i miz ka rar lar ve yap t m z ifl ler pifl man l k duy ma m za, mut suz ol ma m za yol aça bi lir. Duy gu la r kon trol et me de önem li olan on la r bas t r mak de il, den ge le mek tir. Çün kü duy gu - lar, as l n da ha re ke te geç me mi zi sa la yan dür tü ler dir. Duy gu la r kon trol et mek, hat ta ken di mi ze ener ji ve ri ci bir güç hâ li ne dö nüfl tür mek on la r iyi ta n ya rak müm kün ola bi lir. Böy le ce duy gu la r m z bel li bir amaç do rul tu sun da ha re ke te ge çi re bi li riz. Duy gu la r de ne tim al t na al ma da üç yol de ne ne bi lir. Ön ce lik le he ye ca n n ne den ol du u iç ge ri lim - le rin azal ma s için be den de ki kas la r gev flet me yol la r ö re nil me li dir. Duy gu la r de ne tim al t na al ma n n bir bafl ka yo lu, in sa n n ken di ne bu nu ba fla ra bi le ce i ni tel kin et me si dir. Böy le ce bi rey, sü rek li ken di si - ni de net le ye rek duy gu la r n ol du u gi bi aç a vur ma ma y ba fla ra bi lir. Bir üçün cü yol ise bu ko nu da ya - k n lar la ko nufl mak, ne ler his set ti i ni aç k la mak t r. Bu duy gu sal bo flal ma bir te ra pist le de ya fla na bi lir. 100

101 Ön Ça l fl ma Gö re vi Duy gu ve he ye can la r de net le ye me mek ten do an olum suz luklarla ilgili bir çalışma yapınız, bu olumsuzluklarla ilgili örnekler bulunuz. Ön hazırlık kapsamında bulduğunuz ör nek le ri ni ar ka dafl - la r n za oku yu nuz ve bun la r n na s l de net le ne bi le ce i üze rin de tar t fl n z. Tar t fl ma so nuç la r n, bil gi no tu nu da göz önü ne ala rak afla da ay r lan bö lü me üç mad de hâ lin de yazınız Aşa ğı da ki tab lo da yer alan ifa de le rin doğ ru olan la rı nı işa ret le ye rek öğ ret me ni ni zin reh ber li ğin de ya - nıt la rınızı değerlendiriniz. Duy gu lar be lir li nes ne, olay ve ya bi rey le rin in sa n n iç dün ya s n da uyan d r d iz le nim ler dir. Duy gu la r n ge rek si nim ve gü dü ler le ya k n ilifl ki si var d r. He ye ca n n gü dü den far k, uya r c la r n or ga niz ma d fl n dan gel me si dir. Duy gu lar fi zik sel ola rak öl çü le mez. fiid det li he ye can lar or ga niz ma da uyarılmaya yol açar. Kay g n n ne de ni bi li ne bi lir ama kor ku nun ne de ni aç k ça bi li ne mez. Psi ko lo ji bi li min de tüm duy gu lar ele al n r. Çe flit li duy gu ve he ye can lar da göz le nen yüz ifa de le ri ve ses de i flik lik le ri bir bi ri nin ay n d r. Duy gu lar ha re ke te ge çil me si ni sa la yan dür tü ler dir. Duy gu la r n de ne tim al t na al n ma s ge re kir. 101

102 N. B L NÇ VE BİLİNÇALTI TEMEL KAVRAMLAR Bi linç Bi lin çal t KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Afla da ki görselleri inceleyerek so ru la r ya n t la y n z. Fo toğ raf 2. 14: Bu lut lar Resim 2. 13: Freud a göre bilinç ve bilinçaltı 1. Ço cuk lar, ço u za man gök yü zün de gör dük le ri bu lut la r bir fley le re ben ze tir ler. Bir ço cuk, ok ya - nus ta bir ge mi gö rür ken bir bafl ka s bir ars lan, bir di e ri de ün lü bir ki fli nin yü zü nü gö re bi lir. El bet te ki bu lut lar da böy le re sim ler yok tur. Yu ka r da sö zü edi len im ge ler ne re den ge lir? Tar t fl n z. 2. Uy ku ile uya n k l k ara s n da bilinçlilik açısından ne fark var d r? Be lir le me ye ça l fl n z. 3. Fre ud, içi miz de ki ger çek le rin ço u nun bi linç li ol ma d n, bi linç li olan fley le rin ço u nun da ger - çek ol ma d n fark et mifl tir. Fre ud un bi linç le il gi li vur gu la mak is te di i ne dir? 4. Şekil 2.5 i inceleyip yorumlayınız, arkadaşlarınıza anlatınız. Afla da ki met ni oku yu nuz ve yandaki bil gi no tun - dan da ya rar la na rak so ru la r ya n t la y n z. Bi linç ve bi lin çal t n n ça l fl ma flek li bir de ni zal t ya ben zer. Bi linç, de ni zal t n n kap ta n gi bi dir. Çev re yi ve teh li ke le ri, gi dil me si ge re ken yö nü gö rür, ka rar la r al r. Mü ret te bat ya ni bi lin çal t, de ni zal t y ha re ket et ti ren esas güç tür ama ka rar ala maz, yal n z ca emir le re tep - ki ve rir. Ön ce lik le bu ka rar la r n mü ret te ba ta ulafl ma - s ge re kir. An cak bi lin çal t de i flik lik le re di renç li dir, bil di i yol dan git me yi se ver. Kap ta n n ye ni emir le ri, onun için yap t n n d fl n da bir fley ler yap ma s, ra - ha t n n bo zul ma s de mek tir. Onun için emir le rin do - ru lu u yan l fl l de il, ho fla gi dip git me me si önem li - B L NÇ VE B L N ÇAL TI Bi linç, in sa n n ya flan t la r n, bil gi le ri ni de kap sa yan dü flün me ve ken di ni ta n ma ye te ne - i dir. Nor mal bi linç du ru mu; uya n k l k hâ li ni de içi ne alan, ki fli nin du yum la r, bil gi si, çev re den ge len uya r c lar, bun la r n de er len di ril me si, ka - rar ve dü flün ce le rin den ha ber dar ol ma du ru - mu dur. Bu an lam da nor mal bi linç du rum la r, son de re ce ge nifl bir zi hin sel fa ali ye ti ve so yut - la ma ifl le mi ni ge rek ti rir. Bi linç ve bi linç siz lik bir - bi rin den ke sin s n r lar la ay r la bi len du rum lar de il dir. Bun lar, bir bo yut üze rin de yer alan ve 102

103 dir. Ba zen ye te rin ce güç lü ol ma ma s, mü ret te ba ta ulafl ma ma s, ka bul edil me me si ya da bir sü re ka bul edil se bi le ilk f r sat ta al fl t yo la ge ri dön me is te i, ka rar la r n uy gu la na ma ma s na ne den olur Met ne gö re bi linç ve bi lin çal t n na s l ta n m - la ya bi lir si niz? 2. Met ne gö re Ye ni y l da çok ça l fla ca m., Çok flifl man la d m, ki lo ve re ce im., Ge ce le ri geç yat mak tan vaz ge çe ce im. gi bi ka rar la r n uy gu la - na ma ma ne de ni ne dir? bir bir le rin den de re ce ler le ay r lan du rum lar d r. Bi linç li li in dik kat li uya n k l k, gev flek uya n k l k, ha fif uy ku gi bi fark l dü zey le ri var d r. Bi lin çal t ise bi re yin hiç far k n da ol ma d bir alan d r. Fre ud a gö re bi lin çal t n da, tüm il - kel ben lik is tek le ri ve bun lar la s k s k ya ba l olan dü flün ce ler, dav ra n fl lar bu lu nur. fiu an bi lin cin de olun ma yan an cak is te ni lir se ha t r - la na bi le cek tür den dü flün ce ler ise bi linç ön - ce sin de dir. O. DİKKAT VE TÜRLERİ TEMEL KAVRAMLAR Dik kat Edil gin dik kat Et kin dik kat ya pı nız. KO NU YA HA ZIR LA NA LIM A. Sı nı fı nız da ki tüm öğ ren ci le rin ka tı la ca ğı bir be yin fır tı na sı Dik kat söz cü ü si ze ne le ri ça r fl t r yor? Ko nu yu bir kaç da ki ka dü flü nüp et kin li e öy le bafl la y n z. Söy le nen fi kir le ri bir iki söz cük le özet - le ye rek tah ta ya ya z n z. Her tur da yal n z ca bir fi kir söy le yi niz. Bir fikir bulamadıysanız Ge çi niz. di - ye bi lir, son ra ki tur da dü flün ce ni zi yi ne söy le ye bi lir si niz. Kim se nin söy le ye cek fik ri kal ma d n da et kin li i so na er di ri niz. Et kin lik s ra s n da elefl ti ri ve yo rum yap ma y n z. Et kin li in so nun da tah ta da ya z lan fi kir le ri grup lan d r n z ve dik ka ti tek rar ta n m la ma ya ça l fl n z. B. Afla da ki so ru la r ya n t la y n z. 1. Si ren ça la rak ge çen bir it fai ye ara ba sı dik ka ti ni zi çe ker. Psi ko lo ji der sin de de öğ ret me ni ni zi dik - kat le din ler si niz. Bu iki dik kat tü rü ara s n da fark var m d r? Tar t fl n z. 2. Dikkatle ilgili olarak 1. soruda verilen iki olay dan han gi si ni da ha ça buk unu tur su nuz? Ne - de ni ni dü flü nü nüz. Afla da ki met ni oku yu nuz ve bil gi no tun dan da ya rar la na rak so ru la r ya n t la y n z. Mert, ders ça l fl r ken ace ley le aç lan oda ka p s - n n se siy le ye rin den s ç rar, an ne si ba fl n uza t r ve Ben ç k yo rum, on da ki ka son ra f r n ka pat, kar de - fli ni de okul dan al. der. Mert, ki ta b n dan gö zü nü ay r ma dan ba fl n sal lar. Kar n aç t r, on da ki ka ça l fl - D K KAT n sa n n zi hin gü cü nün her han gi nes ne ya da olay üze rin de yo un lafl ma s na dik kat di yo - ruz. Dik kat, du yum dan bel lek ve ö ren me ye ka dar tüm bi lifl sel sü reç le ri et ki le yen bir üst sü - reç tir. Çün kü dik ka tin mal ze me le ri du yum lar, bel lek te ki bil gi ler ve dü flün ce ler dir. Bu öge le - rin bel li bir an da çe flit li oran lar da bir lefl mifl ola - 103

104 ma ya de vam eder ve ko fla rak mut fa a gi dip f r n ka pa t r, s cak çö rek ler den iki si ni ta ba a ko yup ki ta - b n n ba fl na dö ner. Kar de fli ni okul dan al mak ak l na bi le gel mez. 1. Mert, an ne si nin han gi söz le ri ni bi linç dü - ze yin de al g la m fl t r ve bu nun ne de ni ne dir? 2. Mert dik ka ti ni ne re ler de yo un lafl t r m fl t r? 3. Mert, ay n an da hem an ne si ne hem de ki - ta b na dik ka ti ni yö nelt me ye ça l fl r ken bu du rum onun bi lifl sel sü reç le ri ni na s l et ki le mifl ola bi lir? 4. Mert in an ne si ne ve ki ta b na yö nelt ti i dik - kat tür le ri ara s n da ne fark var d r? Ya fla m n z - dan dik kat le il gi li ben zer bir ör nek de siz ve ri niz. rak sun du u bil gi mik ta r n dan an cak dik kat ka - pa si te si nin seç ti i s n r l bir mik tar ifl le me gi rer. Dik ka ti, et kin ve edil gin dik kat di ye ay ra bi - li riz. Dik kat, d fl et men le rin do ru dan et ki siy le ira de d fl ger çek le flir se edil gin dik kat, ira dey le ça ba har ca ya rak ger çek le flir se et kin dik kat tir. n san lar, be lir li bir an da yer alan var l k ve olay lar dan, sa de ce dik kat le ri ni çe ken le ri al g - lar lar. n san, her han gi bir var l k ya da olay üze - rin de ak l ve du yu la r y la ne ka dar faz la yo un - lafl m fl sa onu ö ren me si ko lay, unut ma s da zor olur. Ön Ça l fl ma Gö re vi 1. Uyu yan bir ki fli yi bir sa at iz le yi niz. Göz le di i niz de i flik lik le ri, ki fli nin o an da bi linç li olup ol ma d n ve bu nu ne re den an la d n z ya z n z tek.tu bi tak.gov.tr/ge li sim/psi ko lo ji/ru ya lar.htm ad re sin den uy ku ve rü ya lar la il - gi li bil gi edi ni niz. Ö. BİLİNÇLİLİK TÜRLERİ TEMEL KAVRAMLAR Uya n k l k Uy ku Rü ya Hip noz Me di tas yon Mad de ba m l l KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Aşağıdaki gör se li in ce le ye rek so ru la r ya n t la y n z. 1. fiu an uya n k ol du u nu zu na s l an l yor su nuz? 2. Fre ud Ma sum rü ya lar, ku zu pos tu na bü rün müfl bi rer kur ttur. Bun la r çö züm le me ye kal k fl t m z da gö rün dük le ri nin tam ter si gi bi ol - duk la r or ta ya ç kar. 34 sö züy le rü ya la r n han gi özel li i ni vur gu la mak is te mifl ola bi lir? 3. Re sim de has ta ya ya p l mak is te ni len ne dir? Bu ko nuy la il gi li ne ler bi li yor su nuz? 4. Me di tas yon yap mak ba z tek nik ler yar d m y la ses siz, sa kin ol mak ve far k n da l art t r mak için bi linç li bir ça ba gös ter mek tir. Böy le bir ça ba n n gös te ril me si bi re ye ne - ler ka zan d ra bi lir? Re sim 2. 14: Hip no tik Se ans, Ric hard Bergh, Ba m l l k fle ker has ta l na ben zer. Ki fli fle ker kul - lan maz sa has ta l k so run ol maz. fie ker ye nil di in de has ta - l k can la n r ve cid di so run lar ya fla n r. Ki fli so run ya fla ya - ca n bi le bi le ne den ba m l olur? 104

105 Afla da ki met ni oku yu nuz, görseli inceleyiniz ve bil gi no tun dan da ya rar la na rak so ru la r ya n t la y n z. Pop mü zik sa nat ç s Billy Jo el (Bi li Co), bir rö por ta j n da, yap t bes te le rin me lo di si ni ön ce rü ya la r n da olufl tur du un - dan bah se di yor. He pi mi zin kor ku ro man la r y la ya k n dan ta n - d ya zar Step hen King (Si te f n King) in Kor ku A ad l ro - ma n n ço cuk luk kâ bus la r n dan bi rin den esin le ne rek yaz d - n bi li yo ruz. Sal va dor Da li nin rü ya la r n ya ra t c l k üze rin de ki et ki si ne inan c y sa fla fl r t c dü zey de. Res sam, uy ku ya dal ma dan ön - ce eli ne bir ka fl k al d n, uyu ya kal d n da ka fl n ye re dü fle - rek ç kart t ses le uyan d n söy lü yor. Böy le ce zih nin de ki rü ya im ge le ri he nüz can l y ken ger çek üs tü öge ler le be ze li o muh te flem tab lo la r n or ta ya ko ya bi li yor. Ya p lan son arafl t r - ma lar öy le gös te ri yor ki gör dü ü müz rü ya lar biz le re Da li nin tab lo la r n çiz di re me se de gün lük ha yat ta kar fl lafl t m z prob lem le re çö züm bul mak ta yar d m c ola bi li yor. Uya n k ken zih ni miz de tam ola rak ku ra ma d m z ba lan - t la r rü ya lar yar d m y la ku ra bi le ce i mi ze dik kat çe ken bi lim Re sim 2. 15: Rüya, Salvador Dali, Dali in san la r ; ço cuk ba k m, bah çe dü zen le me si gi bi pek çok Müzesi alan da ki ya ra t c l m z n rü ya la r m z la fle kil le ne bi le ce i ni dü - flü nü yor Met ne gö re uy ku, zih nin ak tif ol du u bir dö nem mi dir? 2. Uy ku ve rü ya lar üze rin de uya n k ken top la nan bil gi ler et ki li mi dir? 3. Rü ya lar, ne den geç mifl le de il de ter si ne ge le cek le il gi li dir? UYA NIK LIK VE UY KU Nor mal bi linç du ru mu d fl n da, fark l bi linç li lik dü zey le ri var d r. Bun lar; uy ku ve rü ya, me di tas yon ve hip noz dur. Uya n k l k hâ li ni de içi ne alan nor mal bi linç du rum la r n da, üç te mel ko flu lun bu lun ma s ge re kir. Bu ko flul lar; dik kat li bir uya n k l k hâ li nin ol ma s, d fl or tam da ki uya r c la r n al g la na bil me si ve al g la r n bil - gi hâ li ne dö nü fle bil me si dir. n sa n n bir an da kav ra ya bil di i, aç k ol ma yan du yum ve duy gu la r n da bu lun du u bü tü ne, bi linç ala n ad ve ri lir. Ek sik al g lar ya da ye ter siz uya r c lar bi lin ce gi re mez. fiu an - da çev re miz de al g la ya bil di i miz her fley bi linç ala n m z olufl tu rur. O an dik ka tin yo un lafl t r l d ko - nu bi linç oda d r. n san öm rü nün or ta la ma üç te bi ri uy ku da ge çer. Son y l lar da ya p lan ça l fl ma lar, uy ku da bey nin fa ali yet gös ter di i ni ve or ga niz ma da be lir li s n r lar için de, ön ce den kes ti ri le bi lir fi zi ki ve psi ko lo jik de - ifl me ler ol du u nu or ta ya koy mufl tur. Uy ku da bir bi rin den fark l befl dö nem dik ka ti çek mek te dir. Bu befl dö ne min ilk dör dü NREM (NON REM) dö ne mi ola rak ad lan d r l mak ta d r. Bu dö nem ler de uy ku de - rin dir. Uy ku nun bafl la ma s n dan yak la fl k dok san la yüz yir mi da ki ka son ra REM (be flin ci dö nem) dö - ne mi ne ge çi lir. Da ha son ra dok san-yüz yir mi da ki ka l k ara l k lar la, bir ge ce de üç-befl REM dö ne min - 105

106 den ge çil mek te dir. REM dö ne min de uy ku ha fif tir. NREM uy ku su nun ana özel li i; so lu num, kalp, be yin ve di er sis tem ler de me ta bo liz - ma n n dü zen len me si dir. Bu dö nem de bü yü - me hor mo nu sal g lan mak ta, pro te in sen te zi art mak ta d r. Böy le ce be de nin din len me si sa lan mak ta d r. REM uy ku su, da ha fark l bir dö nem dir. Rü ya la r n yüz de sek se ni REM s - ra s n da gö rü lür. Rü ya, bey nin d fl dün ya ya ka pan ma s, im ge le ri kul la na rak fa ali ye ti ni sür dür me si dir. Uy ku s ra s n da pro te in sen te zi ar tar ve be yin ak tif tir. Ki fli, uya n k ken ö ren di i ko nu la r, uy ku da bey ne ye ni den yer lefl tir mek te dir. Bu ne den le, ki fli nin gün de lik s k n t la r ve bek - len ti le ri, rü ya la r n da or ta ya ç k mak ta d r. Rü - ya ta bir le ri flek lin de ki yak la fl m la r n bi lim sel bir an lam ve öne mi yok tur. An cak ki fli nin rü - ya la r sü rek li iz le nir se onun bi lin çal t kor ku, kay g ve bek len ti le ri hak k n da ipuç la r el de edi le bi lir. B L YOR MUYDUNUZ? BEY N DALGALARI Bey ni miz den ya y lan elek trik sin yal le ri nin ka fa - m za ta k lan elek tro an se fa log ram (EEG) ad n da ki al c lar la öl çü le bil di i ni bi li yor muy du nuz? fl te bu sin yal le re be yin dal ga la r de nir ler de uy ku arafl t r ma la r için kul la n l ma ya bafl la nan EEG te mel ola rak al fa, be ta, tet a ve del ta ol mak üze re dört tür be yin dal ga s gös ter mek te dir. Al fa dal ga la r ra hat - l k, sa kin lik ve hu zur his se di len du rum da or ta ya ç - kar. Be ta dal ga la r, ya fla d m z dün ya ya ilifl kin ak - tif dü flün me, so ru çöz me, kon san tre ol ma, bir fley - le ri ha t r la ma ya ça l fl ma gi bi bey ni mi zi yor du u muz za man lar da gö rü lür. Ala ca ka ran l k hâ li de de ni len teta dal ga la r n n gö rül dü ü du rum da bey nin dün - yay la ilifl ki si yok tur ve ne uyur ne de uya n k t r. Del - ta dal ga la r ise çok de rin uy ku, ba y l ma ve ko ma hâl le rin de gö rü lür. Ön Ça l fl ma Gö re vi Uy ku ile il gi li ön ça l fl ma n z ar ka - dafl la r n z la pay la fl n z. Ça l fl ma la r n z da or - tak olan nok ta la r be lir le yi niz. Rü ya lar üze - rin de ne le rin et ki li ol du u nu bil gi no tu nu da göz önü ne ala rak be lir le yi niz. Fo toğ raf 2. 15: Be yin dal ga la r kay de di le bi lir. Afla da ki sö zü oku yu nuz ve 107. sayfadaki Hipnoz adlı bil gi no tun dan da ya rar la na rak so ru la r ya - n t la y n z. Fre ud, Âfl k ol mak la hip noz da ol mak bir bi ri ne ol duk ça ben zer. ki sin de de bo yun e me ve söy - le ne ne uy ma söz ko nu su dur. Ay r ca se vi le nin elefl ti ril me me si gi bi hip noz cu da elefl ti ril mez. 36 de - mek te dir. 1. Bu söz ve ben zet me den ha re ket le hip noz hak k n da ne ler söy le ne bi lir? 2. Hip noz al t n da ki ki fli, hip noz cu nun her is te i ni ye ri ne ge ti rir mi? Tar t fl n z. 106

107 H PNOZ Hip noz, tel kin ara c l y la or ta ya ç kan ya pay bir uy ku hâ li dir. Tel kin; tar t fl ma, zor - la ma ve inan d r ma gi bi ça ba lar söz ko nu su ol ma dan bir ki fli ye be lir li bil gi le ri söz le be - nim set me dir. Hip no tik uy ku, tam bir uy ku hâ li de il dir. Bi linç uyufl mufl tur ama duy - gu lar var l k la r n ko rur. Hip no ti ze ol mufl ki - fli yü rü ye bi lir, aya a kal ka bi lir ve nor mal bir ki fli için son de re ce yo ru cu ola bi le cek du - rufl la r ye ri ne ge ti re bi lir. Her bi rey, tel ki ne ay n bi çim de ya n t ver mez. Ba z bi rey ler tel ki ne da ha yat k n d r. Gü nü müz de ilaç ve - re rek uyufl tur ma n n sa k n ca l ol du u du - rum lar da, hip noz et ki siy le t b bi mü da ha le - ler ya p la bil mek te dir. B L YOR MUYDUNUZ? FRANZ ANTON MESMER 1779 da can l mag ne tizm ku ra m n ile ri sü ren Vi - ya na l Dok tor Franz An ton Mes mer (Fıranz Anton Mesmer), hip noz la has ta la r n te da vi et me ye bafl la d. Ona gö re hip noz, ken di sin den has ta ya do ru olan bir man ye tiz ma ak m y d ve bu ak m yö ne ti le bi lir se has - ta te da vi ola bi lir di. Bu ku ram, mes lek tafl la r ta ra f n - dan ka bul edil me di in den Franz An ton Mes mer, Fran sa ya yer lefl mek zo run da kal d. Ama ora da da pek çok so run ya fla d. Franz An ton Mes mer, 1815 te ya fla ma ve da et ti. Yaşamı süresince değeri anlaşılamadı. An cak ö ren - ci le ri onun tek nik le ri ni ge lifl ti re rek mes me rizm ad n ver dik le ri ku ra m n can l tut tu lar. Gü nü müz de te da vi yön te mi ola rak hip noz; t p, psi ki yat ri ve difl he kim li i alan la r n da yay g n ola rak kul la n l mak ta d r. Yandaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak afla da ki so ru la r ya n t la y n z. 1. Yo ga uy gu la yan ki fli ler, ken di le ri ni trans ad ve ri len hu zur lu bir ruh hâ li içi ne so ka bi lir - ler. Bu du rum da ev ren sel ruh la ilifl ki ye gir me - yi ve onun la bir lefl me yi he def ler ler. Be den sel du rufl ve ha re ket ler, yo un ve önem li dir. Yo ga ya pan ki fli ler, be den sel du rufl ve so lu num içe - ren ça l fl ma lar la du yu sal uya r m la r el den gel - di in ce azal t r lar. Dik kat le ri ni ken di iç duy gu ve dü flün ce le ri üze rin de yo un lafl t r r lar. Uzun ça l fl ma lar dan son ra d fl dün ya y hiç fark et - me dik le ri bü yük bir mut lu luk his set tik le ri özel du ru mu ger çek lefl tir me yi ba fla r r lar. Me di tas yon la yo ga ara s n da bir fark ola - bi lir mi, ne den? 2. Ba z in san la r n ac ve ren ge ri lim le re kar - fl da ya n k l l az d r ve zor luk lar kar fl s n da ken di le ri ne gü ven le ri ni yi ti rir ler. On la r n yi tir - dik le ri gü ve ni, ya pay bir yol dan sa la mak müm kün mü dür? Bu nun na s l ya p la bi le ce - i ni ve sa k n ca l yön le ri ni tar t fl n z. MEDİTASYON VE MADDE BAĞIMLILIĞI Me di tas yon, be den ifl lev le ri ni ruh sal ola rak de - net le me yi amaç la yan bir kon trol yön te mi dir. Me di - tas yon la ki fli, be de ni üze rin de ruh sal de ne tim sa - la ya rak ger gin lik ve kay g dan kur tul ma ya ça l fl r. Bu tek nik le kas ger gin li i, so lu num gi bi be den sel ifl lem - ler de ne tim al t na al na bi lir. Me di tas yon tek nik le ri, gü nü müz de ba z dü flü nür ler ta ra f n dan elefl ti ril mek - tey se de bu ko nu da çe flit li arafl t r ma lar ya p l mak ta, pek çok psi ko log ve fiz yo log te da vi ama c y la bu tek - nik ler den ya rar lan mak ta d r. Mad de ba m l l ; al kol, uyufl tu ru cu, ya t fl t r c ve uya r c gi bi bi linç, bi lifl ve duy gu la r et ki le yen mad de le re kar fl tut sak l di le ge tir mek te dir. Bu mad de le rin olufl tur du u bi linç du rum la r n n ho fla gi - der ol ma s bi rey le ri ba m l k l mak ta d r. Ba m l ki - fli ler de bir sü re son ra ze kâ n n ge ri le di i ve al g, bel - lek, so yut la ma, dü flün me, ö ren me ye te nek le rin de dü flüfl gö rül dü ü sap tan m fl t r. Önem li olan mad de - ler de il, on la r kul lan mak için ge li flen dür tü dür. Bu ne den le, her çe flit mad de ye kar fl ba m l l, tek bir has ta l n tür le ri ola rak ele al mak ge re kir. Mad de 107

108 ba m l l n n te da vi sin de ön ce lik le has ta, al d mad de nin öl dü rü cü et ki le rin den kur ta r l r. Da ha son - ra or ta ya ç kan yok sun luk be lir ti le ri ni yok ede cek te da vi ler uy gu la n r. Yok sun luk te da vi le rin de ya t fl - t r c ilaç lar la psi ko sos yal te da vi yön tem le rin den ya rar la n la rak has ta n n ge le cek te ki ya fla m n plan la - ma s ve ye ni den ya p lan d r ma s sa la n r. Afla da ki tab lo da fark l bi linç du rum la r ile il gi li do ru olan ifa de le ri ifla ret le yi niz. fla ret le me di i niz ifa de le rin ne den yan l fl ol du u nu söy le yi niz. Nor mal bi linç du ru mu ile uy ku ve rü ya la r n d fl n da da bi linç du rum la r n dan söz edi le bi lir. Hip noz tam bir uy ku hâ li dir. Ba m l ki fli ler de bi lifl sel ifl lev ler de dü flün göz le nir. Fark l bi linç du rum la r na tel kin, hip noz ve bi linç li kon trol le eri fli le bi lir. REM uy ku sun da ki ifl lem le rin te me li ni uya n k ken ö re ni len ler olufl tu rur. Nor mal bi linç du rum la r n da dik kat li bir uya n k l k hâ li ol ma l d r. Me di tas yon ve yo ga ay n fley dir. REM uy ku sun da be de nin din len me si sa la n r. P. SOS YAL PSİKOLOJİ TEMEL KAVRAMLAR Sos yal psi ko lo ji Sos yal dav ra n fl KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Afla da ki gör se li in ce le ye rek so ru la r ya n t la y n z. 1. Sos yal psi ko lo ji, bir bi re yin dav ra n fl, duy - gu ve ya dü flün ce le ri nin di er kim se le rin dav ra n fl ve özel lik le rin den na s l et ki len di i ni ya da be lir - len di i ni in ce le yen bi lim da l d r. 37 di yen Do an Cü ce lo lu na gö re sos yal psi ko lo ji nin odak nok ta s ne dir? 2. Ka ri ka tür si ze, bi rey top lum et ki le fli mi ile il gi li ne ler dü flün dü rü yor? 3. Ön yar g l dav ra n fl la r in ce le yen sos yal psi - ko lo ji, ön ce lik le bel li grup la r n eko no mik ola nak - la r, top lum da gör dü ü iti bar gi bi top lum sal özel - Ka ri ka tür 2. 17: Randy Glads ber gen lik le ri ni ele al r. Top lum sal ko flul la r n ya rat t en - gel le me le ri or ta ya ko yar. Son ra bi re ye yö ne lir ve bu en gel len me le rin bi rey de olufl tur du u duy gu la r arafl t r r. Bu duy gu la r n yön de ifl ti re rek ön yar g l tu tum ve dav ra n fl la ra ne den ol du u nu gös te rir. Böy le ce yi ne top lu ma yö nel mifl olur. Met ne gö re sos yal psi ko lo ji nin ko nu su ve sos yo lo ji den far k ne dir? 108

109 A. Afla da ki üç so ru nun ya n t n küçük kâğıtlara ya - z n z. a. Önem li bir ifl ya p la cak. Ara n z da li der ola rak ki mi se çer si niz? b. Önem li bir iflin li der li i si ze ve ril mifl tir. Ken di - ni ze ki mi yar d m c ola rak se çer si niz? c. En iyi üç dos tu nu zun is mi ni ya z n z. B. Kâ t la r top la ya rak li der, li der yar d m c s ve dost ola rak se çi lenlerin ka çar pu an al d k la r n be lir le yi niz ve afla da ki so ru la r yandaki bil gi no tun dan da ya rar la na - rak ya n t la y n z. 1. Li der ve li der yar d m c s ola rak se çi len kim se - ler ara s n da ki ba lan t yük sek mi, yok sa dü flük mü dür? 2. Li der ve dost ola rak se çi len kim se ler ara s n - da ki ba lan t yük sek mi yok sa dü flük mü dür? 3. Arafl t r ma n n so nu cu nu bir cüm le ile be lir ti niz. 4. Yap t n z arafl t r ma sos yal psi ko lo ji ile mi, yok sa sos yo lo ji ile mi il gi li dir? Ne de ni ni iki bi li min olay la r ele al fl bi çi mi ni göz önü ne ala rak be lir ti niz. 5. Yap t n z arafl t r ma n n psi ko lo ji nin di er dal - la r n da ya p lan arafl t r ma lar dan far k ne dir? SOS YAL PS KO LO J n san, bir top lum için de ya flar ve top lum için de ki di er ki fli ler le her an ilifl ki de dir. Bu ilifl ki ler, onun davranışlarına yön ve rir. fl te bafl ka in san lar la ilifl ki so nu cu or ta ya ç kan dav ra n fl, sos yal dav ra n fl ad n al r. Sos - yal psi ko lo ji, bir bi re yin dav ra n fl, duy gu ve ya dü flün ce le ri nin di er kim se le rin dav ra - n fl ve ya özel lik le rin den na s l et ki len di i ni in - ce le yen bi lim dir. n san lar ara s et ki le flim; dav ra n fl sal, bi lifl sel ve duy gu sal bo yut ta ola bi lir. Psi ko lo ji nin di er uz man l k alan la r n da, ki fli nin için de ya fla d top lu mun özel lik le ri faz la dik ka te al n maz. Oy sa sos yal psi ko lo - ji, sos yal ol gu lar dan yo la ç kar, bi re ye ve yi - ne top lu ma yö ne lir. Sos yal psi ko lo ji sos yo lo ji den de fark l d r. Sos yo lo ji, top lu mu ve top lum sal olay la r ko - nu ola rak al r ve aç k la mak is ter. Oy sa sos - yal psi ko lo ji, sos yal ol gu lar dan yo la ç kar. Ama ama c, sos yal ol gu la r aç k la mak de - il, bun la r n bi rey de ya rat t et ki le ri aç k la - mak t r. R. SOSYAL BİLİŞ VE SOSYAL ETKİ TEMEL KAVRAMLAR KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Sos yal et ki A. Afla da belirtilen sos yal dav ra n fl la r n han gi et ki le flim ler so - Sos yal bi lifl nu cu or ta ya ç k t n söy le yi niz ve bu ör nek ler den ha re ket le sos - Tu tum yal dav ra n fl ta n m la y n z. Ön yar g a. Bu ra, hiç hofl lan ma d hâl de ar ka dafl la r be en di i için kon se re ba - Yük le me y l d n söy le di. fie ma b. Sey fi Bey, iflin den ol ma mak için ar ka dafl la r na uyup za ten yet me yen ay l n dan ke sin ti ya p l ma s na ra z ol du. c. Ba ba s Ali ye bir bi sik let ala ca n söy le ye rek ders ça l fl ma s n sa la d. ç. Ço cuk lar efl ya la r n, çan ta s n oto büs te unu tan Ay fle yle pay lafl t lar. d. Afl k n, an ne si ve ba ba s o ta k m tut tu u için Es ki fle hirs por lu dur. e. As l, Ma don na hay ra n d r. f. Berk, TE MA n n ça l fl ma la r na hay ran kal d ve vak fa ka t l ma ya ka rar ver di. 109

110 B. Do um gü nü par ti si de ni lin ce ak l n za ne le rin gel di i ni def te ri ni ze ya z n z. Yaz d k la r n z ar ka dafl - la r n z n ki ler le kar fl lafl t r n z ve aşağıdaki so ru la r ya n t la y n z. 1. Do um gü nü par ti si de ni lin ce ak l n za ge len ler ge nel de ay n m y d? 2. Her bi ri ni zin bu ko nu ile il gi li ben zer dü flün ce le ri nin ol ma s in san la r n zi hin le rin de ba z kav ram ve uya r c lar la il gi li be lir li fle ma la r n ol du u nun bir ka n t ola bi lir mi? Bu bi lifl sel fle ma - lar si ze ne gi bi ko lay l k lar sa lar? 3. Do um gü nü par ti si de ni lin ce ak l n za ge len ler; Ali nin, Ay fle nin ya da Kev ser in do um gün le ri nin gü zel ya da e len ce li ol ma d n söy ler ken et ki li mi dir ya ni bir do um gü nü par ti si - ni zih ni niz de ki bu nun la il gi li fle ma ya gö re mi de er len di rir si niz? C. Aşağıdaki met ni oku ya rak bu ra da sö zü edi len dav ra n fl la r n ne de ni ni tar t fl n z. Köy de do up bü yü yen bir kim se, bu ra da do up bü yü yen in san la r ken di si ne da ha ya k n bu lur. Onun için fle hir de do up bü yü yen bi ri si ol mak, çe flit li olum suz ni te lik le ri de be ra be rin de ge ti ren bir du - rum ola bi lir. Bi rey, bir maç ta, bir fut bol ta k m n n oyu nu nu hiç be en me mifl se o ta k m n hiç bir za man iyi fut bol oy na ya ma ya ca n id di a eder. Bi zim için tut tu u muz fut bol ta k m, en iyi fut bol oy na yan ta - k m d r. Aşa ğı da ki tab lo yu, be lir le nen kav ram la ra bi rer ör nek ve re rek ta mam la y n z. Ör nek le ri ni zin doğ ru lu - ğu nu öğ ret me ni ni zin reh ber li ğin de 111. sayfadaki bilgi notundan da yararlanarak kontrol ediniz. Sos yal Bi lifl ve Et ki Tür le ri Ör nek ler ta at z le nim olufl tur ma Özüm se me Yar d m se ver lik Ka bul et me Be nim se me Sos yal et ki Yük le me Sos yal bi lifl Oto ri te ye uy ma Sos yal dav ra n fl fie ma Çe ki ci lik 110

111 SOS YAL Bİ LİŞ VE ET Kİ TÜR LE Rİ Sos yal et ki: Bir ki fli nin tu tum ve dav ra n fl n n, bir bafl ka s n n ya da bafl ka la r n n var l y la et ki len - me si dir. Bu sos yal et ki le flim ne de niy le sos yal dav ra n fl or ta ya ç kar. Sos yal bi lifl: Di er bi rey ler, grup lar ve top lum lar hak k n da iz le nim olufl tur mak t r. Ki fli le rin top lum - sal tu tum ve dav ra n fl la r ; bu tu tum ve dav ra n fl la r n sö zel ve yüz ifa de le ri ile ak ta r m, ki fli le rin ak ta r - lan bu bil gi le ri seç me, yo rum la ma ve ha t r la ma yön tem le ri sos yal bi lifl le il gi li dir. Sos yal bi lifl tür le ri ara s n da iz le nim olufl tur ma, yük le me, yar d m se ver lik ve çe ki ci lik sa y la bi lir. z le nim olufl tur ma: Bafl ka la r n n bi rey hak k n da bi çim len dir dik le ri iz le nim ler le il gi li dir. Bi re yin on - lar la bir lik tey ken ya pa bi le ce i, ya pa ma ya ca fley le ri dü şün me ve de ne tim bi çi mi dir. Bu de ne tim, di - er in san lar la olan ilifl ki le rin dü zen len me si ni sa lar. Yük le me: E i lim ya da dav ra n fl la r n bel li bir ne de ne ba lan ma s d r. n san lar, olay la r aç k lar ken yük le me ya par ya ni olay la r n ne den le ri ni iç sel ya da d fl sal bir ne de ne yük ler ler. Yar d m se ver lik: Ki fli ye mad di ya da ma ne vi bir yük ge tir me si ne ra men di er le ri için gö nül lü yar - d m lar da bu lu nul ma s d r. Çe ki ci lik: Bir bi re yin bafl ka bir bi rey hak k n da olum lu duy gu ve de er len dir me le re sa hip ol ma e i - li mi dir. Sos yal et ki ko nu la r ara s n da da uyum sü re ci nin ger çek lefl ti i ka bul et me, benimseme, özüm se - me, oto ri te ye uy ma ve ita at sa y la bi lir. Ka bul et me: Top lu mun, gru bun ya da bir bi re yin de er ve inanç la r n n bil gi ba k m n dan et ki le ni - le rek be nim sen me si dir. Benimseme: Bir kanı ya da tutumu güdülenme konusu olabilecek derecede içselleştirmedir. Özüm se me: Top lu mun, gru bun ya da bir bi re yin de er ve inanç la r n ki fli nin ir de le me den ol du u gi bi ka bul len me si sü re ci dir. Oto ri te ye uy ma: Bir ki fli nin dav ra n fl ve gö rüfl le ri ni do ru dan ya da do lay l bir bas k ara c l ile de - ifl tir me si ve bas k yö nü ne do ru uyum gös ter me si dir. Uyum dav ra n fl n n de re ce si, bas k n n flid de - ti ne gö re ar tar ya da aza l r. ta at: Oto ri te et ki siy le bi re yin dav ra n fl la r n bafl ka la r ta ra f n dan ka bul edil mek ama c y la de ifl tir - me si dir. ta at bafl ka la r ta ra f n dan ka bul edil me yi, öz defl lefl me de er ve ri len ki fli ya da gru ba ben ze - me yi, be nim se me de ger çe i bafl ka la r gi bi an la ma y sa lar. fie ma: Her han gi bir şey hak kın da geç miş ya şan tı la ra bağ lı ola rak oluş tu ru lan inanç ve bek len ti - ler dir. Bi rey, ye ni bil gi ler le kar şı laş tı ğın da bun la rı oluş tur du ğu inanç ve bek len ti le re gö re sü zer, se - çer ve var olan ya pı lar içi ne ala rak bü tün leş ti rir. A. Afla da ki met ni ve örneği okuyunuz. Örneği, okuduğunuz bilgiye gö re yo rum la y n z. Me tin: fie ma la r n iç ya p s bir ti yat ro oyu nu gi bi dir. Bir oyun da oyu nun te mel do a s n de ifl tir me - den fark l za man lar da fark l oyun cu lar ta ra f n dan oy na nan ka rak ter ler ol du u gi bi bir fle ma da da için - de bu lun duk la r çev re nin de i flik yön le riy le ilifl ki li olan de ifl ken ler var d r. Her bi re yin zih nin de, kar fl - lafl t du rum la ra, olay, nes ne ve ey lem le re ilifl kin zi hin sel sim ge ler bu lu nur. Ba z söz cük ler ve ya olay - lar ta ra f n dan uya r l d n da fle ma tik bil gi ler ha re ke te ge çer. 111

112 Ör nek: Üç ya fl n da ki Ali, de de si nin çift li i ne zi ya re te gi der. O za ma na ka dar tek ta n d hay van kö pek tir. Çift lik te ki ko yun la r gör dü ün de, Aa a kö pek! di ye ba r r. De de si, ona gör dük le ri nin kö pek ol ma d n, ko yun ol du u nu an la t r. B. Aşağıdaki met ni oku ya rak so ru la r ya n t la y n z. Bir fut bol ma ç n kay be den ta k m n oyun cu la r, tek nik di rek tör le ri ve yö ne ti ci le ri Sa ha ko flul la r çok kö tüy dü., Ha ke min bir kaç po zis yon da ha ta yap ma s bi zi olum suz yön de et ki le di., Ra kip çok sert oy na d., Haf ta da iki maç yap mak bi zi olum suz yön de et ki le di. gi bi olum suz de er len dir me ler - de bu lu nur lar. Ka za n lan maç lar dan son ra ise Bu ma ça inan d k., Çok ça l fl t k., yi mo ti ve ol duk., Kon san tras yo nu muz üst dü zey dey di. gi bi olum lu de er len dir me ler ya par lar. 1. lk ör nek te ya p lan aç k la ma lar da ba fla r s z l n ne den le ri de ne tim al t n da ki fak tör le re mi yük len mifl tir? 2. kin ci ör nek te ba fla r n n ne de ni olan fak tör ler, ki fli le rin de ne tim de mi dir? 3. Ör nek te ki du ru mu, sos yal psi ko lo ji nin han gi kav ra m ile aç k la ya bi lir si niz? 4. Me tin de ki aç k la ma lar fut bol cu la ra, an tre nör le re ve yö ne ti ci le re ne ka zan d r r, ne kay bet - ti rir? Tar t fl n z. Afla da ki met ni oku yu nuz ve yandaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak so ru la r ya n t la y n z. Ame ri ka da As ya l la ra kar fl olum suz tu tum la - r n ol du u bir dö nem de, genç bir Çin li ö ren ci, efliy le bir lik te Ame ri ka y do la fl r. Çift, 66 otel de ko nak lar, 184 lo kan ta da ye mek yer ve bi ri d fl n - da hep sin de ga yet iyi a r la n r. Bir sü re son ra ay n otel ve lo kan ta la ra, bir Çin li çif ti ko nuk ola - rak ka bul edip et me ye cek le ri ni so ran bir mek - tup gön de ri lir. Mek tu bu ya n t la yan ku ru lufl lar dan % 92 si ka bul et me ye cek le ri ni bil di rir ler Ame ri ka l lar, As ya l la ra kar fl na s l tep - ki e i li mi ne sa hip tir ler? 2. Siz ce, bu tep ki e i li min de ne ler et ki li ol - mufl ola bi lir? 3. Ame ri ka l la r n As ya l la ra kar fl olan tep - ki e i li mi, ye ter li ka n t la ra da yan mak ta m d r? Bu e i lim de bi lifl sel mi yok sa duy gu sal öge - ler mi a r bas mak ta d r? 4. Yu ka r da ki de ney den han gi so nuç la r ç ka ra bi lir si niz? TU TUM VE ÖN YAR GI Tu tum; bi re yin her han gi bir nes ne ya da du ru - ma kar fl, de ne yim, gü dü ve bil gi le ri ne da ya na rak ge lifl tir di i sü rek li li i olan bir tep ki e i li mi dir. Bu e i lim; bi lifl sel, duy gu sal ve dav ra n fl sal öge le re sa hip tir. Ör ne in bi re yin zen ci ler hak k n da bil dik - le ri (bi lifl sel öge) olum luy sa on la ra sem pa tiy le ba - kar (duy gu sal öge). Bu nu, söz le ri ya da dav ra n fl - la r y la or ta ya ko yar (dav ra n fl sal öge). Tu tum la r n var l, an cak tu tu mun yan s t t bir ta k m göz le ne - bi lir dav ra n fl lar dan ç ka r la bi lir. Ön yar g ; her han gi bir ko nu da, ye ter li ve ge rek li bil gi edin me den ya da in ce le me yap ma dan, ye ter - siz ka n t la ra da ya na rak va r lan yar g d r. Ön yar g da bir tu tum dur ama hak l l ka n t lan ma m fl t r. Ge - nel de bir olum suz lu u ifa de eder ve ön yar g da tu - tu mun duy gu sal öge si a r ba sar. Ön yar g, sa bit - tir ve man t k l tar t fl ma ya aç k de il dir. Tu tum ve ön yar g la r n kay na ; bi re yin ken di de ne yim le ri, ço cuk luk ta ö re ni len ler ve grup de er le ri dir. 112

113 Toplumumuzda yaygın olan ön yargılardan bildiklerinizi örnekteki gibi aşağıdaki tabloya yazınız. Yazdıklarınızı doğru olup olmadığını arkadaşlarınızla tartışınız. İyilik yaparsan kötülük görürsün. Ön Çal flma Görevi Afla da ki so ru la r n ya n t la r n kap sa yan bir su nu ha z r la y n z. 1. Ai le, ar ka dafl, top lum, mo da ve med ya et ki siy le or ta ya ç k t n dü flün dü ü nüz dav ra n fl la r nız hangileridir? Bu davranışlarınızı açıklayınız. 2. Sö zü edi len sos yal et ken ler den en güç lü olan han gi si dir? Ne de ni ni aç k la y n z. 3. Dav ra n fl la r n z üze rin de ki sos yal et ki le rin si ze ne ler ka zan d r d n belirtiniz. 4. Sos yal et ken le rin si zi top lum da ki di er in san la ra ben zer mi yok sa fark l m k l d n be lir le me - ye ça l fl n z. S. DAVRANIŞ VE SOSYAL ETKENLER TEMEL KAVRAMLAR Sos yal lefl me Kül tür Top lum sal rol de al rol Top lum sal sta tü Ger çek rol KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Afla da ki ör nek le ri oku ya rak bun la rın bi rey üze rin de ki han - gi et ki le rin var l n gös ter di i ni tar t fl n z. a. Bir ifl gö rüfl me si ne gi den ki fli düz gün gi yi nir ve ken di si hak k n - da olum lu iz le nim olufl tur ma ya ça l fl r. b. Te miz bir çev re, in san la r n çev re yi kir let me me si ko nu sun da bir ku ral ol du u nu al g la ma la r n sa lar. c. Grup ta er kek le rin uzun saç l ol ma s hofl kar fl lan m yor sa bir er - kek, o grup ta ra f n dan red de dil me mek ya da onay al mak için sev di - i hâl de saç la r n uzat maz. 113

114 Sos yal lefl me, bi re yin için de ya fla d top lu ma uyum sa la ma - s, top lum la bü tün lefl me si ya da öz defl lefl me si dir. Sos yal lefl me sü - re ci, ço cu un do u muy la bafl la - ya rak onun ana di li ni, ya fla d top lu mun kül tü rü nü ö ren me si ni ve bun la r ge le cek ne sil le re ak tar - ma s n içe rir. Yan da bu sü reç bo yun ca dav - ra n fl et ki le yen sos yal et ken le ri gös te ren bir fle ma ve ril mifl tir. n ce - le yi niz ve 115. say fa da ki bil gi no tun dan da ya rar la na rak tab lo ya bu et ken le rin sos yal lefl me sü re cin de - ki et ki si ne bi rer ör nek ya zı nız. Ör nek le ri ni zin doğ ru olup ol ma dı ğın ar ka daş la rı nız la tar tı şı nız. Şe ma 2. 8: Bireyin sosyalleşme sürecindeki etkenler 114

115 DAVRANIŞ VE TOPLUM Top lu mun ya rat t mad di, ma ne vi ve dü flün sel ürün le rin tü mü ne kül tür ad ve ri lir. n san, top lu mun kül tü rü nü sos yal lefl me yo luy la el de eder, be nim ser ve ona uyar. Sos yal lefl me, fark l top lum sal çev - re ler de, çok sa y da in san la ve de i flik yol lar la ger çek le flir. Bu sü reç te et ki li olan sos yal ve kül tü rel et - ken ler flöy le özet le ne bi lir: Ai le, bi re yin top lu mun kül tü rüy le ilk kar fl kar fl ya gel di i ve sos yal lefl me ye bafl la d ku rum dur. Ye me, iç me, gi yin me al fl kan l k la r ai le de edi ni lir. Top lum da uyul ma s ge re ken ku ral la r da ço cu a ai - le ö re tir. Ço cu un top lum sal lafl ma s n da ar ka dafl çev re si de et ki li dir. Ço cuk; pay lafl ma, ba flar ma, sev me ve say ma gi bi ko nu lar da ar ka dafl la r n dan et ki le nir. On la ra ye ni fley ler ö re tir ve on lar dan ye - ni bil gi ler ö re nir. Gü nü mü zün mo dern top lum la r n da toplumsallaşma üzerinde kit le ile ti flim araç la r ile mo da da et - ki li dir. Bun lar, bi re yi top lu mun ken di sin den bek len ti le ri ko nu sun da bil gi len di rir. n san la r n dü flün ce - le ri ni et ki le ye rek or tak bir dav ra n fl bi çi mi ka zan d r r. Med ya, top lu mun bek len ti le ri ni bi re ye ak tar mak - ta, tu tum ve dav ra n fl la r et ki le mek te dir. Çün kü bun la r n or tak pay da s, top lum da ki in san la r n dü flün - ce le ri ni et ki le ye rek on la ra or tak dav ra n fl bi çi mi ka zan d r mak t r. A. Aşa ğı da ki ku tu cuk lar da yer alan kav ram la rı tab lo da ki ta nım la rın kar şı sı na doğ ru ola rak ya zı nız. Yaz dık la rı nı zın doğ ru lu ğu nu öğ ret me ni ni zin reh ber li ğin de de net le yi niz. top lum sal rol ide al rol top lum sal sta tü ger çek rol ROL VE BEK LEN T LER Bi re yin top lum için de ki ye ri ve ko nu mu dur. Bu ye ri ya ki fli nin çev re sin de ki - ler ona uy gun gö re rek be lir ler ya da bi rey ken di ça ba s y la el de eder. Bi re yin top - lum için de bu lun du u ko num, ona hak lar ve yü küm lü lük ler ge ti rir. Bi rey, bu hak - lar dan ya rar la n r ve ko nu mu nun ge rek tir di i yü küm lü lük le ri ye ri ne ge ti rir. Bi re yin sta tü sü ne uy gun dav ran ma s d r. Bi re yin sta tü süy le dav ra n fl bi çi mi ara s n da ilifl ki var d r. Her bi rey, sta tü sü nün ge rek tir di i dav ra n fl bi çi mi ni or ta ya ko yar. Sta tü nün bi rey den is te di i ide al dav ra n fl bi çi mi dir. Bi rey ler, bu bek len ti le - rin tü mü nü ye ri ne ge ti re mez ler. Bi re yin ye ri ne ge ti re bil di i rol bek len ti le ri dir. B. Afla da ki so ru la r ya n t la y n z. 1. Ül ke miz de, 20. yüzyılın başından bu yana ka d n n top lum sal ko nu mu nun yük sel til me si ne ça l - fl l mak ta d r. Bu ça ba sa ye sin de ka d n lar ev le ri nin d fl n da ça l fl ma ola na bu la bil mifl ve bir mes lek sa - hi bi ola bil mifl ler dir. Bu ifa de, ül ke miz de top lu mun ka d n lar dan bek len ti le rin de han gi de i flik lik - le rin or ta ya ç k t n vur gu la mak ta d r? 115

116 2. Ame ri ka da ba z uçak flir ket le ri, ifl ge zi le ri ne ç kan ka d n ve er kek le rin, efl le ri ni yan la r n da gö tür - me le ri du ru mun da da ha ucuz bi let al ma la r n sa la mak ta d r. Bu nun ne de ni ne ola bi lir? 3. Bir an ne ço cuk, bir ço cuk da an ne gi bi dav ran maz. Bu nun ne de ni üze rin de tar t fl n z. 4. Ay n gün okul ko ro sun da flar k söy le me niz, öde vi ni zi yap ma n z ve an ne ni ze yar d m et me - niz ge rek se ne ler his se der si niz, böy le bir du ru mu ya fla mak ne den ho flu nu za git mez? 5. Pek çok dok tor var d r ama ba z la r ne den da ha ba fla r l ve ün lü dür? Ön Çal flma Görevi Ön ha z r l n z s n fa su nu nuz. Bun lar üze rin de de er len dir me ya p n z, top lu mun in san dav - ra n fl la r n han gi yol lar la ve na s l et ki le di i ni de er len di ri niz. Afla da ki tab lo da fark l bi linç du rum la r ile il gi li do ru olan ifa de le ri ifla ret le yi niz. fla ret le me di i niz ifa de le rin ne den yan l fl ol du u nu söy le yi niz. Sos yal psi ko lo ji, bir bi re yin dav ra n fl, duy gu ve ya dü flün ce le ri nin di er kim se le rin dav ra n fl ve ya özel lik le rin den na s l et ki len di i ni in ce le yen bi lim dir. Sos yal psi ko lo ji nin ama c sos yal olay la r aç k la mak t r. fie ma, her han gi bir fley hak k n da geç mifl ya flan t la ra ba l ola rak olufl tu ru lan inanç ve bek len ti ler dir. Her han gi bir ko nu da, ye ter li ve ge rek li bil gi edin me den ya da in ce le me yap ma dan, ye ter siz ka n t - la ra da ya na rak va r lan yar g lar tu tum la r olufl tu rur. Tu tum la r n var l, yan s t t göz le ne bi lir dav ra n fl lar dan an la fl la maz. Sos yal lefl me sü re ci, er gen lik le bir lik te so na erer. A. Afla da ki çok tan seç me li so ru la r n do ru se çe nek le ri ni ifla ret le yi niz. 1. Bil gi nin bafl lan g c du yum lar d r. Du yu mu sa la yan befl du yu or ga n var d r. An cak du yum la r yal - n z ca bun lar la el de et me yiz. Ör ne in iç or gan la r m z n du ru mu nu bil di ren du yu mu el de et me miz de du yu or gan la r n n et ki si yok tur. Afla da ki ler den han gi si sö zü edi len du yum la il gi li dir? A. Kas ve ha re ket du yu mu B. Hâl du yu mu C. Den ge du yu mu D. Do kun ma du yu mu E. Gör me du yu mu 2. Afl r uya r l ma, iç ya da d fl uya r c la r n, or ga niz ma y nor mal flid det ve sü re nin üze rin de et ki le me - si so nu cu or ta ya ç kar. Bu na gö re afla da ki ler den han gi si nin du ru mu, afl r uya r l ma ya ör nek gös te ri le bi lir? A. Aya gi den as tro not la r n B. Uzun yo la gi den kam yon sü rü cü le ri nin C. Ba tan ge mi de uzun sü re ka lan tay fa la r n D. Sü rek li bir ye ri a r yan in san la r n E. Hap se di len sa vafl tut sak la r n n 116

117 3. Ay d n l k bir or tam dan ka ran l k bir or ta ma gi ril di in de ön ce le ri çok az fley gö rü lür. Fa kat bir sü - re son ra et raf ta ki nes ne ler ya vafl ya vafl gö rül me ye bafl la n r. Bu du ru mu en iyi ifa de eden kav ram afla da ki ler den han gi si dir? A. Du yar l lafl ma B. Du yar s z lafl ma C. Uya r l ma D. Ye ter siz uya r l ma E. Al fl ma 4. Kon ser de çok gü rül tü var d. ki ar ka dafl bir bir le ri ni du yu yor lar d ama ne söy len di i ni an la m yor - lar d. Böy le bir du rum da afla da ki ler den han gi si ger çek lefl me mek te dir? A. Dik kat yo un lafl ma s B. Al g la ma C. Du yum la ma D. Uya r l ma E. Du yar s z lafl ma 5. Al g la ma, her han gi bir uya r c n n du yu or gan la r ta ra f n dan fark edi lip zi hin de an lam l hâ le ge - ti ril me si ve yo rum lan ma s d r. Bu na gö re al g ve du yum la il gi li afla da ki yar g lar dan han gi si ne ula fl la bi lir? A. Al g la ma, du yum dan ön ce ger çek le flir. B. Al g la ma bi linç li, du yum bi linç siz ce ger çek le flir. C. Al g la nan uya r c ön ce den du yum lan ma l d r. D. Uya r c an lam l y sa du yum al g ya dö nü flür. E. Her du yum mut la ka al g ya dö nü flür. 6. Nes ne le re ilifl kin uya r c lar da ki ek sik li e ra men nes ne ler ek sik siz bir bü tün ola rak al g la n r. Bir bir le riy le ay n olan uya r c lar bir ara da bü tün ola rak al g la n r. Bu ra da uya r c la r n bü tün ola rak al g lan ma s n da ki han gi te mel il ke ler afla da s ra s y la ve - ril mifl tir? A. Ta mam la ma, ben zer lik B. Z t l k, sü rek li lik C. Sü rek li lik, ben zer lik D. Ya k n l k, z t l k E. De ifl mez lik, fark l l k 7. Var olan her han gi bir uya r c n n ken di sin den kay nak la nan bir ne den le or ga niz ma ta ra f n dan fark l yo rum lan ma s fi zik sel ya n l sa ma ya da fi zik sel il lüz yon ola rak ta n m la n r. Bu na gö re afla da ki ler den han gi si fi zik sel ya n l sa ma ya ne den olan et ken ler den bi ri dir? A. Geç mifl ya flan t lar B. Du yu or gan la r n n özel lik le ri C. Psi ko lo jik du rum D. Uya r c n n bu lun du u or tam E. Tu tum ve bek len ti ler 8. Aç l k, su suz luk, cin sel lik, an ne lik, din len me, uy ku gi bi gü dü ler fiz yo lo jik kö ken li bi rin cil gü dü - ler dir. Bu na gö re afla da ki ler den han gi si bi rin cil gü dü le rin bir özel li i de il dir? A. Ka l t m sal ola rak do ufl tan ge ti ril me B. Ev ren de ki bü tün can l lar da gö rül me C. Ö re ni lip son ra dan de ifl ti ri le bil me D. Or ga niz ma n n sü rek li li i ni sa la ma E. Fiz yo lo jik ge rek si nim ler den kay nak lan ma 117

118 9. Ba fla r l ol ma gü dü sü, ye te nek le re uy gun alan lar da ör ne in ba z in san lar da aka de mik, ba z la - r n da spor ya da sa nat ala n n da ken di ni gös te rir. Bu gü dü ye sa hip bir ki fli ile ol ma yan bir ki fli ara s n da ki fark afla da ki ler den han gi sin de do ru ola rak be lir til me mifl tir? A. Ba fla r gü dü sü olan da ha ak tif tir. B. Ba fla r gü dü sü olan da ha az yo ru lur. C. Ba fla r gü dü sü ola n n he de fi bel li dir. D. Ba fla r gü dü sü ola n n dav ra n fl se çi ci dir. E. Ba fla r gü dü sü olan da ha öz ve ri li dir. 10. Pi ya no ö re nen iki ö ren ci nin iki si de bü tün gün ça l fl mak ta, bafl ka hiç bir ifl yap mak hat ta oku - la bi le git mek is te me mek te dir. Bun lar dan bi ri ger çek ten ye te nek li dir ama di e ri öy le de il dir. Ma te - ma ti e ye te ne i ol du u hâl de ün lü bir pi ya nist ol ma ya ça l fl r ve so nuç ta ha yal k r k l na u rar. Böy le bir du rum, afla da ki ler den han gi si nin ön ce lik le önem li ol du u nu gös ter mek te dir? A. Po tan si ye li ni ger çek çi ola rak de er len dir me nin B. Ba fla r l ol mak için çok ça l fl ma n n C. Hiç bir ko nu da s rar l ol ma ma n n D. Re ka be tin ya ra t c l art t r d n bil me nin E. Bir kaç alan da bir den ça l fl ma yap ma n n 11. Te mel ge rek si nim le rin kar fl lan ma s ya da kar fl lan ma ma s du ru mun da or ga niz ma da fark l duy - gu lar do ar. Psi ko lo ji yal n z ca öl çü le bi len, göz le ne bi len duy gu lar la il gi le nir. Bu na gö re afla da ki ler den han gi si psi ko lo ji nin ele al d duy gu lar ara s n da sa y la maz? A. Kay g B. Öf ke C. Sev gi D. Haz E. Elem 12. n san lar, he ye can be lir ti le ri ni el den gel di in ce de ne tim al t n da tut ma ya ça l fl r lar. Afla da ki ler den han gi si bu nun en önem li ne de ni dir? A. Bu nun top lum ta ra f n dan onay lan ma ma s B. Bi re yin duy gu la r n gös ter mek ten ka ç n ma s C. Duy gu la r n ge lip ge çi ci olup uzun sür me me si D. Bu nun ruh sa l n olum lu ola rak et ki le me si E. Duy gu la r n kar ma fl k ne den ler le or ta ya ç k ma s 13. Bi linç, in sa n n ken di si, ya flan t la r ve dün ya üze rin de ki bil gi si, ay n za man da da dü flün me ve ken di ni ta n ma ye te ne i dir. Bu na gö re afla da ki ler den han gi si bi linç li bir dav ra n fl de il dir? A. Bir ma te ma tik prob le mi ni çöz me B. Ge le cek te ola cak la r tah min et me C. Gü zel bir tab lo yu de er len dir me D. Bir mü zik par ça s n se ve rek din le me E. Ha t r lan ma yan ya flan t lar dan et ki len me 118

119 14. Bi linç ve bi linç siz lik ka te go rik de il dir. Bun lar bir bo yut üze rin de yer al r ve ara la r n da de re ce far k var d r. Afla da ki ler den han gi si tel kin yo luy la el de edi len bir bi linç du ru mu dur? A. Me di tas yon B. Nor mal bi linç du ru mu C. Uy ku D. Hip noz E. Rü ya 15. Her han gi bir fley üze rin de in sa n n zi hin gü cü nün yo un lafl ma s na dik kat de nir. Dik ka tin bir tü - rü edil gin dik kat tir ve d fl et men le rin do ru dan et ki siy le ger çek le flir. Afla da ki ler den han gi si bu dik kat tü rü ne ör nek tir? A. Ani gök gü rül tü sü ne çev ri len dik kat B. An ne nin ha re ket li ço cu u na yö ne len dik ka ti C. Ders te ö ret me ne yö ne len dik kat D. Bir kon fe rans ta ko nufl ma c ya yö ne len dik kat E. Bir kon ser de mü zi e yö ne len dik kat 16. Sos yal bi lifl, sos yal et ki le flim de rol oy na yan bi lifl sel sü reç le re ve ri len isim dir. Afla da ki ler den han gi si sos yal bi lifl de il de bir sos yal et ki tü rü dür? A. Yük le me B. Yar d m se ver lik C. Çe ki ci lik D. ta at E. z le nim olufl tur ma 17. Top lum sal lafl ma sü re cin de özel lik le ai le ve oku lun ro lü nün faz la ol ma s afla da ki ler den han gi si nin bir ka n t d r? A. Top lum sal lafl ma n n tüm ya flam bo yu sür dü ü nün B. Top lum sal lafl may la bi rey sel özel lik le rin ge lifl ti i nin C. Top lum sal lafl ma n n bi rey d fl n da ger çek lefl ti i nin D. Top lum sal lafl ma n n her top lu ma dü zen ge tir di i nin E. Özel lik le ço cuk luk ve genç lik dö ne min de ger çek lefl ti i nin 18. Sos yo lo ji ve psi ko lo ji sos yal ol gu la r ele alan bi lim ler dir. An cak sos yo lo ji, top lu mu ve top lum - sal olay la r ko nu ala rak aç k la mak ama c n da d r. Sos yal psi ko lo ji nin ama c afla da ki le rin han gi sin de be lir til mifl tir? A. Top lum lar ara s kül tür al fl ve ri fli ni aç k la mak B. Bi rey le rin psi ko lo jik özel lik le ri ni aç k la mak C. Sos yal ol gu la r n bi rey de ya rat t et ki le ri aç k la mak D. Bi rey le rin top lum üze rin de ki et ki si ni aç k la mak E. Bi rey ler ara s dü zen li ilifl ki le ri aç k la mak 119

120 B. Afla da ki cüm le ler de yer alan bofl luk la r uy gun söz cük ler le ta mam la y n z. 1. Or ga niz ma n n nor ma lin al t n da uya r l ma s na, ya ni nor mal et kin lik te bu lun ma s na yet me ye cek ka dar az uya r c al ma s na... de nir. 2. Or ga niz ma n n, sü rek li kar fl lafl t uya r c la ra bir sü re son ra ar t k tep ki de bu lun ma ma s na... ad ve ri lir. 3. h ti yaç la r n kar fl lan ma s için or ga niz ma da olu flan gü ce... de nir. 4. h ti yaç, dür tü, gü dü, dav ra n fl ve do yum sü re ci nin tü mü ne... ad ve ri lir. 5. Aç l k ve su suz luk, fiz yo lo jik kö ken li... gü dü ler dir , du yu or gan la r ta ra f n dan kay de di len uya r c la r n be yin ta ra f n dan yo - rum la n p an lam lan d r l ma s d r. 7. Du yum la r n zi hin de yan l fl ola rak yo rum lan ma s na ya n l sa ma ya da... de nir , bir bi re yin dav ra n fl, duy gu ve ya dü flün ce le ri nin di er kim se le rin dav ra n fl ve ya özel lik le rin den na s l et ki len di i ni in ce le yen bil gi da l d r her han gi bir ko nu da, ye ter li ve ge rek li bil gi edin me den ya da in ce - le me yap ma dan, ye ter siz ka n t la ra da ya na rak va r lan yar g d r in sa n n ken di si, ya flan t la r ve dün ya üze rin de ki bil gi si; ay n za man - da da dü flün me ve ken di ni ta n ma ye te ne i dir. C. Afla da ki aç k uç lu so ru la r ya n t la y n z. 1. Afla da ki se çe nek le rin her bi rin de ki kav ram la r ta n m la y n z, ör nek ve re rek bir bi rin den ay rt edi niz. a. Dür tü - gü dü b. Fiz yo lo jik gü dü ler - sos yal gü dü ler c. Du yum - al g ç. Al fl ma - du yar l lafl ma 2. Afl r gü rül tü lü, ka la ba l k ve stres li bir or tam da uzun sü re ka lan ki fli ler de han gi du rum lar göz le nir? Be lir ti niz. 3. Ken di po tan si ye li ni zi de er len dir mek si ze ne ler ka zan d ra bi lir? Bu ko nu da bir ya z ha z r - la y n z. 4. Afla da ki se çe nek le rin her bi rin de ki kav ram la r ta n m la y n z ve bir bi rin den ay rt edi niz. a. Nor mal bi linç du ru mu - uy ku b. Uy ku - rü ya c. Bi lin çal t - bi linç ç. REM - NREM 5. Hip noz la me di tas yon ara s n da ne fark var d r? Kar fl lafl t r n z. 6. Sos yal bi lifl ve sos yal et ki ara s n da ki far k be lir ti niz. 7. Med ya n n dav ra n fl la r n z na s l et ki le di i ni aç k la y n z. 120

121 Afla da yer alan öz elefl ti ri tab lo sun da ki so ru la r ya n t la ya rak bu üni te de ö ren dik le ri ni zi de - er len di ri niz. Bu bö lüm den ön ce, psi ko lo jinin temel süreçleri hak k n da ne ler bi li yor dum? ÖZ ELEŞTİRİ TABLOSU Bu bö lüm de psi ko lo jinin temel süreçleri ile il gi li Neler ö rendim? Neleri kavrayamad m? Kavrayamad klar m nas l ö renebilirim? 2. ÜNİ TE DİP NOT LAR 1. Jerry M. Bur ger, Ki fli lik, s Nor man L. Munn, Psi ko lo ji, C 1, s Jerry M. Bur ger, Ki fli lik, s ra.eloo kat.com/ge ne tik-uz ma ni,f802.htm 5. Clif ford T. Mor gan, Psi ko lo ji ye Gi rifl, s Clif ford T. Mor gan, Psi ko lo ji ye Gi rifl, s ri ka s n.net/oy ku ler/her ke si-ta n yan-ka d n-ko mik-hi ka ye.html 8. cet te pe.edu.tr/dos ya lar/ge li sim_psi261_262.pdf 9. ir pe ri si.net/si ir.asp?si ir= lim ca fe.com/fik ra-fik ra si/co cuk-fik ra la ri.html ra bul.com/fik ra bul/oku/7016/o/1/a/ du su.net/in dex.php/2010/01/18/19-ya sin da ki-dun ya-sat ranc-sam pi yo nu/ dag soz luk.com/k/%c3%b6zl%c3%bc-s%c3%b6zler/10/ 14. Clif ford T. Mor gan, Psi ko lo ji ye Gi rifl, s Sa li ha Er dim, Ha n me fen di der gi si, s dag soz luk.com/k/%c3%b6zl%c3%bc-s%c3%b6zler/10/ 17. M. fie rif, Ca rolyn fie rif, Sos yal Psi ko lo ji ye Gi rifl, C 1, s Dua ne ve Sydney Schultz, Mo dern Psi ko lo ji Ta ri hi, s Ah met Ce viz ci, Ay d n lan ma Fel se fe si, s tek.tu bi tak.gov.tr/ge li sim/psi ko lo ji/bi li yor mu su nuz.htm 21. Clif ford T. Mor gan, Psi ko lo ji ye Gi rifl, s Or han Han çer li o lu, Dü flün ce Ta ri hi, s Dua ne ve Sydney Schultz, Mo dern Psi ko lo ji Ta ri hi, s Dua ne ve Sydney Schultz, Mo dern Psi ko lo ji Ta ri hi, s Clif ford T. Mor gan, Psi ko lo ji ye Gi rifl, s Clif ford T. Mor gan, Psi ko lo ji ye Gi rifl, s Clif ford T. Mor gan, Psi ko lo ji ye Gi rifl, s Way ne W.Dyer, Ha ta l Alan la r m z, s Clif ford T. Mor gan, Psi ko lo ji ye Gi rifl, s Ken Ro bin son, Ya ra t c l k Ak l n S n r la r n Afl mak, s Do an Cü ce lo lu, n san ve Dav ra n fl, s Meh met H. Do an, Es te tik, s no zan ka ra.net/hip noz_bi linc_bi lin cal t.html ki pe di a.org/wi ki/de%c4%9fi%c5%9fik_%c5%9fu ud_hal le ri tek.tu bi tak.gov.tr/ge li sim/psi ko lo ji/rü ya lar.htm no te ra pi ens ti tu su.org/in dex.php?op ti on=com_con tent&vi ew=ar tic le&id=18&lte mid=12&sho wall=1 37. Do an Cü ce lo lu, n san ve Dav ra n fl, s Clif ford T. Mor gan, Psi ko lo ji ye Gi rifl, s

122 122

123 A. Ö REN İLMİŞ DAVRANIŞ TEMEL KAVRAM KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Ö ren me Aşağıdaki gör se li in ce le yi niz ve ör nek olay la r oku ya rak so ru - la r ya n t la y n z. a. Ka r n ca la r n, ken di le ri ne gö re ör güt len mifl bir top lum hâ lin de ya fla ma s b. Kü çük bir ço cu un eli yan d n da bir da ha ate flin ya n na git me me si c. Ev de is te dik le ri ni a la ya rak el de eden ço cu un, ar ka dafl la r n n ara s n da da ay n fle yi yap ma s ç. Diz ka pa na vu rul du un da ba ca n ha re ket et me si d. Ço cu un ko nufl ma ya bafl la ma s 1. Yu ka r da ki olay la r n han gi le rin de ö ren me söz ko nu su dur? Tar t fl n z. 2. Ö re nil mifl ol du u nu dü flün dü ü nüz dav ra n fl lar la ö re nil me mifl olan lar ara s n da ne fark var d r? 3. Ö ren me için or ga niz ma n n ön ce en gel len mifl ol ma s ge re kir. 1 di yen Thorn di ke (Torn dayk), ö ren mey le il gi li ne yi vur gu la mak is te mifl ola bi lir? 4. Fo to raf ta ki fil ler do ufl tan böy le dav ran ma y bi li yor ola bi lir mi? Fo toğ raf 3. 1: Fil ler A. Afla da ki met ni oku yu nuz ve 124. sayfadaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak so ru la r ya n t la y n z. n san lar, ön ce ki ne sil ler den ken di le ri ne ka lan tüm bil gi le ri kay bet se ler (icat et me, ha t r la ma ve al fl kan l k edin me ye ti le ri ne sa hip ol sa lar bi le) on da do ku zu bir ay için de ölür dü. Ge ri ka lan on da bi ri de ka lan al t ay da ya fla m n yi ti rir di. Bu in san la r n dü flün ce le ri ni ak ta ra cak dil le ri, hat ta dü flün ce le ri bi - le ol maz d. Yal n z ca be lir siz ha yal le ri olur du. Ya z l fley le ri oku ya maz, mo tor lu araç la r kul la na maz, ata bi ne mez ler di. Bir kaç ki fli nin ç kar d an lam s z ses le re uya rak flu ra da bu ra da do la fl r, içe cek su ve yi ye cek ye mek bu la maz, so nun da bel ki de yam yam l a dü fler ler di. Köy ler de ya fla yan in san lar bi le ha yat la r n ko ru mak için ekin ek me, hay van ye tifl tir me, atefl yak ma, gi yin me ve böy le ce so u a da - yan ma ça re le ri ni bu la maz lar d. n san l n ilk bafl la d s cak ül ke ler de ba z il kel in san tür le ri sos yal bir ka l t m bi rik ti rin ce ye ka dar mey ve top lar ve kü çük hay van la r av la ya rak ya fla ya bi lir ler di. An cak bir kaç 123

124 yüz ne sil son ra di le sa hip olur lar, hay van la r ev cil lefl tir - me yi ve top ra ek me si ni ö re ne bi lir ler di Me tin de be lir ti len ö re nil mifl dav ra n fl lar ne - ler dir? Be lir le yi niz ve bu davranışlara ek le me ler ya - p n z. 2. Ö ren me nin öne mi ni be lir ti niz. B. Afla da ki tab lo da ve ri len dav ra n fl lar dan han gi - le ri nin ref leks, iç gü dü ve ö ren me so nu cu ka za n l d - n yan la r na ya za ca n z R, ve Ö harf le ri ile gös - te re rek bun lar ara s n da ki far k söy le yi niz. Ar la r n bal yap ma s Kim ya ile il gi li bil gi ler edin me Diz ka pa na vu rul du un da ba ca n s ç ra ma s Örüm cek le rin a ör me si Bi sik le te bin me Ba z hay van la r n k fl uy ku su na yat ma s Ate fle de en elin çe kil me si Gör gü ku ral la r na uy ma Kufl la r n mev si mi ge lin ce göç et me si Kö pe in bah çe ka p s n man da l çe vi re rek aç ma s Göz ka pa n n k r p l ma s Ço cuk lar da ki em me dav ra n fl Ke man çal ma Kufl la r n yu va yap ma s Ö RE N L M fi DAV RA NIfi Ö ren me, tek rar ya da ya flan t so nu cu dav ra n fl ta mey da na ge len, ye ni dav ra n fl - lar ka zan ma flek lin de or ta ya ç kan de vam l bir de i flik lik tir. Bi re yin dav ra n fl la r n n bü - yük ço un lu u ö ren mey le ka za n l r. Bu ne den le, in san ya fla m n da ö ren me nin ro - lü bü yük tür. Ö ren me nin kay na ; e i tim, ö re tim ve geç mifl ya flan t la r m z d r. Ö ren - dik le ri miz, ken di ya flan t m za ve bafl ka la r - n n geç mifl de ne yim le ri ne da ya n r. Bu na gö re do ufl tan ge len, ni çin ya p l d or ga - niz ma n n ken di si ta ra f n dan da bi lin me yen ve tü rün tüm bi rey le rin de ay n fle kil de gö - rü len ka l t sal dav ra n fl lar olan iç gü dü sel dav ra n fl lar ö ren me de il dir. Ki fli yi bel li bir he de fe iten ge rek si nim ler ne de niy le or ta ya ç kan gü dü len me de ö ren me sa y la maz. D fl tan ge len bir uya r m so nu cu, bu uya r bey ne ile til me den ve ri len ani ya n t olan ref - leks le rin de ö ren mey le il gi si yok tur. Çün kü bun lar da ye ni dav ra n fl la r n ka za n l ma s ; e i tim, ö re tim ya da geç mifl ya flan t lar so - nu cu el de edil me özel lik le ri yok tur. B. ÖĞRENME TÜRLERİ TEMEL KAVRAMLAR Ko flul lan ma Ko flul suz uya r c Ko flul suz dav ra n fl Ko flul lu uya r c Ko flul lu tep ki Ge nel le me Sön me Ay rt et me Ken di li in den ge ri gel me Ba kur ma Edim sel ko flul la ma Pe kifl ti reç Trans fer KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Afla da ki fle ma y in ce le yi niz ve yukarıdaki tabloda yanına Ö yazdığınız ör nek le rin fle ma da ki han gi ö ren me tü rüy le il gi li ola bi le ce - i ni söy le yi niz. Şe ma 3. 1: Ö ren me tür le ri 124

125 1. So kak kö pe i ta ra f n dan s r lan ço cuk, bü tün kö pek ler den kork ma ya bafl la m fl t r. Bir sü re son - ra ise ev kö pek le rin den de il, yal n z ca so kak kö pek le rin den kork mufl tur. Bu durum na s l aç k la na - bi lir? Tar t fl n z. 2. An ne ni zi ya da ba ba n z göz le ye rek ö ren di i niz dav ra n fl lar var m d r? Bun la r n ne ler ol - du u nu ar ka dafl la r n z la pay la fl n z. 3. Bir ödül el de ede bil mek ya da bir ce za dan kur tu la bil mek üze re yap t n z dav ra n fl la ra bi - rer ör nek ve ri niz. 1. Ko flul lan ma a. Kla sik Ko flul lan ma Afla da ki re sim le ri in ce le yi niz ve yandaki bil gi no - tun dan da ya rar la na rak so ru la r ya n t la y n z. Re sim 3. 2: Pav lov un kul lan d de ney dü ze ne i Re sim 3. 3: Zil ve ye mek 1. Resim 3. 3 ün ilk bölümünde kö pek yemeği gör dü ü za man salya salgılar m? KLA S K KO fiul LAN MA Or ga niz ma n n tek rar lar so nu cu, do al bir uya r c ya gös ter di i tep ki yi, ya pay bir uya r c - ya gös ter me yi ö ren me si ne ko flul lan ma yo - luy la ö ren me ad ve ri lir. Ge rek ref leks ge rek tep ki ler den ya rar la n la rak ya p lan bu ko flul lan - ma tü rü kla sik ko flul lan ma ad n al r. Kla sik ko flul la ma, de ney sel ola rak in ce le nen ilk ko - flul la ma tü rü dür. Bu ko flul la nma tü rü üze rin - de ki ilk ça l fl ma la r van Pav lov ( ) yap m fl t r. Ko flul lan ma dan ön ce ki her han gi bir tep ki - sel dav ra n fla ko flul suz dav ra n fl de nir. De - ney de, kö pe in ye me i gö rün ce sal ya sal g la - ma s ko flul suz dav ra n fl t r. Do ru dan tep ki sel dav ra n fl mey da na ge ti ren uya r c ya ko flul suz uya r c ad ve ri lir. De ney de, kö pe e ve ri len yi - ye cek, do ru dan sal ya dav ra n fl na ne den ol - du un dan ko flul suz uya r c d r. Bafl lan g ç ta do ru dan tep ki sel dav ra n fl mey da na ge tir me - yen be lir li ko flul lar so nun da tep ki sel dav ra n - fla ne den olan uya r c, ko flul lu (ya pay) uya r - c d r. De ne yin bafl lan g c n da ç n g rak se si, sal - ya dav ra n fl na ne den ol maz, bu ses nötr uya - r c d r. De ney so nun da, sa de ce ç n g rak se si sal ya dav ra n fl na ne den olur. Nötr uya r c olan ç n g rak se si, ar t k ko flul lu uya r c hâ li ne gel - mifl tir. Ko flul lu uya r c ya kar fl olu flan tep ki sel dav ra n fl ko flul lu ref leks ya da ko flul lu tep - ki dir. De ney de, sa de ce ç n g ra a kar fl gös te - ri len sal ya dav ra n fl ko flul lu ref leks tir. 125

126 2. Kö pe in yi ye ce e sal ya sal g la ma s ne tür bir dav ra n fl t r? Bu dav ra n fl tü rü ne bir ör nek ve ri niz. 3. Kö pek han gi ko flul da yal n z ca zil se si ne sal ya sal g lar? 4. Kö pek han gi iki fley ara s n da ba kur mufl tur? 5. Kö pe in zil se si ne sal g la d sal ya mik ta r siz ce han gi ko flul da da ha faz la olur? 6. Bu sü reç te bir ö ren me söz ko nu su mu dur, öy ley se kö pek ne yi ö ren mifl tir? 7. Resim 3. 2 de Pav lov un kul lan d de ney dü ze ne i na s l ifl ler? 8. Pav lov bu dü ze nek le ne yi ger çek lefl tir mifl tir ve yap t de ney ne den önem li dir? Tar t fl n z. A. John Watson, bir yaşındaki Albert adlı çocuğun, beyaz bir fareye her baktığında çekiçle metale vurarak yüksek bir ses çıkarmış ve bu şekilde bebeğin korkmasını sağlamıştır. Belli bir süre sonra çocuk artık yalnız beyaz fareden değil; tavşan, sakal, tüylü oyuncaklar gibi beyaz ve tüylü olan her şeyden korkmaya başlamıştır. Bu deneye göre tablodaki boşlukları doldurunuz. Albert in beyaz tavşana ilk tepkisi Deneydeki koşulsuz uyarıcı ve koşulsuz davranış Deneydeki koşullu uyarıcı ve koşullu davranış Albert in beyaz ve tüylü her şeyden korkma nedeni Watson ın okuduğunuz deneyi yapma amacı 126

127 B. Aşağıda ve ri len kla sik ko flul lan ma ile il gi li kav ram la r, aç k la ma la r n ba fl n da ki bofl luk la ra doğru olarak yer lefl ti ri niz, öğretmeninize birlikte kontrol ediniz ve bunlara bi rer ör nek ve ri niz. sön me ay rt et me ba kur ma ge nel le me ken di li in den ge ri gel me KLASİK KOŞULLANMA İLE İLGİLİ BAZI KAVRAMLAR Ko flul lu uya r c ya ko flul la nan or ga niz ma n n, ko flul lu uya r c ya ben ze yen tüm uya r c la ra tep ki gös ter me si dir. Ko flul lu uya r c ya ko flul la nan or ga niz ma n n, do al uya r c ve ril me di i tak dir - de, bir sü re son ra do al uya r c y la ko flul lu uya r c ara s n da ki ba unut ma s d r. Ko flul lu uya r c ya ben ze yen uya r c la ra ko flul lu tep ki ya da ref lek sin gös te ril - me me si, yal n z ca ko flul lu uya r c ya tep ki gös te ril me si dir. Sön me yo luy la yok olan tep ki ya da ref lek sin, bir sü re son ra ken di li in den tek rar or ta ya ç k ma s d r. Kla sik ko flul lan ma, ba kur ma yo luy la ö ren me dir. Çün kü ko flul lu uya r c y - la ko flul suz uya r c ara s n da ba ku rul mak ta ve an cak on dan son ra ko flul lu uya - r c ya gös te ri len dav ra n fl, ko flul suz uya r c ya da gös te ril mek te dir. A. Afla da ki ör nek ler de ve ri len dav ra n fl la r n ne den ko flul lan ma ile ka za n l d n aç k la y n z. Fo to - ra f in ce le ye rek kö pe e uyufl tu ru cu mad de ara ma dav ra n fl n n na s l ö re til mifl ola bi le ce i ni tar t fl n z. Ko nu ifl le nir ken ö ren di i niz ko flul lan ma ile il gi li kav ram la r kul la na rak bu ö ren me bi çi mi ni aç k la y n z. a. Ço cuk lu un da bo ul ma teh li ke si ge - çi ren ve bu nu unu tan bi ri nin y l lar son ra kor - kup de ni ze gi re me me si b. Yok sul lu un ac s n ya fla m fl bir kim - se nin, yok sul luk ifla re ti sa y la bi le cek uya r - c lar dan kaç ma s c. An ne si, Es mer ler s cak kan l d r. di ye s k s k tek rar la yan bir ço cu un es mer in san - la ra kar fl olum lu tu tum olufl tur ma s ç. Bafl ka la r n n y lan dan kork tu u nu gö - ren bir ki fli nin y lan gö rün ce kaç ma s d. Do ma tes su yu nu çok se ven bir ço cu - a, ac bir ila c n ar ka s n dan do ma tes su yu ve ril di in de ço cu un do ma tes su yun dan tik - sin me si Fo toğ raf 3. 2: Ko flul lan ma yo luy la e i til mifl, uyufl tu ru cu mad - de ara yan kö pek 127

128 B. Afla da ve ri len bil gi le ri oku yu nuz ve bun la r ken di ya flan t n z la ilifl ki len di re rek bofl b ra k lan yer - le re bi rer ör nek ya z n z. Fo bi, her han gi bir fley den du yu lan yo un ve man t k d fl kor ku dur. Fo bi ler, ge nel lik le bi re yin ço cuk lu un - da ya fla nan ür kü tü cü du rum lar dan, kor ku ko flul lan ma la r n dan olu flur. Ho flu mu za git me yen du rum lar biz de olum suz duy gu lar ya ra t r. O du rum la il gi li uya r c lar, bi zim o olum - suz duy gu la r ye ni den ya fla ma m za, do la y s y la o uya r c la ra kar fl olum suz bir tu tum ge lifl tir me mi ze ne den olur. Ko flul lan m fl dav ra n fl la r do lay l ola rak ka zan ma n n bir yo lu dil dir. Bir çok ke li me olum lu an lam lar ta fl r. Bu ke li me ler be lir li olay lar la bir ara ya gel di in de, ke li me ler le il gi li duy gu sal tu tum lar o olay la ra ba la n r. Duy gu sal tep ki ler de ko flul la na bi lir. Da ha ön ce se vi len ba z yi ye cek ler den tik sin me, ko flul lan ma il ke le ri ne gö re mey da na gel mek te dir. Ko flul lu dav ra n m la r n ka za n l ma s n n bir yo lu da göz le ye rek ö ren me dir. Bu yol la da çe flit li tu tum lar ge - lifl ti ri lir. Ki fli, bir bafl ka s n n be lir li bir du ru ma duy gu sal tep ki si ni gö rür ve ay n fle kil de dav ra n r. b. Edim sel Ko flul lan ma A. Re sim 3.4 te gördüğünüz de ney dü ze ne i ni in ce le yi niz say fa da ki bil gi no tun dan da ya rar - la na rak aşağıdaki so ru la r ya n t la y n z. 1. Fre de ric Skin ner edim sel ko flul lan ma y edim - sel ku tu (Sikeynır ku tu su) de ne yi ile or ta ya koy ma - ya ça l fl m fl t r. Ku tu da, ba s l d za man yi ye ce in düfl tü ü bir ma ni ve la var d r. Siz ce, hay van ku tu ya ilk ko nul du un da na s l dav ra n r? 2. Hay van ön ce le ri ma ni ve la ya ne den ba sar? Re sim 3. 4: Skin ner ku tu sun da edim sel ko flul lan ma de ne yi 3. Hay van, ac k n ca ma ni ve la ya ba s p yi ye cek dü flür me yi na s l ö re nir? 4. Bu ö ren me nin kla sik ko flul lan ma dan far k ne dir? 5. Ma ni ve la ya bas ma dav ra n fl han gi ko flul da da ha faz la d r? 6. Ma ni ve la ya bas ma ile yi ye ce in düfl me si ara s n da ki za man ne den önem li dir? 7. Hay van, ma ni ve la ya bas t hâl de yi ye cek düfl mez se bir sü re son ra ne ola bi lir? 128

129 B. Aşa ğı da ve ri len edim sel ko flul lan ma ile il gi li kav ram la r, aç k la ma la r n ba fl n da ki bofl luk la ra doğ - ru ola rak yer lefl ti ri niz ve bun la ra bi rer ör nek ve ri niz. Yap tık la rı nı zın doğ ru lu ğu nu öğ ret me ni niz le bir lik - te kon trol edi niz. ödü lün ge cik me si olum suz pe kifl tir me olum lu pe kifl ti reç de vam l pe kifl tir me pe kifl tir me olum suz pe kifl ti reç olum lu pe kifl tir me bi çim len dir me pe kifl ti reç EDİMSEL KOŞULLANMA İLE İLGİLİ BAZI KAVRAMLAR Bir edimi kuv vet len di ren ya da or ta ya ç k ma ola s l n ar t ran her han - gi bir uya r c d r. Bir edimin kuv vet len di ril me si dir. Bir edimin or ta ya ç k ma ola s l n ar t ran uya r c d r. Ve ril me di i ya da or ta dan kal d r l d za man edimin or ta ya ç k ma ola - s l n ar t ran uya r c d r. Pe kifl ti re cin geç ve ril me si ne de nir. Edim sel ko flul lan ma da za man la - ma da önem li dir. Hay va n n ma ni ve la ya bas ma s y la yi ye ce i bul ma s ara - s n da ki za ma n ayar la mak so run ya ra t r. Bu sü re uzar sa ö ren me ge ci kir. Edimlerin ba zen pe kifl ti ri lip ba zen pe kifl ti ril me me si ne de nir. Edimlerin her tek rar lan d n da pe kifl ti ril me si dir. Pe kifl ti reç, ge nel lik le her edimden son ra de il, bel li bir ta ri fe ye gö re ve ri lir. Bir ki fli den, bir nes ne den ya da bir du rum dan ka ç n ma y ö ret mek için uy gu la n r. Olum lu ve olum suz pe kifl tir me le ri plan l bir fle kil de kul la na rak edime yön ver me ye de nir. C. Afla da ve ri len edim sel ko flul lan ma ile il gi li de ne yi oku ya rak so ru la r ya n t la y n z. Bir kö pek, üze rin den ko lay ca at la ya bi le ce i, bir böl mey le iki ye ay r l m fl bir ku tu ya ko nul mufl tur. Ku - tu nun bir böl me si nin ta ba n, elek trik flo ku ve ri le bi le cek bir ma de nî z ga ra d r. Arafl t r ma c, ön ce zi li çal - m fl, yir mi sa ni ye son ra ku tu nun ta ba n na elek trik ak m ver mifl tir. Kö pek flok tan kork mufl fa kat ka ç - na ma m fl t r. fiok on da çe flit li dav ra n fl la ra yol aç m fl t r. Bu dav ra n fl lar, ba zen sa de ce otur ma ve hav - la ma, ba zen de ku tu nun için de do lafl ma ve çe flit li ha re ket ler yap ma flek lin de ol mufl tur. Kö pek, bir kaç de ne me so nun da zil se si ni duy du un da böl me nin üze rin den at la ya rak flok tan kur tul mufl tur. Böy le lik - le hay van flok tan ka ç n ma y ö ren mifl tir Yu ka r da ki de ney de kla sik ve edim sel ko flul lan may la ö re ni len dav ra n fl lar han gi le ri dir? 2. Kö pe e olum suz pe kifl tir me ya p l m fl m d r ve bu nun ce za dan far k ne dir? 3. De ne yi edim sel ko flul lan may la il gi li kav ram lar la ifa de edi niz. 129

130 ED M SEL KO fiul LAN MA Araç l, ope rant ko flul lan ma da de ni len edim sel ko flul lan ma, ödü le gö tü ren ya da ce za dan kur - ta ran bir edimin ya p l ma s n ö ren mek tir. Kla sik ko flul lan ma da an cak edime gö tü ren uya r c bi li nir se ö ren me sa la na bi lir. Oy sa in san, ira de sa hi bi bir var l k t r ve han gi uya r c ya kar fl han gi edimde bu - lu na ca ke sin ola rak bi li ne mez. Fre de ric Skin ner bu ne den le bir d fl uya r c yü zün den de il, ira de li ola - rak or ta ya ç kan edimleri in ce le me yo lu nu seç mifl tir. Skin ner, iki tür davranış ol du u nu ka bul eder. Bun lar dan bi ri tep ki sel edimdir. Bu edim bi çi mi ni olufl tu ran uya r c her za man bi li nir. Tep ki sel edim, kla sik ko flul lan may la ö re ni lir. kin ci dav ra n fl tü rü edim sel dav ra n fl t r. Edim sel dav ra n fla ne den olan uya r c be lir gin de il dir. Edim sel ko flul lan ma da ö re ni le cek dav ra n fl da be lir gin de il dir, ya p lan edim ler so nu cun da rast lan t sal ola rak or ta ya ç kar. A. Afla da ki gör sel le ri in ce le yip ör ne i oku ya rak so ru la r ya n t la y n z. Fo toğ raf 3. 3: Ba z al fl kan l k lar edim - sel ko flul lan ma ile yok edi le bi lir. Karikatür 3. 1: De be Max well Karikatür 3. 6: Karoly Lugosi Evin kö pe i ne ev efl ya s na za rar ver di i için o gün yi ye cek ve ril me mifl tir. Ay n kö pe in mut fa a gir - me me si için mut fak ka p s na her gel di in de flid det li bir gü rül tü du yu rul mufl tur. 1. Kö pe e ne den yi ye cek ve ril me mifl tir? 2. Kö pe e gü rül tü du yu rul ma s n n ne de ni ne dir? 3. Bi rin ci ve ikin ci uy gu la ma n n ama c ne den fark l d r? 4. Pa ra do al ge rek si nim le ri mi zi ne den do ru dan kar fl la ya maz? 5. Pa ra ne den bir olum lu pe kifl ti reç tir? 6. Fo to raf ta ki adam siz ce ne den bu ka dar çok ça l fl yor? 7. Üre ti min art ma s n da edim sel ko flul lan ma na s l et ki li ola bi lir? 8. Ba z al fl kan l k lar sön me yo luy la na s l yok edi le bi lir? 130

131 B. Edim sel ko flul lan ma n n uy gu la ma la r ile il gi li ola rak afla daki tabloda ve ri len bilgileri oku yu nuz ve bun la r ken di ya flan t n z la ilifl ki len di re rek bofl b ra k lan yer le re bi rer ör nek ya z n z. ED M SEL KO fiul LAN MA NIN UY GU LA MA LA RI n san la r n ka zan d al fl kan l k lar dan ba z la r iyi al fl kan l k de il dir. Do la y s y la bun la r n or ta dan kal d r l ma - s is te nir. Ka za n l m fl bir dav ra n fl, sön me ve bas t r ma yo luy la yok edi le bi lir. Olum lu pe kifl ti reç ler le ya p lan ö - ren me ler so nu cu el de edi len al fl kan l k lar, sön me yo luy la da ha ko lay or ta dan kal d r la bi lir. Oy sa kor ku ko flul - lan ma s gi bi olum suz pe kifl ti reç ler le edi ni len al fl kan l k lar da ha zor sö ner. Olum lu ve olum suz pe kifl tir me le ri plan l bir fle kil de kul lan mak, ya ni bi çim len dir me, ev cil hay van ve in san - la ra ba z fley le rin ö re til me sin de çok et ki li dir. n san dav ra n fl la r n n bi çim len di ril me sin de, bi re yin için de bü yü yüp ya fla d top lu mun kül tü rü önem li rol oy - nar. Kül tür, be lir li tür den dav ra n m la r ; is te nen, uy gun, be e ni len dav ra n m lar ola rak pe kifl ti rir. Ba z edimleri de ye rer ve za man la sön dü rür. 2. Bi lifl sel Ö ren me a. Gi zil Ö ren me Afla da ki met ni oku yu nuz. Yandaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak so ru la r ya n t la y n z. Bir de ney de, üç grup fa re al n m fl ve ilk grup ta ki fa - re le re la bi ren tin ç k fl ka p s n bul duk la r n da yi ye cek (pe kifl ti reç) ve ril mifl tir. Di er iki grup ta ki fa re le re la bi - ren tin ç k fl ka p s n bul duk la r hâl de, hiç yi ye cek ve ril - me mifl tir. On bi rin ci gün, ikin ci gru ba da yi ye cek ve ril - me ye bafl lan m fl ve on se ki zin ci gün arafl t r ma bi ti ril - mifl tir. So nuç ta, pe kifl tir me ya p lan grup, di er iki sin - den da ha h z l ö ren mifl tir. On bi rin ci gün de pe kifl tir - me bafl la y n ca ikin ci grup h z la ba fla r gös ter mifl tir kin ci grup ta ki fa re ler, pe kifl tir me ya p l d k tan son ra m ç k fl ka p s n ö ren mifl ler dir yok sa bu ko - nu da giz li bil gi le ri var m d r? 2. Var sa bu bil gi le ri na s l el de et mifl ler dir? 3. kin ci grup ta ki fa re le rin pe kifl tir me ya p l ma - dan ön ce bil gi le ri ni dav ra n fla dö nüfl tür mek için bir ne den le ri var m d r? 4. kin ci grup ta ki fa re ler, giz li bil gi le ri ni han gi amaç la dav ra n fla dö nüfl tür müfl ler dir? B L fi SEL VE G Z L Ö REN ME Bi lifl sel ö ren me, or ga niz ma n n al g la ma, ha t r la ma ve dü flün me gi bi bi lifl sel sü reç ler ara c l y la ö ren me si dir. Bu ö ren me du - ru mu nun özel li i, ye ni bil gi le rin de po lan ma - s ve es ki bil gi le rin ye ni an lam lar ve ba lar ka zan ma s d r. Bi lifl sel ö ren me, may mun lar gi bi ba z hay van tür le rin de gö rü lür se de da - ha çok in san lar için önem li dir. Bi lifl sel ö - ren me nin gi zil ö ren me, mo del ala rak ö - ren me ve kav ra ya rak ö ren me gi bi fle kil le ri var d r. Bi lifl sel ö ren me nin bir tü rü, gi zil ö ren - me dir. Gi zil ö ren me de, ö ren me sü re ci icin de ki or ga niz ma, ö ren dik le ri nin far k n da de il dir. Çün kü or tam da, ö ren dik le ri nin or - ta ya ç k ma s n sa la ya cak bir mo ti vas yon kay na yok tur. Bu kay nak or ta ya ç kar ç k - maz gi zil bil gi ler de aç a ç kar. 131

132 b. Mo del Ala rak Ö ren me A. Yanda ki gör sel le ri in ce le yi niz ve so ru la r ya n t la y n z. 1. Re sim de ki ço cuk lar ve may mun ne ler yap mak ta - d r lar? 2. Ço cuk lar ve may mun böy le dav ran ma y na s l ö - ren mifl ola bi lir ler? 3. Siz bu yol la ne ler ö ren di niz? 4. Ö üt ver mek ko lay, ör nek ol mak zor dur. 5 di yen La Roc he fa uca ult (Lö Ro fle fa kolt) bu ö ren me yo luy la il gi li ne yi vur gu la mak is te mifl tir? Re sim 3. 5: Di an ne Den gel B. Mo del ala rak ö ren me ile il gi li ola rak afla da ve ri len met ni oku yu nuz ve öğrendiklerinizi ken di ya flan t n z la ilifl ki len di re rek 133. sayfadaki bofl b ra k lan yer le re bi rer ör nek ya z n z. MO DEL ALA RAK Ö REN ME Bir ki fli nin, bafl ka s n n bir fley söy le di i ni du yup ya da yap - t n gö rüp onu tak lit et me ye ça l fl ma s mo del ala rak ö - ren me dir. Mo del ala rak öğ ren me de; mo de lin mo del ala na ben zer li i, mo de lin özel lik le ri ve pe kifl tir me sü re ci önem li dir. Mo de lin ben zer li i: Mo del ala rak ö ren mede en et ki li fak tör ler den bi ri, mo de lin kişiyle olan ben zer li i dir. Ço cuk lar özel lik le sos yal ile ti fli mi bafl lan g ç ta çev re le rin de ki ye tifl kin - le ri mo del ala rak ö re nir ler. Er gen lik dö ne mi ne do ru ise ya - fl t la r n mo del al ma önem ka za n r. Sos yal ilifl ki le re önem ve - ren, gün lük ih ti yaç la r n kar fl lan ma s d fl n da ken di ni ge lifl tir - me ye f r sat ya ra tan, de i flik u rafl lar için de ola bi len ai le ler - de ço cuk la r n da çok yön lü ol ma ya e i lim li ol duk la r gö rül - mek te dir. Böy le ai le ler de ço cuk lar da ken di le ri ni ge lifl tir mek yö nün de is tek li ol mak ta d r lar. Ai le le rin bofl za man la r n de - er len dir me al fl kan l k la r ço cuk la r ta ra f n dan da tak lit edil - mek te dir. Ör ne in dü zen li gün lük ga ze te oku nan ev ler de, ço cuk la r n da ga ze te ve der gi oku ma ya he ves li ol duk la r gö - rü lür.... Fo toğ raf 3. 4: Model alma

133 Mo de lin öne mi: Mo del ala rak ö ren me de ki fli, bel li bir dav ra n m yap ma y, ay n dav ra n m ya pan bafl ka la r n göz le ye rek ö re nir. Bu ne den le mo del önem li dir. E er ki fli, ken di ne uy gun ol ma yan mo - del ler se çer se uy gun ol ma yan dav ra n fl lar ö re ne cek tir Mo del ala rak ö ren me de pe kifl tir me sü re ci: Kla sik ko flul lan ma da pe kifl tir me ya p l r ken ko flul - suz ve ko flul lu uya r c ay n an da ve ri lir. Oy sa mo del ala rak ö ren me de pe kifl tir me, edim sel ko flul lan - ma da ki gi bi uy gun dav ra n fl ya p l d k tan son ra olur c. Kav ra ya rak Ö ren me A. Afla da ki met ni oku yu nuz ve 134. sayfadaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak so ru la r ya n t la y n z. Nue va ad l bir flem pan ze, bir ka fes te yal n z ba fl na kal mak ta d r. Ka fe si ne kü çük bir so pa so ku lur. Nue va, bu so pay la yer le ri ka zar, muz ka buk la r n ite rek bir y n hâ li ne ge ti rir, son ra da önem se mez bir ta v r la so pa y ka fe sin par mak l k la r n dan d fla r ya atar. On da ki ka son ra ka fe sin d fl na ve Nue va n n ula fla ma ya ca bir uzak l a muz ko nur. Hay van ön ce mey ve ye ulafl ma ya ça l fl r fa kat ba fla ra maz. Bu - nun üze ri ne flem pan ze le re öz gü fli kâ yet le re bafl lar. Du - dak la r n sar k t r, göz lem ci ye yal va ran ba k fl lar la ba kar, a la ma ses le ri ç ka r r ve son ola rak da ken di si ni s rtüs - tü ye re atar. Böy le ce ge çen bir sü re den son ra bir den - bi re so pa ya ba kar, ya k n ma la r n ke ser, ka fe sin par mak - l k la r n dan az ön ce f r lat t, ken di si ne muz dan da ha ya - k n bir me sa fe de du ran so pa ya uza n r. So pa y al r, ka - fe sin d fl na uza t r ve bi raz be ce rik siz ce de ol sa mu zu ula fla bi le ce i bir uzak l a ge tir me yi ba fla r r May mun, da ha ön ce kar fl lafl ma d bu kar ma - fl k du ru mu na s l çöz müfl tür? 2. Siz bu yol la ne ler ö ren mek te si niz? Fo to raf

134 B. Aşağıdaki gör sel le ri inceleyiniz. Yandaki bilgi notundan da yararlanarak so ru la r ya n t la y n z. Fo to raf 3. 6 Fo to raf Fo to raf lar da gör dü ü nüz dav ra n fl lar na s l ö re ni lir? 2. Bu dav ra n fl la r n h z l ve do ru ola rak ya p la bil me si için ne ge rek li dir? 3. Ö ren di i niz han gi dav ra n fl lar fo to raf - lar da gör dük le ri ni ze ben ze mek te dir? Ör nek ve re rek bun la r na s l ö ren di i ni zi aç k la y n z. KAV RA YA RAK Ö REN ME Bi lifl sel ö ren me nin bir bafl ka tü rü, kav ra ya rak ö ren me dir. n san lar da ha ön ce kar fl lafl ma d ye ni ve kar ma fl k du rum lar da, ilifl ki le ri iç sel ola rak bir an da kav rar lar. Ör ne in prob lem çö zü mün de, epey ce u ra fl l d k tan son ra ani den par ça lar ara - s n da ye ni bir ilifl ki gö rü le rek çö züm bu lu nur. So yut kav ram lar da kav ra ya rak ö re ni lir. Ya p - lan arafl t r ma lar da ke li me le rin kla sik ko flul lan may - la edim sel ko flul lan ma n n bir le fli mi yo luy la ö re - nil di i gö rül müfl tür. Kav ram lar, nes ne ya da olay - la r n zih ni miz de so yut la ma ya da ge nel le me yo - luy la el de et ti i miz or tak özel lik le ri ni ifa de eder. Kav ram ö ren me, ay rt et me yo luy la olur. Kav ram ö ren me de, ön ce çe flit li nes ne ya da olay la r n or - tak özel lik le ri ay rt edi lir. Ör ne in k r m z, in san - lar ta ra f n dan k r m z ev, k r m z el bi se, k r m z ara - ba için kul la n l r. Za man la k r m z ke li me si nin sa - de ce k r m z renk le il gi li ol du u ay rt edi lir. K r m - z ol ma özel li i, ben zer var l k la r n or tak özel li i ola rak kav ra n r ve bu kav ram her k r m z nes ne için kul la n l r. Bi lifl sel ö ren me nin bir tü rü de mo tor ö ren - me dir. Mo tor ö ren me de söz ko nu su olan, bir dav ra n fl n na s l da ha h z l, do ru ve ha ta s z ola - rak ya p la ca d r. Bu nun için de al fl t r ma ge rek li - dir. Mo tor be ce ri ler de çev re, be den sel iç uya r c - lar ve ya p la cak ifl ara s n da ba lan t ol ma l d r. Mo tor ö ren me, za man la ma ve bi çim len dir mey - le ya k n dan il gi li dir. Ki fli ye, o dav ra n m ö re ten bi ri var sa ö ren me ko lay la fl r. Ö re ten ki fli nin ya - pa ca aç k la ma lar, bi çim len dir me ifl le mi ni h z lan - d r r. Da ha son ra çe flit li uy gu la ma lar la dav ra n fl pe kifl ti ri lir. Ön Ça l fl ma Gö re vi Ge le cek ders için afla da ki ko nu lar da ha z r l k ya p n z. 1. Ö ren me tür le ri ni gör dü nüz. Bun la r et ki le yen pek çok et ken söz ko nu su dur. Si zin ö ren me - ni zi et ki le yen et ken ler ne ler dir? Bir lis te si ni ya p n z. 2. Önem li ö ren me stra te ji le ri han gi le ri dir? Ko nu yu arafl t ra rak bun la r n han gi le rin den ya rar lan - d n z be lir ti niz. 134

135 C. ÖĞRENMEYİ ETKİLEYEN ETKENLER TEMEL KAVRAM KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Ö re nil mifl ça re siz lik Afla da ki so ru la r ya n t la y n z. 1. Âlim ol mak is ter sen gün de bir ke li me ö ren., Ö ren - me nin ya fl ol maz. gi bi ata söz le rin de ö ren me ile il gi li vur - gu lan mak is te ni len ne dir? 2. Al vin Toff ler (Al vin Tof l r) n Ge le ce in ca hi li oku ya ma yan de il, na s l ö re ne ce i ni bil me yen ki fli ola cak t r. 7 sö zün den ne an l yor su nuz? 3. Ö re ni mi nin ilk y l la r n da ma te ma ti e ça l flan ama ba - fla r l ola ma yan bir ço cuk için bu ders, ge le cek y l lar da da ne yap sa de ifl ti re me ye ce i ni dü flün dü ü bir ba fla r s z l k ala n d r. Top lu mu muz da s k rast la nan bu du ru mu na s l aç k lar - s n z? 4. Psi ko log lar, rek lam için bir ra ku na bel li bir yer den ala ca - bo zuk pa ra la r kü çük bir ku tu ya at ma y ö ret mek is ter ler. Fo toğ raf 3. 8: Ra kun lar, ko lay be ce ri ka - Her za man ki gi bi ra ku na uy gun dav ra n fl için yi ye cek (ödül) ve - za nan hay van lar d r. re rek ifle bafl lar lar. Bek len ti le ri ne uy gun ola rak hay va n n ilk pa - ra y al ma s çok ko lay olur. An cak s ra pa ra y ku tu ya at ma ya ge lin ce ifl ler bir den zor la fl r. Ra kun, bo - zuk pa ra ya, tüm ra kun la r n yi ye cek le ri ne yap t n ya par. Ön ce pa ra y ku tu nun ke na r na sür tüp son - ra ge ri çe ker, s m s k tu tar ve bu ifl le mi sü rek li tek rar lar. De ney ci ler, du ru ma ikin ci bir pa ra da ha ek - le yin ce ifl ler da ha da ka r fl r. Ra ku nun flim di oy na ya cak iki nes ne si ol mufl tur ve hay van bun la r cim ri - ce bir ta v r la s m s k tu ta rak bir bi ri ne sürt me ye bafl lar. Rek la m n ama c, ban ka ya pa ra koy ma n n ne ka dar iyi ol du u nu gös ter mek tir. Ama ba fla r la maz. Ra kun la r ban ka ya pa ra ya t r mak üze re ye tifl tir - me pro je si bir ke na ra b ra k l r. 8 Yu ka r da ki pro je den ne den vaz ge çil mifl ola bi lir? 1. Biyolojik ve Sosyokültürel Etkenler Afla da ve ri len met ni oku yu nuz, al t çi zi len yer le ri kâ da ak ta r n z ve bun lar dan bi ri hak k n da k sa bir de ne me ya z n z. Ö REN ME VE SOS YOKÜL TÜ REL ET KEN LER Ö ren me üze rin de sos yokül tü rel et ken ler et ki li dir. Her kül tür bir e i tim sis te mi ne sa hip tir. Bu sis - tem, top lu mun ge le nek, dil, tek no lo ji, ah lak gi bi öge le ri nin fark l yol lar la ku flak tan ku fla a ak ta r l ma - s n sa lar. Ö ren me, top lum ge rek si nim le ri nin ge rek tir di i yer ve za man da co ra fi çev re ye, eko no - mik ko flul la ra gö re ya p l r. Geç mi flin sa na yi top lum la r n da bil gi li in san, her fle yi bi len ki fliy di. E i tim da ha çok var olan bil gi bi - ri ki mi nin mo dern usul ler le de ol sa ye ni ye ti flen ku flak la ra ak ta r l ma s ola rak gö rü lü yor du. Bu gü nün top lum la r n da ise ö ren me yön te mi ve ö ren me nin an la m çok fark l d r. Bil gi sa yar, İn ter net gi bi ge - lifl mifl ile ti flim tek no lo ji le ri ö ren me de oku lun ro lü nü fark l lafl t r m fl t r. Okul, bil gi ö re ten de il, ö ren - me yi ö re ten bir yer hâ li ne gel mifl tir. Bil gi li in san an la y fl da de ifl mifl tir. 135

136 Gü nü mü zün bil gi top lum la r n da bil gi li in san; bil gi nin far k n da olan, ona ulafl ma n n yol la r n bi len, ulafl t bil gi den ye ni le ri ni üre ten ve bun la r so run çöz me de kul la na bi len ki fli dir. Böy le ki fli le rin ye tifl - me si için top lum lar çok ka nal l, tek no lo ji yi kul la na bi len ve ifl bir li i ne da ya l bir ö ren me sü re ci ne a r - l k ver mek te dir. Bil gi ça n da ile ri dü zey de e i tim gör müfl ki fli ler bi le ya flam bo yu ö ren me sü re ci için de bu lun ma l d r. Çün kü bil gi top lu mu her an bi re yin ek sik lik le ri ni ta mam la ma s n ge rek tir mek te dir. Ge le nek sel sis tem de insanlar bel li bir okul da ki ö re nim sü re si ni bi tir dik le rin de e i tim bi ter. Bil gi top - lu mun da bit mifl e i tim di ye bir fley yok tur. le ri dü zey de e i tim gö ren ki fli le rin bi le oku la ge rek si ni mi var d r. Bu okul lar bil gi yi hem içe rik hem de sü reç ola rak ak ta ra cak lar d r. Ö ren me için ön ce lik le or ga niz ma n n sa l k l ol ma s ge re kir. Bu nun ya n n da bafl ka ba z bi yo lo jik özel lik ler de önem li dir. Afla da bu özel lik ler den han gi le ri ör nek len di ril mifl tir? Tar t fla rak siz de ben zer ör nek ler ve ri niz. a. Sö zel ö ren me ye te ne i do ufl ta s f r d r. Bu ye te nek ya fla ka dar dur ma dan ge li flir. On - dan son ra 50 ya fla ka dar sa bit ka l r. Bu yafl tan son ra ise en az n dan ye ni mal ze me nin ö re nil me si aç - s n dan düfl me ye bafl lar. b. Bir kö pe e ya da in sa na uç ma y ö re te me yiz. c. Al t ay l k bir be bek ko nu fla maz. ç. Ço cuk la r n oku ma y ö ren me de ki iler le yifl le ri nin ze kâ la r ile il gi li ol du u sap tan m fl t r. 2. Öğrenilmiş Çaresizlik Afla da ki Mar tin Se lig man (Mar tin Se lig man,1942- ) n yap t de ne yi oku yu nuz, res mi in ce le yi niz ve 137. sayfadaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak so ru la r ya n t la y n z. Bir arafl t r ma da kaç ma, ça re siz lik ve kon trol grup la r ol - mak üze re üç grup kö pek kul la n l m fl t r. Bun la ra iki ay r ifl - lem uy gu lan m fl t r. De ne yin ilk afla ma s n da kaç ma ve kon - trol grup la r n da ki kö pek ler tek tek bir de ney ku tu su na ko nu - la rak bun la ra 64 kez flok ve ril mifl tir. De ney or ta m, kaç ma gru bun da ki kö pek le rin bu run la r y la bir dü me ye bas t k la r za man flo kun gel me si ni en gel le ye bi le cek le ri, ça re siz lik gru - bun da ki le rin ise hiç bir fle kil de flo ku en gel le ye me ye cek le ri fle kil de dü zen len mifl tir. Kaç ma gru bun da ki kö pek ler bir kaç tek rar dan son ra dü me ye ba sa rak flo ku kes me yi ö ren mifl - ler dir. Kon trol gru bun da ki kö pek ler de ne yin bu ilk afla ma s - na ka t l ma m fl lar d r. De ne yin ikin ci afla ma s n da her üç gru ba kaç ma ve ka - ç n ma e i ti mi uy gu lan m fl t r. Bu nun için üç grup da iki böl - me li bir de ney ku tu su na ko nul mufl tur. Kö pek le re flo kun ge - le ce i ni bil di ren bir uya r c ( fl k) ve ril mifl tir. Kö pek ler, fl n ve ril me sin den son ra ki 60 sa ni ye için de di er böl me ye at - Re sim 3. 6: Vin cent van Gogh, Dok tor Gac - lar lar sa flok tan kur tu la bi le cek ler dir. het,

137 De ne yin so nuç la r na gö re kaç ma ve kon trol gru - bun da ki kö pek ler k sa sü re de flok tan kur tul ma y ö - ren mifl ler dir. Ça re siz lik gru bun da ki ler ise ö ren me - de ba fla r s z ol mufl ve pa sif hâ le gel mifl ler dir. Do ru tep ki yi ver dik le ri tak tir de flok tan kur tu la bi le cek le ri hâl de hiç tep ki ver me den flo kun bit me si ni bek le mifl - ler dir. Bu tav r n te me lin de de ne yin ilk afla ma s n da dav ra n fl la r y la dav ra n fl la r n n so nuç la r ara s n da ba lan t ol ma d n ö ren me le ri yat mak ta d r Mar tin Se lig man de ney de sö zü edi len du ru ma ö re nil mifl ça re siz lik ad n ver mifl tir. Siz ce bu nun ne de ni ne dir? 2. De ney de ki flok la r ya flam da ki stres ve ren du - rum lar ola rak dü flü nü nüz. Ö re nil mifl ça re siz lik söz ko nu suy sa bi rey le rin bu du rum da ki tu tu mu na s l ola cak t r? 3. Ar ka s gel mez dert le ri min b k t m il lal lah Bi ri bi ter ken öbü rü de bafl lar ver me sin Al lah Böy le gel mifl böy le gi de cek kor ka r m val lah Yok mu ça re si dost lar ve Süp ha nal lah Yu ka r da ki flar k, ö re nil mifl ça re siz lik du ru mu ile il gi li ola bi lir mi? 4. Ya fla m n z dan ö re nil mifl ça re siz lik du ru mu na ör nek ve re rek do ru dav ra n fl n na s l ol ma - s ge rek ti i ko nu su nu tar t fl n z. 5. Res im 3. 8 in si ze an lat t k la r ne ler dir? ÖĞRENİLMİŞ ÇARESİZLİK Ça m z n h z la de i flen ya flam ko flul la r, ifl or ta m n da ki olay lar, top lum sal çev re ile ya - fla nan çe flit li so run lar in san la r bu nal ta bil mek - te dir. Hay van la r n ya da in san la r n kar fl lafl t k - la r olum suz olay lar üze rin de de ne tim le ri nin ol ma d n dü flün dük le ri du rum lar da or ta ya ç kan duy gu suz luk du ru mu ö re nil mifl ça re - siz lik ad n al r. Böy le du rum lar da ki fli, da ha ön ce ya fla d olum suz luk lar la tek rar kar fl lafl - mak tan ka ç n mak için ça ba har ca maz. Mo ti - vas yon suz luk, uyum suz luk, pa sif lik, dep res - yon, umut suz luk, dav ra n fl la r n ne den ve so - nuç la r ara s n da ba ku ra ma ma gi bi so run la - ra ne den olan ö re nil mifl ça re siz lik ça m z n in san la r n teh dit eden bir du rum dur. 3. Birey, Öğrenme Malzemesi ve Yöntemin Etkisi a. Ö re nen le l gi li Özel lik ler A. Afla da görülen Şe ma 3. 2 de ö ren me yi et ki le yen et ken ler grup lan d r l m fl t r. fie ma y ta mam - la y n z. Şe ma 3. 2: Ö ren me yi et ki le yen et ken ler 137

138 B. Afla da ki ka ri ka tür le ri in ce le ye rek so ru la r ya n t la y n z. Hoop! Uyan bakalım. Okul kapandı. Yaz tatili başlayalı üç gün oldu. Haa, nee! Matematik dersinde biraz uyuyayım demiştim, ama... Şşş! Hanım, bizim oğlan sabahlara kadar bilgisayar başında ders çalışıyor. Bravo be. Oh, sıram ne güzel oldu. Yarın bir çiçek daha getirdim mi mis gibi olacak vallaa. Hop dantellere dokunma bakalım!.. Temizlik kolu başkanı olduktan sonra iyice tuhaflaştı garibim. Vah vaah!.. Ka ri ka tür 3. 3: s ma il Tu ran Ka ri ka tür 3. 4: s ma il Tu ran Ka ri ka tür 3. 5: s ma il Tu ran 1. Ka ri ka tür 3. 3 te uyan d r lan ço cuk, ö ren me için ge rek li uya r l m fl l k dü ze yi ne sa hip mi dir? Bu dü zey de ol ma s ne den önem li dir? 2. Ka ri ka tür 3.3 te ki ço cuk, siz ce ma te ma tik ö ren me yi is ti - yor mu? Bu is tek siz li in so nu cu ne ola bi lir? 3. Ka ri ka tür 3. 4 te ki ço cu un ama c ne dir? Amaç bu olun ca ö ren me ne öl çü de ger çek le fle bi lir? 4. Ba fla r l ol mak is te yen bi rey, bi raz ba fla r l ol du u nu gör dü - ün de ö ren me ko nu sun da ki gü dü len me si ar tar ve is tek li ola rak ö - ren me ye de vam eder. Bu söz, ka ri ka tür ler den han gi si ne da ha uy gun dur? 5. Ka ri ka tür 3. 6 da ki iki ço cuk tan han gi si da ha faz la gü dü - len mifl tir? Bu du rum ö ren me yi na s l et ki le ye cek tir? Çekirdekleri çalışma masama koyanı bir yakalarsam... Hepsini bitirmeden çalışamam şimdi. Keh keh! Bir rakibi daha etkisiz hâle getirdim. Ben daha fazla çal flmal y m, s nav ben kazanmal y m. Ka ri ka tür 3. 6: s ma il Tu ran A. Afla da ki iki ör ne i oku ya rak ö ren me üze rin de ne yin et ki li ol du u nu söy le yi niz. 1. Her han gi bir mo del ve mar ka da ki bir oto mo bi li sür me yi ö re nen bir kim se, bafl ka bir mar - ka ara ba y ko lay l k la kul la na bi lir. 2. Uçak la r n ilk kul la n l ma ya bafl lan d gün ler de, ye ni bir uçak mo de li nin ku man da ay g t la - r, es ki mo del de ki le re k yas la fark l yer le re yer lefl ti ri lin ce pi lot lar ölüm le so nuç la nan ha ta lar yap m fl lar d r. 3. Bir ya ban cı di le ait söz cük le rin Türk çe kar şı lık la rı nı öğ ren miş sek baş ka bir dil de ki söz cük - le rin Türk çe kar şı lı ğı nı ko lay ca öğ re ni riz. Ter si ne Türk çe söz cük le rin ya ban cı dil ler de ki kar şı - lık la rı nı öğ ren me ye ça lı şır sak bu nu yap mak ta zor la nı rız. 138

139 B. Afla da ö ren me ye yar d m eden ve ya onu en gel le yen ö re nen le il gi li ba z et ken ler ve ril mifl tir. Bun la r oku ya rak alt la r n da bofl b ra k lan k s m la ra ken di ya flan t n z dan bi rer ör nek ya z n z. Ö RE NEN LE L G L ET KEN LER Ge nel uya r l m fl l k hâ li ve kay g : Ö ren me için ge rek li ko flul lar dan bi ri, or ga niz ma n n ge nel uya - r l m fl l k hâ li dir. Bi re yin ta ma men uya n k ol ma s ve tüm ener ji si ni ya p la cak ifl üze rin de yo un lafl t r ma - s na ge nel uya r l m fl l k hâ li de nir. Or ga niz ma n n en az uya r l m fl ol du u du rum, uy ku du ru mu; en faz - la uya r l m fl ol du u du rum sa afl r kay g ya da he ye can hâl le rin de or ta ya ç kan du rum dur. En iyi ö - ren me, bu iki uç du ru mun or ta la r n da ger çek le flir. Kay g da bir ge nel uya r l m fl l k hâ li dir. Be lir li öl çü - ler de ki kay g, ö ren me için ge rek li dir Trans fer (ö ren me nin ak ta r l ma s ): Bi rey, ye ni bir ö ren me ye bafl lar ken es ki ö ren dik le ri nin et - ki si al t n da d r. Es ki ö re ni len le rin ye ni ö re ni le cek ler üze rin de ki ko lay lafl t r ma ya da zor lafl t r ma et ki - si ne trans fer ad ve ri lir. Es ki ö re ni len le rin ye ni ö ren me ye olum lu kat k da bu lun ma s na po zi tif trans fer (olum lu ak tar - ma) ad ve ri lir Es ki ö re ni len le rin ye ni ö ren me yi en - gel le yi ci et ki si ne ne ga tif trans fer (olum lu ak tar ma) ad ve ri lir Mo ti vas yon: Ö ren me, ça ba is te yen bir olu flum dur. Bu ça ba y gös ter me si için or ga niz ma n n gü dü len mifl ol ma s ge re kir B L YOR MUYDUNUZ? Ö RENME TUTKUNLU U Man tel li ad l bir Ma car fi lo log ve ma te ma tik çi, ö - ren me tut ku nu dur. Man tel li, ken di si ne ac yan la r n ver - di i Pa ris te ki pis bir oda da ya flar. Ki tap için yap t har ca ma d fl n da pek az pa ra har car. Bu nun da bü yük bö lü mü yi ye cek ve ay d n lan ma için dir. Gün de dört sa - at uyur, yir mi sa at ça l fl r. Ça l fl ma la r na yal n z ca pa ra ka zan mak için haf ta da bir ma te ma tik der si ver me ye git ti in de ara ve rir. Su yu nu Sei ne (Sen) Neh ri nden ge - ti rir, ye me i ni ken di pi fli rir. Ge ce le ri bir san d k ta ya tar. Ça ma fl r gi de ri de yok tur. Bü tün gi ye ce i k fl la dan sa - t n al d es ki bir as ker ka pu tuy la bir pan to lon ve bir çift pos tal d r Pa ris Ç kart ma s n da top gül le leri altında kaldığı hâl de ça l fl ma s na ara ver mez. Hat ta Pa - ris i kap la yan ko le ra sal g n n da oda s n ilaç la mak için ge len sa l k ekip le ri ni içe ri al maz, ekip ler zor la gir mek zo run da ka l r lar. Man tel li, böy le tam otuz y l ça l fla rak has ta l k s z ve ya k n ma s z mut lu bir ya flam sü rer y l n da su yu nu al ma ya git ti i Sei ne Neh ri ne dü fler ve bo u lur. Hiç bir eser b rak ma ma s, onun yal n z ca ö - ren mek için ça l fl t n aç k ça gös te rir

140 b. Ö re ni len Mal ze me le l gi li Özel lik ler A. Afla da ki so ru la r Öğrenilen Malzeme ile İlgili Özellikler adlı me tin den de ya rar la na rak ya n t la y n z. 1. Bir kâ da rer, ner, rek gi bi befl an lam s z he ce ile befl söz cük ya z n z ve bun la r ez ber le yi niz. He ce le ri mi yok sa söz cük le ri mi da ha ko lay ö ren - di niz? Siz ce bu nun ne de ni ne dir? 2. Ki ta b n z da ki ö ren me ko nu su nun bafl l k ve alt bafl - l k la r n bir kâ da ya z n z. Ö ren me ko nu su bu fle kil de bir bi riy le il gi li ba sa mak lar di zi si flek lin de de il de ka r - Fotoğraf 3. 9 fl k ola rak ve ril sey di da ha m ko lay kav rar d n z? 3. Yan da ki fo to raf ta ilk ön ce han gi yu mur ta y fark et ti niz? Ne de ni ni aç k la y n z. B. Afla da mal ze me nin ö re ni le bi lir li i ni et ki le yen ba z et ken ler ve ril mifl tir. Bun la r oku ya rak alt la - r n da bofl b ra k lan k s m la ra bi rer ör nek ya z n z. Ö RE N LEN MAL ZE ME LE L G L ÖZEL L K LER El de ki mal ze me ye uy gun ö ren me yol la r n n se çil me si ko nu su, e i ti min te mel so run la r n dan bi ri - dir. Mal ze me nin ö re ni le bi lir li i ni et ki le yen te mel özel lik ler flun lar d r: Al g sal ay rt edi le bi lir lik: Çev re sin de ki mal ze me den ko lay ca ay rt edi le bi len fley, ko lay ö re ni lir.... Ça r fl m sal an lam: Bir mal ze me ne ka dar an lam l y sa ö re nil me si o ka dar ko lay d r. Ça r fl m, be - lir li bir uya r c n n, o uya r c y la geç mifl te bir ara da bu lun mufl bir bafl ka nes ne ya da du ru mu ha t ra ge - tir me si dir. Mal ze me ö re ni lir ken çok fley ha t ra ge li yor sa bu mal ze me an lam l de mek tir. Bir mal ze me - nin ça r fl m sal an la m, ö ren me ko lay l n da et ki ler.... Kav ram sal ben zer lik ler: Bafl ka kav ram la ra ben ze yen kav ram lar la ba sa mak lar di zi si flek lin de dü - zen le ne bi len ça r fl m lar da ö ren me yi ko lay lafl t r r Ö ren me Stra te ji le ri A. Afla da ki so ru la r ya n t la yınız, yanıtları verirken be lir le di i niz ö ren me stra te ji le ri ni def te ri ni ze ya z n z. 1. Ders le ri ni zi dü zen li ara l k lar la m yok sa bi rik ti re rek tü mü nü k sa bir ça l fl ma dö ne min de ö ren mek mi da ha ve rim li dir? 140

141 2. 30 n gi liz ce söz cü ün an la m n ö re ne cek ol sa n z bun la r bö le rek mi yok sa bü tün ola rak m ö ren me niz da ha ko lay d r? 3. n gi liz ce söz cük le ri mi yok sa k sa bir öy kü yü mü yal n z ca oku yup an la t ma yer ver me den da ha ko lay ö re nir si niz? Siz ce bu nun ne de ni ne ola bi lir? 4. Siz ce ö ren di i niz ko nu la r tek rar et mek ya rar l m d r? Faz la tek rar yap ma n n sa k n ca s ola bi lir mi? 5. Ö ret me ni ni zin s nav so nuç la r n si ze he men bil dir me si ne den ya rar l d r? 6. Ö ren me den son ra din le nir ya da uyur sa n z ö ren dik le ri ni zi unut ma n z da ha zor mu yok - sa da ha ko lay m olur? B. Aşağıdaki bilgi notunu okuyarak belirlediğiniz öğrenme stratejilerini yeniden gözden geçiriniz ve bunların hangi koşullarda daha uygun olduğunu yanlarına yazınız. Ö REN ME STRA TE J LE R Han gi yön tem le rin, ö ren me de ya rar l ola ca n bil mek, iflin bü yük öl çü de ko lay lafl ma s n sa lar. Bu ne den le de ö ren me be ce ri si önem li dir ama ö ren me yi ö ren me be ce ri si da ha da önem li dir. Uy - gun ö ren me stra te ji si ni bil mek, ö re ni le cek le ri hem ko lay ö ren mek hem de zor unut mak an la m na ge lir. Önem li ak tif ö ren me yön tem le ri nin bafl l ca la r flun lar d r: Ö ren me için dü zen li ara l k lar la ça l fl ma ya ara l k l ö ren me, mal ze me nin tü mü nü k sa bir ça l fl - ma dö ne min de ö ren me ye top lu ö ren me ad ve ri lir. Her iki ö ren me flek li nin de olum lu ve olum - suz yön le ri var sa da ge nel de ara l k l ö ren me nin da ha ya rar l ol du u gö rül mek te dir. Ara l k l ö ren me - nin ya rar la r n n ba fl n da gü dü len me nin faz la ol ma s ge lir. Ay r ca bu yol la faz la tek rar ya p la bi le ce in - den unut ma az olur. Bi rey da ha az yo ru lur, ö ren me yi bo za cak kay g ve afl r uya r l m fl l k du ru mu da yok tur. Mal ze me yi bü tün ola rak ö ren me nin de bö le rek ö ren me nin de uy gun ol du u ko flul lar var d r. Mal ze me yi bö le rek ça l fl ma n n üs tün ol du u du rum lar, bü tü nü par ça lar dan ay r ma n n ko lay ol du u ve mal ze me nin çok uzun ol du u du rum lar d r. E er mal ze me k sa ve an lam l y sa bü tün hâ lin de ö ren - me da ha ya rar l d r. Çün kü ö re ni len par ça la r n bir ara ya ge ti ril me si için ek tek rar la ra ge rek du yul maz ve par ça la r n s ra la r n bo zup bir bi ri ne ka r fl t r ma sa k n ca la r n ta fl maz. Ço u du rum lar da, oku ma ya n n da an lat ma ya da yer ve ril me si ge re kir. Çün kü oku ma da pa sif olan or ga niz ma, an lat ma da ak tif du ru ma geç mek te dir. Öy kü ler gi bi ba lan t l mal ze me ler için an lat - ma za ma n na daha az ge rek si nim var d r. Ö ren me de eg zer siz, unut ma y azal t r. Özel lik le ö ren me den he men son ra ya p lan tek rar lar, bil - gi ve be ce ri le rin yer lefl me si ne çok yar d m et mek te dir. An cak bir ko nu nun ge rek ti in den faz la tek rar edil me si hem bafl ka ko nu la r n ö re nil me si ni en gel le mek te dir hem de za man kay b na ne den ol mak - ta d r. Ö ren me de so nuç la r n bi lin me si öğrenmeyi hızlandırır. Yap t ha ta la r ö re nen ki fli ler, ge nel lik le da ha ça buk ö re nir ler. Ne ka dar ge lifl me gös ter di i ni ke sin ola rak bil me yen bi rey ya vafl ö re nir hat ta hiç ö re ne me ye bi lir. Ö ren me so nu fa ali yet le ri, ö re ni len le rin ka l c ol ma s ba k m n dan önem li dir. Bir ko nu yu ö ren - dik ten son ra ona çok ben ze yen bir bafl ka ko nuy la il gi li ça l fl ma yap mak, ilk ö re ni len le rin iyi ko run - ma ma s na ne den ol mak ta d r. Bu ne den le, fark l ko nu la r n üst üs te ça l fl l ma s da ha uy gun dur. Ö ren - me den son ra din len mek ve uy ku, ö re ni len ko nu nun unu tul ma ma s n sa la mak ta d r. 141

142 Afla da prog ram l ö ren me ile il gi li bir me tin ve ril mifl tir.... Met ni oku yu nuz ve prog ram l ö ren me nin, bil di i niz ö ren -... me stra te ji le rin den han gi le ri ne uy gun ol du u nu ne de niy le... ayrılan yere ya z n z. Son y l lar da ge lifl ti ri len ö ren me yön tem le ri nin hep si, prog ram lan m fl ö ren me bafl l al t n da top la na bi lir. Ö -... ret me ma ki ne le ri, be lir li bir ko nu yu ö ret mek ama c y la dü -... zen len mifl e i tim araç la r d r. Her ma ki ne fark l ko nu lar için... prog ram lan m fl t r. An cak her ko nu da fark l ma ki ne ge rek -... me si, bu yön tem için bir sa k n ca ya rat m fl t r. Bu sa k n ca y gi der mek için bil gi sa yar yar d m l ö re ti me geç me yö nün de bir e i lim bafl la m fl t r. Bu ö ren me bi çi min de, bel le in de... bir çok fark l prog ram bu lu nan bil gi sa yar lar dan ya rar la n l r.... Prog ram lan m fl ö ren me mal ze me si, na s l ha z r lan m fl... olur sa ol sun ö re ne nin ce vap la ma s ge re ken bir di zi so ru... ve prob lem den olu flur. Ö ren ci, ce vap la r n her han gi bir bi çim de kay de der ve bun la r n do ru ve ya yan l fl ol du u nu... gör me si sa la n r. Prob lem ler, ve rim li ö ren me yi sa la mak... için ön ce den ha z r lan m fl bir s ray la su nu lur. Her so ru nun... ce va b, bir ön ce ki so ru nun ce va b na da ya n r. Prog ram lan - m fl ö ren me, ö ren me sü re ci ni kü çük bi rim le re ay r r Hayat Boyu Öğrenme Afla daki met ni oku yu nuz ve ö ren me üze rin de et ki li olan sos yokül tü rel et ken le ri de göz önü ne ala - rak soruları ya n t la y n z. Türk mil lî e i ti mi nin te mel il ke le ri nin ba fl n da sü rek li lik ve her yer de e i tim ge lir. Mil lî E i tim Ka nu - nu nun özel amaç la r n n 9. mad de sin de flöy le de nil mek te dir: Fert le rin ge nel ve mes le ki e i tim le ri nin ha yat bo yun ca de vam et me si esas t r. Genç le rin e i ti mi ya n n da, ha ya ta ve ifl alan la r na olum lu bir fle kil de uy ma la r na yar d m c ol mak üze re, ye tifl kin le rin sü rek li e i ti mi ni sa la mak için ge rek li ted bir - le ri al mak ta bir e i tim gö re vi dir. Ay n ka nu nun 17. mad de si ise flöy le dir: Mil lî e i ti min amaç la r yal n z ca res mî ve özel e i tim ku - rum la r n da de il, ay n za man da ev de, çev re de, ifl yer le rin de ve her yer de ve her f r sat ta ger çek lefl ti - ril me ye ça l fl l r. Res mi, özel ve gö nül lü her ku ru lu flun e i tim le il gi li fa ali yet le ri Mil lî e i ti min amaç la r - na uy gun lu u ba k m n dan Mil lî E i tim Ba kan l n n de ne ti mi ne ta bi dir. 1. Sü rek li lik ve her yer de e i tim il ke le ri nin an la m ne ola bi lir? 2. Ne den fert le rin ge nel ve mes le ki e i tim le ri nin ha yat bo yun ca de vam et me si esas al n - m fl t r? 142

143 A. Afla da ki çok tan seç me li so ru la r n do ru se çe nek le ri ni ifla ret le yi niz. 1. Ö ren me, tek rar ya da ya flan t so nu cu dav ra n fl lar da mey da na ge len ka l c ve sü rek li de i flik lik - ler dir. Bu na gö re afla da ki ler den han gi si ö ren me so nu cu or ta ya ç kan dav ra n fl lar dan de il dir? A. Çok iyi bir yü zü cü ol mak B. Gör gü ku ral la r na uy gun dav ran mak C. fiid det li bir gü rül tüy le ir kil mek D. Yafl l la ra say g gös ter mek E. Zor du rum lar da ya lan söy le mek 2. Mo del ala rak ö ren me, tü rün bir bafl ka üye si nin dav ra n fl la r n ör nek al ma d r. Bafl ka la r n n söy - le dik le ri ni ya da yap t k la r n tak lit et me dir. Bu na gö re afla da ki ler den han gi si mo del ala rak ö ren me ye ör nek ve ri le mez? A. Kü çük bir ço cu un an ne si nin to puk lu ayak ka b la r n giy me si B. Bir gen cin saç la r n sev di i pop flar k c s n n ki gi bi kes tir me si C. Ar ka dafl la r na ders an la tan ö ren ci nin, ö ret me ni gi bi dav ran ma s D. Te le viz yon iz le me me ce za s ve ri len ö ren ci nin, ab la s gi bi bu na iti raz et me si E. No bel Ödü lü nü alan bir bi lim in sa n n n tep ki siz kal ma s 3. Üzün tü lü dur du u muz da çev re miz de ki le rin is tek le ri mi zi ye ri ne ge tir dik le ri ni gö rür sek bu dav ra - n fl tek rar la r z. Ama so uk su içip has ta la n r sak bu nu bir da ha yap ma y z. Ö ren me sü re ci ni bu fle kil de ör nek len di ren bir psi ko log, ö ren me için afla da ki ler den han gi si ni söy le ye bi lir? A. Ba fla r ya gö tü ren dav ra n fl lar tek rar la n r, ba fla r s z l a yol açan lar terk edi lir. B. Or ga niz ma ken di si için ödül olan dav ra n fl la r da bir sü re son ra terk ede bi lir. C. Gü dü ler ve gü dü len me, ö ren me nin da ha ça buk ger çek lefl me si ni sa lar. D. Bi re yin ge rek si nim le ri ni kar fl la yan uya r c lar da ha ça buk ö re ni lir. E. Be lir li ara l k lar la pe kifl ti ri len dav ra n fl la r n ö re nil me si da ha ko lay d r. 4. Ö ren me stra te ji le ri ile il gi li ola rak afla da söy le nen ler den han gi si do ru dur? A. Uzun mal ze me de ara l k l ö ren me ya rar l d r. B. An lam s z mal ze me de top lu ö ren me ya p l ma l d r. C. Uzun mal ze me de top lu ö ren me ya rar l d r. D. Her du rum da top lu ö ren me da ha ya rar l d r. E. An lam l mal ze me de ara l k l ö ren me ya rar l d r. 5. Üni ver si te yi bi tir dik ten son ra ifle gi ren ve uzun y l lar ça l flan bir ki fli nin bir mas ter prog ra - m na bafl la ma s du ru mu nu afla da ki yar g lar dan han gi si en do ru fle kil de ifa de et mek te dir? A. E i tim sü re ci ya fla m n bafl lan g c n da so na er me li dir. B. n san lar ya flam bo yu ö ren me sü re ci ni sür dür me li dir. C. Ö ren me için za ma n n ve ye rin öne mi yok tur. D. n san lar is tek le ri ni er ya da geç ger çek lefl ti rir ler. E. Her fley za ma n n da ve ye rin de ya p l ma l d r. 143

144 B. Afla da ki cüm le le ri uy gun söz cük ler le ta mam la y n z , tek rar ya da ya flan t so nu cu dav ra n fl ta mey da na ge len, ye ni dav ra n fl - lar ka zan ma flek lin de or ta ya ç kan, sü rek li li i olan bir de i flik lik tir. 2. Ko flul lan ma dan ön ce ki her han gi bir tep ki sel dav ra n fl... d r , sön me yo luy la yok olan tep ki ya da ref lek - sin bir sü re son ra ken di li in den tek rar or ta ya ç k ma s d r. 4. Ödü le gö tü ren ya da ce za dan kur ta ran bir dav ra n fl n ya p l ma s n ö ren me d r , or ga niz ma n n al g la ma, ha t r la ma, dü flün me gi bi bi lifl sel sü reç ler ara c l y la ö ren me si dir. 6. Bir bi riy le ba lan t s ol ma yan mal ze me le rin ö re nil me sin de... ya n n da yaz ma - ya yer ve ril me si do ru olur. 7. Ö ren me den son ra din len me, unut ma y.... C. Afla da ki aç k uç lu so ru la r ya n t la y n z. 1. Süt ten a z ya nan, yo ur du üf le ye rek yer. ata sö zü nü ö ren me aç s n dan de er len di ri niz. 2. Dav ra n fl ç yak la fl m, ö ren me ko nu su nu na s l ve ne den ele al r? Aç k la y n z. 3. Tüm il gi si ni fut bo la ver mifl bir genç, bir ba le sa nat ç s n ken di si ne mo del ola rak se çer mi? Ni çin? Aç k la y n z. 4. Bir in sa na uç ma y ö re te me yiz. Bir flem pan ze ye ko nufl ma y ö ret mek söz ko nu su ola maz. Bu du rum la ra ne den olan et ken ne dir? Aç k la y n z. 5. Sön me ne dir? Sön dü rül mek is te ni len bir dav ra n fl ko nu sun da ne ler ya p la bi lir? Be lir ti niz. 6. Yap t iyi lik le rin kar fl l n da iyi lik ve te flek kür gör me yen bi rey, bir sü re son ra ar t k bu fe da kâr - ca dav ra n fl n dan vaz ge çer. Bu du ru mu ne yin yok lu uy la aç k la ya bi li riz? 7. Ak l has ta ne sin de do kuz y l d r ka lan bir ka d n, her gün s r t na on iki ki lo a r l n da giy si ler gi - yer. Dok tor lar, onun ye me i nin mik ta r n giy si le ri nin a r l na gö re ayar lar lar. Ka d n n giy si le ri on ki - lo dan faz la ol du un da ona doy ma ya ca ama aç l k tan da öl me ye ce i ka dar ye mek ve rir ler. Has ta, ilk gün ler aç ka l r ama da ha son ra giy si le ri nin a r l n azalt ma ya bafl lar. Bir haf ta n n so nun da giy si le ri - nin a r l bir bu çuk ki lo ya ka dar dü fler. Ör nek te iz le ni len ö ren me yo lu han gi si dir? Aç k la y n z. 8. Zil se si ne ko flul la nan ke di nin ko flul lan ma s, kla sik ko flul lan ma d r. Ama bir sirk te atefl çem be - ri nin için den at la d k tan son ra ken di si ne ci er ve ri le ce i ö re til mifl bir ke di nin ko flul lan ma s, edim sel ko flul lan ma d r. Bu na gö re kla sik ko flul lan ma y, edim sel ko flul lan ma dan ay ran te mel fark lar ne - ler dir? Be lir ti niz. 144

145 Ç. BELLEK TÜRLER TEMEL KAVRAMLAR Bel lek Du yu sal bel lek Ça l fl ma bel le i K sa sü re li bel lek Uzun sü re li bel lek KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Afla da ki res mi in ce le ye rek so ru la r ya n t la y n z. 1. Bel lek ne de mek tir ve gün lük ya fla - m n z da bel lek ten na s l ya rar la n r s n z? Tar t fl n z. 2. Ö re ni len ko nu la r n za man la unu - tul ma s n n ne den le ri ne ler ola bi lir? Konuyu aranızda tar t fl n z. 3. Ne den ba z fley le ri unu tu ruz ba z la - r n hiç unut ma y z? Bu nun ne den le ri ni tar t fla rak unu tul ma yan ya da zor unu tu - lan lar dan olu flan bir lis te ha z r la y n z. Re sim 3. 7: Bel le in Ha f za s, Sal va dor Da li, New York Ça dafl Sa nat Mü ze si 4. Ger çek cen net ler, unut tuk la r m z d r. 11 di yen Mar cel Pro ust (Mar s l Prost) un vur gu la mak is te di i ne dir? n san lar hiç bir fle yi unut ma sa lar sizce ne ler ola bi lir di? Tartışınız. 5. Sür rea lizm ne de mek tir? Ki ta b n z n söz lük k s m na ba ka rak ö re ni niz. 6. Sal va dor Da li, yan da ki res min de bel lek le il gi li ne ler an lat mak is te mifl tir? 1. Du yu sal Bel lek Afla da ki met ni oku yu nuz ve yandaki bil - gi no tun dan da ya rar la na rak ve ri len ör nek le rin ne yin bir gös ter ge si ol du u nu söy le yi niz Bir ki ta b n say fa la r n h z la çe vir di i miz za - man ya z lar, gö zü müz de iz ler b ra k r. Göz, ve ri len fl k uya r c s n 100 ms. (mi li sa ni ye) bel lek te tu ta bi lir. fia rap eks per le ri al d k la r tat la r, par füm - cü ler ko ku la r uya r c or ta dan kalk t hâl de ha t r la ya bi lir ler. DU YU SAL BEL LEK Bel lek, geç mifl ya flan t la r ak l da tu ta bil me gü cü - dür. n san la r n bel le i ol ma say d de ne yim le rin den ö ren dik le ri dav ra n fl ve bil gi le ri sak la ya maz, her se - fe rin de ye ni bafl tan ö ren mek zo run da ka l r lar d. Bil - gi yi sak la ma gü cü olan bel le in hi ye rar flik bir ya p s var d r. Bu ya p da; du yum sal bel lek, k sa sü re li bel - lek, ça l fl ma bel le i ve uzun sü re li bel lek s ra la ma s yer al r. Uya r c or ta dan kalk t hâl de du yum çok k - sa sü re de vam eder. fl te du yum lar la el de edi len bil - gi yi sak la ma ye ti si ne du yu sal bel lek ad ve ri lir. 145

146 2. Ça l fl ma Bel le i ve K sa Sü re li Bel ek A. Reh ber den bir te le fon nu ma ra s bu la rak bu nu ö ren me ye ça l fl n z. Reh be ri ka pa ta rak nu - ma ra y te le fon da çe vir me ye bafl la y n z. Yandaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak afla da ki so ru la r ya n t la y n z. 1. Nu ma ra y tam ola rak çe vi re bil di niz mi? 2. Ha t r la mak için ne yap ma n z ge re kir? Böy le bir du rum da bi le nu ma ra y unu ta bi lir mi si niz? 3. Yu ka r da ki uy gu la ma dan ç kar d n z so nuç ne dir? B. Afla da ki so ru la r yandaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak ya n t la y n z. 1. Üç de nek gru bu al n m fl ve iki he ce li ke li - me ler den olu flan bir lis te, bi rin ci de nek gru bu na az, ikin ci de nek gru bu na bi raz da ha faz la, üçün - cü de nek gru bu na ise çok faz la tek rar la t la rak ö re til mifl tir. Bu arafl t r ma dan ç ka r la cak so nuç ne ola - bi lir, ne den? ra kam la r n bir oku yufl ta ez - ber le yip ay n s ray la ha t r la ma ya ça l fl n z. Ha t r - la ya bil di niz mi? Di zi yi 1453 ( s tan bul un fet hi), 1923 (Tür ki - ye Cum hu ri ye ti nin ku ru lu flu), 1989 (sek sen le - rin son y l ) di ye grup la ya rak üç bi rim lik bir di - zi hâ li ne dö nüfl tü re rek ö re ni niz. Ö ren me niz da ha ko lay ol du mu? Ne de ni ni tar t fl n z. ÇA LIfi MA BEL LE VE KI SA SÜ RE L BEL LEK Ça l fl ma bel le i, befl du yu or ga n m z ara c l - y la be yi ne gi den bil gi le rin ilk ulafl t bel lek tir. Bu bel lek, bey ne gi ren bil gi le rin yir mi ile otuz sa - ni ye tu tul du u, bi linç li ol ma yan bir afla ma d r. Ön - ce den edi nil mifl bil gi ler le bir ça r fl m sa lan m - yor sa bu ra da ki bil gi or ta dan kal kar. K sa sü re li bel lek, ö re ni len bil gi nin yir mi da - ki ka gi bi k sa bir sü re tu tul du u bel lek afla ma s - d r. K sa sü re li bel lek, bi linç li bir alan d r ve ka pa - si te si çok dar d r. Bir bafl ka özel li i, ko lay ca yan - l fl ha t r la ma ya yol aça bil me si dir. Ör ne in, bir te - le fon nu ma ra s çe vi rir ken dik ka ti miz bafl ka ye re yo un lafl m fl sa yan l fl çe vir me ola s l m z faz la - d r. Bu ra da kay bo lan bil gi yi ha t r la ma ya ça l fl ma - n n ya ra r yok tur. K sa sü re li bel lek te ki bil gi le rin uzun sü re li bel le - e ak ta r la bil me si nin iki yo lu var d r: tek rar la ma ve grup la ma. Ta ma men ha ta s z bir tek rar ya p la na ka - dar ö ren me de vam eder se bil gi le rin uzun sü re li bel le e ak ta r l ma s ko lay la fl r. Böy le ce k sa sü re li bel le in 20 da ki ka l k za man s n r afl l m fl olur. Bil gi le rin uzun sü re li bel le e ak ta r l ma s n n ikin ci bir yo lu, grup la ma d r. Uzun sü re li bel lek te - ki bil gi ler ara c l y la, ye ni bi rim le ri, an lam l bir bi - çim de kü me ler hâ li ne ge tir me sü re ci ne grup la - ma de nir. Grup la ma sa ye sin de k sa sü re li bel le - in 7 bi rim lik s n r zor lu u afl l m fl olur. Ör nek te ki sa y di zi si 12 bi rim den olufl mak ta d r. Grup la ma - dan son ra ise üç bi ri me in di ril mifl tir. 3. Uzun Sü re li Bel lek Afla da ki met ni oku yu nuz ve ör nek ler den ulafl t - n z so nu cu söy le yi niz. Yandaki bil gi no tun dan ya - rar la na rak ya n t n z n do ru lu u nu de net le yi niz. Ba fl na dar be alan ki fli ler, ge nel lik le ön ce ki olay - la r ha t r lar ama ha sa r n he men son ra s n da ki olay la r ha t r la maz lar. UZUN SÜ RE L BEL LEK Uzun sü re li bel lek, bil gi le rin de vam l kal d - bel lek tir. Bil gi le rin k sa sü re li bel lek ten uzun sü re li bel le e geç me si pro te in sen te zi ne ba - l d r. Pro te in le rin olu flup hüc re ler de ki yer le ri ni al ma la r y la bil gi le rin ka l c ol ma du ru mu ger - 146

147 Hay van lar üze rin de ya p lan de ney ler de hay va na ön - ce la bi rent te so la dön me si ge rek ti i ö re ti lir. Son ra flok uy gu la n r ve ba fl na dar be alan ki fli ler de ol du u gi bi ge - çi ci bir bi linç kay b mey da na ge lir. Ö ren me ile flok ara - s n da ki sü re k say sa ö re nil mifl dav ra n fl n unu tul du u gö rü lür. Sü re uzun sa hay van la bi rent te so la dön me si ge rek ti i ni ha t r lar. çek le flir. Yafl l lar da pro te in sen te zi azal m fl ol du un dan, ye ni iz le nim ve ha t ra la r n es - ki ler den da ha ça buk unu tul du u göz le nir. Bi linç li bir alan olan uzun sü re li bel lek te sü rek li kal d n söy le di i miz bil gi le ri ha t r - la ya ma ma m z n ne de ni, eli miz de ye ter li ipu cu nun ol ma ma s d r. D. BELLEĞİN TEMEL İŞLEM AŞAMALARI TEMEL KAVRAMLAR Kod la ma De po la ma (sak la ma) Ça r ma (ha t r la ma) Ça r fl m Bel le me Ket vur ma KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Afla da ki so ru la r ya n t la y n z. 1. Ö ren me s ra s n da yal n z oku ma ya de il, an la t ma da yer ve ril di in de unut ma ne den da ha az olur? 2. Ne den an lam s z he ce le ri de il de ke li me le ri da ha ka l c ö - re ni riz? 3. ki grup ö ren ci ye ay n ders not la r ve ril mifl ve bir sü re son ra bu ko nu dan s na va gi re cek le ri söy len mifl tir. Bi rin ci grup ta ki ö ren ci le re, da ha met ni oku ma ya bafl la ma dan be lir li so ru lar ve ril mifl ve so ru la ra ce vap ara ya rak oku ma la r is ten mifl tir. kin ci grup ta ki ö ren ci ler, ken - di le ri ne bir fley söy len me di i için nor mal gün lük al fl kan l k la r için de met ni oku mufl lar d r. Han gi grup ta ki ö ren ci ler da ha iyi ha t r lar? Bu - nun ne de ni ne ola bi lir? Afla da ki f k ra y oku yu nuz, yandaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak so ru la r ya n t la y n z. Te mel, sa vafl ta on ar ka da fl y la bir lik te esir dü fler. Kar fl ta ra f n as ker le ri on lar - dan or duy la il gi li giz li bil gi le ri al mak is ter - ler. lk gün ekip ten befl ki fli bil dik le ri ni söy ler. kin ci gün üç ki fli da ha ko nu flur. Üçün cü gü nün so nun da ko nufl ma yan bir tek Te mel ka l r. Dör dün cü, be flin ci gün - ler Te mel den yi ne ç t yok. Te mel bu ifle iki haf ta da ya n r. So nun da düfl man ko - mu ta n onu kal d hüc re de iz le me yi dü - flü nür. Te mel, bir yan dan ka fa s n du va ra vur mak ta, bir yan dan da söy len mek te dir: Ha t r la, ha t r la, ha t r la. BEL LE N fi LEM AfiA MA LA RI Bel le in ifl lem afla ma la r ; kod la ma, de po la ma ve ça - r ma afla ma la r d r. Kod la ma: Çev re den edi ni len bil gi le rin bel le e kay de - di lip ifl le nir hâ le ge ti ril me si dir. Bu yer lefl tir me, bil gi nin al n ma yo lu na gö re olur. Ör ne in bir evin ad re si ni iflit ti i - miz za man ses le il gi li ko du, res me bak t m z za man gör - sel ko du kul la n r z. Ö re ni len mal ze me nin ka l c olup ko - lay bu lu na bil me si için bir kaç kod dan ya rar la n l r. De po la ma (sak la ma): Bil gi le rin kod lan ma s n dan son - ra bel le in yap t ikin ci ifl lem, kod la nan bil gi le rin sak lan - ma s d r. Bil gi le rin sak la na rak ko run ma s na bel le me ad ve - ri lir. Elek trik sel bi çim de ge len uya r c lar, kim ya sal bir de i - fli me u ra ya rak uzun sü re li bel le e kay de di lir. Uzun sü re li bel le e ak ta r lan bil gi, bu ra da gün ler, ay lar, y l lar bo yun ca sak la n r. An cak bun lar, dai ma bi linç ala n n da de il dir. 147

148 1. Bil dik le ri ne ben zer ya da z t uya - r c la r gör se Te mel, ö ren dik le ri ni ko - lay ca ha t r la ya bi lir miy di? 2. Bil dik le ri ni ö ren di i za man ya da yer de bu lu nan ba z uya r c la r gör - dü ün de Te mel in ha t r la ma s ko lay la - fl r m y d? 3. Giz li bil gi le ri ö re nir ken se vinç - liy se ha pis te ki üzün tü lü or tam da Te - mel in bil dik le ri ni ha t r la ma s da ha ko - lay m yok sa da ha zor mu olur? Ça r ma (ha t r la ma): Bel lek te sak la nan bil gi ler, is te - nil di i za man ya ni bi zim ar zu ve ira de miz le bi linç ala n na ç ka bi lir. fl te, ö re ni len le rin sak la n p ye ni den can lan d - r l ma s na ha t r la ma ad ve ri lir. Ha t r la ma da kod la ma ve de po la ma önem li dir. Ha t r la ma ola y n n ola bil me si için ha t r la mak is te di i miz bil gi nin bel lek te de po lan m fl ol ma - s ve de po lan m fl bil gi ye bi zi gö tü re cek ipuç la r n n var ol - ma s ge re kir. Bel lek te ça r ma ya yar d m c ola cak ör güt - len me ler; ben zer lik, z t l k, za man da ve yer de bir lik te lik tir. Bu il ke le re ça r fl m il ke le ri ad ve ri lir. Ça r fl m, be lir li bir uya r c n n o uya r c y la geç mifl te bir ara da bu lun mufl bafl - ka nes ne ve du rum la r ha t ra ge tir me si dir. Afla da ki ör nek le ri oku ya rak bil gi nin ka za n l ma s, sak lan ma s ve ça r l ma s n da han gi et men le rin ro lü ol du u nu def te ri ni ze ya z n z. 1. E er evi miz de, ken di mi ze ait oda da ders ça l fl yor sak o oda or ta m ö ren dik le ri miz için bir çer - çe ve olufl tu rur ve ö re ni len le rin o or tam da ha t r lan ma s da ha ko lay d r. Ama s nav or ta m, bun dan fark l d r ve bu fark l l k ça r ma sü re ci ni zor lafl t r r. 2. Bi ze lis te hâ lin de ve ril mifl do a bi lim le riy le il gi li yü zü afl k n kav ra m, ö ren me du ru mun da ol du - u mu zu var sa ya l m. Ev re nin ya p s y la, Gü nefl sis te miy le, yer kü rey le, yer kü re de ki can l ve can s z var - l k lar la il gi li kav ram la r, bi ze an lam l ge le cek bir bi çim de ör güt le yip grup lar sak da ha ko lay ha t r la r z. 3. Se vinç liy ken ö re ni len bir ad re sin, üzün tü lüy ken ha t r lan ma s zor la fl r. 4. Difl le ri mi zi f r ça la mak, oda ya bir bü yük gi rin ce aya a kalk mak o sos yal or tam lar da ih mal et me - di i miz, he men ha t r la d m z dav ra n fl lar d r. Ön Ça l fl ma Gö re vi Derse gelmeden önce afla da ki et kin li i on da ki ka da ger çek lefl ti ri niz. Sa ati ni ze ba ka rak bafl la y n z. Bel lek ko nu su nun bu ra ya ka dar olan k s m n göz den ge çi rip ana bafl l k la r ken di ifa de le ri niz le ya z n z. Ko nu nun bö lüm le riy le il gi li so ru lar ha z r la y n z. Bu so ru la ra ya - n t arar ca s na met ni oku yu nuz. So ru la r n ya n t la r n oku duk ça bö lüm ler ara s n da ilifl ki ku ru nuz. Her bö lüm bit ti in de bir kaç kez tek rar edi niz. Ko nu nun tü mü nü ye ni den göz den ge çi ri niz ve kaç da ki ka sür dü ü nü söy le yi niz. Bir ön ce ki üni te den ben zer uzun luk ta bir ko nu yu yu ka r da ki ifl lem le ri yap ma dan on da ki ka da ö - ren me ye ça l fl n z. 1. Ay n za man sü re si için de han gi ko nu yu da ha iyi ö re nip da ha iyi ha t r la d n z? 2. Yap t n z ça l fl ma dan ulafl t n z so nuç ne dir? 148

149 A. Bir ön ce ki psi ko lo ji s na v n da ö ret - me ni ni zin sor du u so ru la r bir bafl ka s n dan yar d m al ma dan bir kâ da ya z n z. Ö ret - me ni niz den bu so ru la r tah ta ya yaz ma s n is - te yi niz ve bun lar dan ka ç n ha t r la d n z be - lir le yi niz ve afla da ki so ru la r yandaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak ya n t la y n z. 1. S n f ge ne lin de ö ren ci le rin ha t r la - ya ma d k la r so ru lar han gi le ri dir? 2. Bu so ru la r n ha t r la na ma ma s n n ne den le ri ne ler ola bi lir? 3. n san la r n bir bil gi yi ha t r la ma s n ko lay lafl t ran et ken ler ne ler dir? B. Afla da ve ri len de ne yi oku ya rak so - ru la r ya n t la y n z. ki grup de nek al n r. lk grup, de ney gru - bu dur. Bu gru ba an lam s z he ce ler ez ber le - ti lir. kin ci grup olan kon trol gru bu hiç bir et - kin lik te bu lun maz. Da ha son ra de ney gru - bu na ikin ci bir he ce lis te si ez ber le ti lir. Ay n lis te, kon trol gru bu na da ve ri lir. Her iki grup - tan da ikin ci lis te yi ha t r la ma la r is te nir. kin- ci lis te den ö re ni len le rin ha t r lan ma s, de ney gru bun da kon trol gru bu na gö re da ha dü flük se bu nun ne de ni ne ola bi lir? De ne yin ikin ci afla ma s n da, de ney ve kon trol grup la r n da ki de nek le re an lam s z he ce ler ez ber le ti lir. De ney gru bun da ki le re fark l ola rak bir ikin ci lis te ez ber le ti lir. Kon - trol gru bu na ise il gi siz et kin lik ler yap t r l r. Her iki grup tan da ilk ez ber le dik le ri he ce lis - te le ri ni ha t r la ma s is te nir. lk ö re ni len le - rin ha t r lan ma s de ney gru bun da kon trol gru bu na gö re da ha dü flük se bu nun ne - de ni ne ola bi lir? NE DEN UNU TU RUZ? Bil gi le rin unu tul ma s n n bafl l ca ne den le ri flun lar d r: Bil gi le rin kul la n l ma ma s : Kul la n l ma yan ve tek rar edil me yen bil gi ve be ce ri le re ait iz ler, za man la afl n r ve kay bo lur. Sön me: Dav ra n fl ç yak la fl ma gö re unut ma, ö re - ni len le rin pe kifl ti ril me me si ne de niy le za man için de yok ol ma s d r. Bi lin çal t na itil me: Fre ud a gö re ür kün tü ve ren, ho - fla git me yen fley ler bas k al t na al n r ve unu tu lur. Fa - kat yüz de yüz unut ma söz ko nu su de il dir. Unu tu lan fley ler, bi linç ön ce si ya da bi lin çal t ala na iti lir ve bel li du rum lar da bi linç dü ze yi ne ç ka bi lir. Unu tu lan lar, bi - linç ön ce si alan day sa ko lay l k la ha t r la na bi lir. Fa kat bi - lin çal t na itil mifl olan lar, an cak rü ya ve hip noz la bi linç ala n na ge le bi lir. Tek rar ya p l ma ma s : Ba z dü flü nür ler, ye ter li sa - y da tek rar ya p l ma d için unut ma n n mey da na gel di - i ni sa vu nur lar. Yüz de yüz lük ö ren me ya p l d n da, ya ni ta ma men ha ta s z tek rar ya p l n ca ya ka dar ö re nil - di in de unut ma azal mak ta d r. Ket vur ma (bo zu cu et ki): Bir ö ren me den ön ce ya da son ra yer alan bir bafl ka ö ren me nin, söz ko nu su ö ren me nin ha t r lan ma s n olum suz yön de et ki le me si - dir. Bo zu cu et ki, son ra dan ya p lan bir ö ren me den kay nak la n yor sa, ya ni ye ni ö re ni len ler es ki ö re ni len - le rin unu tul ma s na yol aç yor sa ge ri ye ket vur ma ad - n al r. Ter si ne, da ha ön ce ya p lan bir ö ren me, ye ni ö re ni len le rin unu tul ma s na yol aç yor sa ile ri ye ket vur ma d r. Ket vur ma en çok bir bi ri ne az çok ben ze yen mal ze me nin ö re nil me si du ru mun da söz ko nu su dur. fiu hâl de iyi ha t r la ya bil mek için fark l ko nu la r bir ara da ö ren me ye ça l fl mak ge rek mek te dir. Bo zu cu et - ki nin azal t l ma s n da uy ku önem li dir. Çün kü uy ku s ra - s n da, ö re ni len le ri bo za cak uya ran lar yok tur. Unut ma n n or ga nik ne den le ri de var d r. Yafl lan ma tüm or ga niz ma n n, be yin ve si nir sis te mi nin y p ran ma - s na ne den olur. Bu du rum, unut ma so nu cu nu do u - rur. Bel lek; yafl l l k, si ga ra, al kol ve ki mi ilâç la r n et ki siy - le güç süz le flir. 149

150 Afla da ki so ru la r altındaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak ya n t la y n z. 1. Ne le ri da ha ko lay unut tu u nu zu ve ne le ri hiç unut ma d n z gös te ren bi rer lis te ya p n z. Hiç unut ma d n z fley le ri na s l ö ren di i ni zi ve ne den unut ma d n z tar t fl n z. 2. Art ar da tek rar la ya ca m z se kiz cüm le yi ö ren me ye ça l fl n z. Ar d n dan fark l se kiz cüm le yi evi - ni zin bu lun du u so kak ta ki se kiz eve kar fl l k ola rak dü flü nü nüz. Cüm le le ri tek rar lar ken ev le rin s ra s y - la s ra la y n z. lk ö ren di i niz cüm le le ri mi yok sa ikin ci le ri mi ha t r la ma n z da ha ko lay d r? BEL LE N KA PA S TE S NA SIL ART TI RI LA B L R? Çe flit li tek nik ler kul la na rak bel le in ka pa si te si ar t r la bi lir ve ö re ni len mal ze me nin da ha ko lay ha - t r lan ma s sa la na bi lir. Bu tek nik le rin bafl l ca la r flun lar d r: Grup la ma: K sa sü re li bel le in ye di bi rim lik ka pa si te si ol du u nu gör dük. Bu ka pa si te yi ar t r mak zor dur. Fa kat kü me le me ya pa rak her kü me içi ne gi ren bi rim le rin sa y s ar t r la bi lir. Ha yal et me ve kod la ma: Ha yal et me yo luy la ha t r la ma ko lay lafl t r la bi lir. Bil gi kod la n r ken bel le - e yar d m c ola cak olan ha yal ler de kod la n r ve ha t r la ma ko lay la fl r. Bu na yer ça r fl m l yön tem ad ve ri lir. Ay r n t la ma ve kod la ma: Ne ka dar ay r n t la ra gi ri le rek ö re ni lir se bil gi o ka dar ko lay ha t r la n r. n- ce le nen ola y n ne den ve so nuç la r y la il gi li so ru lar so rul duk ça ay r n t ya gi ril mifl olur. Her ay r n t bel le - e fark l ka nal lar dan gi re ce in den, ipu cu faz la olur ve ha t r la ma ko lay la fl r. Or tam: Ö ren me ifl le mi nin ya p l d or tam, ö re ni len ler için bir çer çe ve olufl tu rur. Ken di mi zi o or - tam da ha yal ede bi lir sek ö re ni len le ri ha t r la mak ko lay la fl r. Ör güt le me: Bil gi ler, ki fli nin ken di si ne an lam l ge le cek fle kil de dü zen le nir ve s ra la n r sa ha t r la ma da ha ko lay olur. Al g, ö ren me, bel lek, ha t r la ma ve unut ma ko nu la r bir bi riy le ya k n dan ilifl ki li dir. Ö ren me için du - yum la ma ve al g la ma ge rek li dir. yi ö re ni len fley le rin sak lan ma s, ko run ma s ve ha t r lan ma s da ha ko - lay, unu tul ma s zor dur. Afla da ki ifa de ler den do ru olan la r n ya n na X ko yu nuz. Ya nıt la rı nı zın doğ ru lu ğu nu öğ ret me ni - ni zin reh ber li ğin de kon trol edi niz. Bel lek ol ma say d in san lar her fle yi ye ni bafl tan ö ren mek zo run da ka l r lar d. Ça l fl ma bel le i, bil gi le rin be yin de kal ma sü re si yak la fl k yir mi da ki ka d r. Uzun sü re li bel lek te yer alan her bil gi ye ter li ipu cu ol sa da ol ma sa da ha t r la na bi lir. Ha t r la ma s ra s n da yararlandığımız ipu cu, han gi bil gi le ri bel le e na s l kay det ti i mi zi gösterir. Ket vur ma, bir bi ri ne ben ze me yen mal ze me nin ö re nil me si du ru mun da söz ko nu su dur. K sa sü re li bel le in ye di bi rim lik ka pa si te si art t r la bi lir. yi ö re ni len mal ze me nin ko run ma s ve ha t r lan ma s ko lay d r. 150

151 E. DÜŞÜNMENİN YAPI TAŞLARI TEMEL KAVRAMLAR Dü flün me Sem bol m ge Kav ram Ka te go ri So yut la ma Ge nel le me Resim 3. 8: Qu en tin Bla ke KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Resim 3. 8 i in ce le ye rek aşa ğı da ki so ru la rı ya nıt la yı nız. 1. Dü flü nür ken ken di ni zi göz le yi niz ve bu aşamada ne ler den ya rar lan d n z, na s l dü flün dü ü - nü zü söy le yi niz. 2. n san ve in san l k kav ram la r ara s n da ne fark var d r? Tar t fl n z. 3. Ge nel le me ve so yut la ma ne de mek tir? An - lam la r n söy le yi niz. 4. Dü flün me, bü yük öl çü de ses siz ko nufl ma d r. 12 di yen John Wat son n vur gu la mak is te di i ne dir? 5. Re sim de sa ac New ton (Ay zek Niv t n) el ma ile ne ara s n da ba lan t kur mufl tur? Siz ce bu nu yap mak için na s l dü flü ne bil mek ge re kir? A. Afla da ki fo to raf la r in ce le yi niz ve 152. sayfadaki Nelerle Düşünürüz? adlı me tin den de ya - rar la na rak so ru la r ya n t la y n z. Fo toğ raf 3. 10: Ni lü fer Fo toğ raf 3. 11: Gül Fo toğ raf 3. 12: La le 1. Fo to raf la ra ba k n z, gö zü nü zü ka pa t n z ve zih ni niz de ye ni den can lan d r n z. Du yu sal uya r c or - ta dan kalk t hâl de çiçeklerin zih ni niz de de vam eden gö rün tü le ri im ge dir. Bu gö rün tü le ri bir sü re son ra zih ni niz de ye ni den can lan d r ma n z na s l müm kün ola bil mek - te dir? Tar t fl n z. 2. Fo to raf lar da fark l çiçekler gö rü yor su nuz. Bun la r n or tak özel lik le ri ne ler dir ve hep si ni a aç di ye ad lan d r ma m z bi ze ne gi bi ko lay l k lar sa lar? 3. Bir özel li in, ben zer var l k la r n or tak özel li i ola rak dü flü nül me si ne ne ad ve ri lir? 151

152 B. Ku tu cuk lar da yer alan kav ram la r tab lo da ve ri len açık la ma la rın ya nın da ki bofl luk la ra ya z n z. Yaz - dık la rı nı zın doğ ru lu ğu nu öğ ret me ni ni zin reh ber li ğin de kon trol edi niz. kav ram ge nel le me so yut la ma MÖÖÖÖÖ... NE? dü flün me ka te go ri im ge sem bol NE LER LE DÜ fiü NÜ RÜZ? Olay ve nes ne le ri temsil eden zihinsel oluşumdur. Bir özel li in, ben zer var l k la r n or tak özel li i ola rak dü flü nül me si dir. Kav ram la r n bir bir le riy le ilifl ki le rin de olufl tur - du u afla ma l bir ya p d r. Bir var l n her han gi bir özel li i nin, di er özel lik le rin den ay r ola rak dü flü nül me si dir. Da ha ön ce den al g la d m z nes ne ve olay - la r n zi hin de can lan d r l ma s d r. Du yu sal uya r c or ta dan kalk t hâl de onun bi linç te de vam eden gö rün tü sü dür. Nes ne le rin ba z or tak ve ge nel özel li i ni ya da ni te li i ni tem sil eden sem bo lik olu flum dur. n san la r n nes ne le ri s n f lan d r ma la r na ola nak sa lar. Olufl ma s so yut la ma ve ge nel le me yol la - r y la ger çek le flir. Olay ve nes ne ler ye ri ne on la r n sem bol le ri kul la n la rak ya p lan zi hin sel ifl lem ve so run la ra çö züm ara ma yo lu dur. Sem bol ler ara s n da ba kur ma d r, di ye de ta n m la na bi lir. Te mel bi rim le ri im ge(ha yal, imaj), kav ram ve ka te go ri ler dir. YOK BİR ŞEY... SESLİ DÜŞÜNÜYORDUM. Ka ri ka tür 3. 7: Fa ruk Bay rak tar Mü na za ra Ya pa l m Dil üze rin de dü flün me mi yok sa dü flün me üze rin de dil mi da ha et ki li dir? Yu ka r da ki se çe nek ler den han - gi sini des tek le di i ni zi dü flü nü nüz. Ay n dü flün ce de olan lar dan dör - der ki fli lik iki grup olufl tu ru nuz. Ko nu yu alt dal la ra bö le rek bir haf - ta için de ha z r la y n z. F. DÜfiÜNME VE D L TEMEL KAVRAM Dil Sessiz konuşma KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Aşağıda bir deney verilmiştir. Deneyi okuyup dil ile düşünme arasında nasıl bir ilişki olabileceğini yorumlamaya çalışınız. Ya p lan bir de ney de, de ne e çöz me si için bir prob lem ve ril mifl tir. De nek, bu prob lem üze rin de dü flü nür ken alt du dak la r na, dil al t na ve bo a z na yer lefl ti ri len elek trot lar dan ka y t lar al n m fl t r. Bu ka y t lar da, de ne in prob le mi çöz me de kul la na bi le ce i ke li me le re uy gun elek trik dal ga lan ma la r göz - len mifl tir. Ki mi za man da bu tür dal ga lan ma la ra rast lan ma m fl t r

153 A. Evi ni zin ka p s n açar ken anah ta r hangi yö ne çe vi - rir si niz? Ceva b vermeden ön ce ne yap t n za dik kat edi - niz ve bu nun ne de ni ni yan da ki bil gi no tun dan da ya rar la - na rak aç k la ma ya ça l fl n z. B. Afla da ki met ni oku ya rak dü flün me de ses siz ko nufl - ma n n ge rek li olup ol ma d n be lir ti niz. Al t ya fl n da ki işit me en gel li ço cuk lar okul ön ce si ça - da ol duk la r n dan he nüz ken di le ri ne du dak tan oku ma ya da ifla ret di li ö re til me mifl tir. Bu ne den le de ko nufl ma ön - ce si dö nem de ol duk la r ka bul edi lir. Bu ço cuk lar dil den ba m s z prob lem le ri na s l çö zer ler? Bu nun ya n t, k s men dil den ba m s z prob lem le rin na s l ol du u na ba l d r. Fa - kat ge nel lik le bu tür ço cuk lar nor mal ya fl t lar ka dar iyi dü - flü ne bi lir gö rün mek te dir ler. Ör ne in bir kav ram s n f la ma tes tin de işitme engelli ço cuk la ra oyun cak, mü zik alet le ri gi bi ci sim le rin re sim le ri ve ril mifl; oyun cak la r, mü zik alet - le ri ni ve di er tür nes ne le ri ay r ay r na s l grup la ya cak la r gös te ril mifl tir. Bu ço cuk lar, re sim le ri ken di bafl la r na s n f - lan d r d k la r n da (Bu, dü flün me yi ge rek ti ren bir gö rev dir.) nor mal ler ka dar ba fla r l ol mufl lar d r. 14 SES S Z KO NUfi MA Dü flün me sü re ci; kav ram sal dü flün - me, ses siz ko nufl ma ve sö zel dü flün me bi çi min de ger çek le fle bi lir. Kav ram sal dü - flün me, so yut la ma ve ge nel le me ler yo - luy la el de edi len kav ram lar la ya p lan dü - flün me dir. Ses siz ko nufl ma, (iç sel ko - nufl ma) söz cük ve kav ram la r zih ni miz - den ge çi re rek dü flün me ye ve ri len ad d r. Sö zel dü flün me, ke li me ler le dü flün - me dir. n san lar, kav ram la r ifa de et mek için ke li me ler kul la n r lar. Kü çük ço cuk lar kav ram la r ö ren me ye, ke li me kul la na - bil me le rin den çok ön ce bafl lar lar. Okul e i ti miy le bir lik te, kav ram sal dü flün me, sö zel dü flün me ye dö nüfl me ye bafl lar. Böy le ce dü flün me, hem söz cük le rin an - lam la r n hem de söz cük le rin ken di le ri ni kap sar. Afla da ki so ru la r yandaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak ya n t la y n z. 1. n san lar, duy gu, is tek ve dü flün ce le ri ni bafl ka la r na ilet mek için ne gi bi sem bol ler den ya rar lan mak ta d r lar? Tar t fla rak bun la r n için - de en ge lifl mifl ola n n söy le yi niz. 2. n san ba zen ko nu fla rak dü flü nür, ba zen de dü flü ne rek ko nu flur. sö zü nü aç k la ma ya ça l - fl n z. 3. Bi lim ada m kav ra m, gü nü müz de bi lim in sa n ola rak de ifl ti ri li yor. Bu du ru mu dil ve dü - flün ce et ki le fli mi aç s n dan na s l aç k lar s n z? 4. Evi niz den oku la na s l ge li yor su nuz? Dü - flü nü nüz ve bu nu ke li me le ri, cüm le le ri kul lan - ma dan ifa de edi niz. Bu uy gu la ma dan, dil ve dü flün ce ilifl ki si ile il gi li ulafl t n z so nuç ne dir? D L VE LE T fi M Dil, nes ne ve olay la r n sim ge le rin den olu flan ya pay bir sis tem dir. Bu sis tem, in san lar ara s n - da ile ti fli mi sa lar. Dil de ki ke li me ler, in san lar ta - ra f n dan tü re til mifl sim ge ler dir. n san lar, hem sim ge le re bi rer an lam ver mifl ler hem de onu ken - di ara la r n da ile ti flim kur mak için kul lan m fl lar d r. Ço un luk la var l k la r n kar fl l olan söz lü ve ya z l sem bol ler ara c l y la dü flü nü lür. Bu du rum da in - san lar, ken di ken di le riy le ko nu flur gi bi dir ler. Dil ol ma dan da dü flün mek müm kün dür. Çün - kü dil var ken bi le dü flün me le rin bir bö lü mü dil le ol maz. Rü ya, im ge le me gi bi dü flün me tür le rin de im ge ler den ya rar la n l r. An cak dü flün me de dil ve dil sel be ce ri ler çok önem li dir. Ak l yü rüt me, bi - lim sel ya da fel se fi ça l fl ma yap ma gi bi üst dü zey dü flün me ler de dil mut la ka ge rek li dir. 153

154 Mü na za ra Ya pa l m Grup lar, Dil üze rin de dü flün me mi yok sa dü flün me üze rin de dil mi da ha et ki li - dir? ko nu su ile il gi li ön ha z r l k ça l fl ma la r n s n fa su na cak lar d r. Da ha son ra se çi le cek bir jü ri, su nu la r ki ta b n z n ek ler k s m n da ki de re ce li pu an la ma anah ta r ile de er len di re - cek tir. ki se çe ne in güç lü ve za y f yön le ri hep bir lik te ye ni den göz den ge çi ri le cek tir. Dil, prob lem çöz me de de önem li rol oy nar. Prob le min iyi ifa de edi lip or ta ya kon ma s ve do - ru an la fl l ma s, çö züm yol la r n n bu lun ma s n ko - lay lafl t r r. Bu da dil le ola nak l d r. Dil le dü flün me et ki le fli mi kar fl l k l d r. Yal n z dil dü flün me üze rin de de il, dü flün me de dil üze rin - de et ki li dir. Dü flün me, di lin do ru ve gü zel kul la - n l ma s n sa lar. E er dü flün me ol ma say d dil de ol maz d. G. KARAR VERME TEMEL KAVRAMLAR KO NU YA HA ZIR LA NA LIM r de le me Aşa ğı da ki so ru la rı ya nıt la yı nız. Ka rar ver me 1. Ba m s z ka rar ver me, öz gür ce ken di ken di ne ve ri len ka rar la r içe - rir. Man t k l ka rar ver me, man t k il ke le ri ni ve tüm ko flul la r göz önü ne al p plan la ya rak ve ri len ka rar la r kap sar. ç te pi sel ka rar lar, he men o an da içi miz den ne ge li yor sa ona gö re ve ri len ka rar lar d r. Ka rar s z l k ise en kö tü sü dür ve bir tür lü so nu ca ula fla ma ma du ru mu nu gös - te rir. Bu dört ka rar ti pi ne ya fla m n z dan ör nek ler ve re rek so nuç la r n kar fl lafl t r n z. 2. Dü flü nüp plan la ya rak ver di i niz ka rar lar da han gi et ken le ri göz önü ne al r s n z? 3. Fi lo zof Je an (Jan) Bü ri dan n an lat t bir öy kü ye gö - re aç l k ve su suz luk tan k r lan efle in bir ta ra f na yu laf se pe - ti, di er ta ra f na da su ko va s ko nur. Re sim de gör dü ü nüz ka dar flans l ol ma yan eflek çik ölür. Siz ce bu nun ne de ni ne ola bi lir? Afla da ki ör nek le ri oku yu nuz, yandaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak so ru la r ya n t la y n z. Okul dan s k l yo rum. di ye so ru nu nu söy le yen Ali ve Ay - fle ba k n bu ko nu da han gi ka ra r ve re cek ler: Ali flöy le dü flü nü yor: Oku la git mek ten s k l yo rum. Ne - den? Çün kü okul dan zevk al mak is ti yo rum. Ne den? Okul - dan zevk al r sam ders le ri me da ha is tek li ça l fl r, s n f m ge - çer ve me zun olu rum. Ne den okul dan me zun ol mak is ti yor - sun? Ya k n çev re min k s t la y c ko flul la r n dan kur tu lup öz gür ol mak için da ha iyi e i tim al mam ge rek ti i ni dü flü nü yo rum. KARAR VERME Ka rar ver me sü re ci üze rin de duy - gu sal ve bi lifl sel et ken ler et ki li dir. Ge - nel lik le ya flan t, de ne yim ve bi ri kim ler bu sü reç te önem li rol oy nar. lk ka rar ver me ev re le rin de ka rar lar ah la ki il ke - ler ve is tek ler do rul tu sun da ve ri lir. Da ha son ra ki ev re ler de ise ya sa lar ve top lum sal il ke ler et ki li olur. Ka rar ver - me stra te ji si, bi re yin ka rar ver me du - 154

155 Ay fle ise flöy le dü flü nü yor: Oku la git mek ten s k l yo rum. Ne den? Okul dan ay r l mak is ti yo rum. Ne den? Okul da bo flu - na za man kay bet mek ten se ifl ya fla m na at l p bir an ön ce de ne yim ka zan mak is ti yo rum. Ne den e i ti mi nin bit me si ni bek le mi yor sun? Okul da ifl ya fla m ile il gi li bir fley ö ren mi - yo rum. Bir an ön ce ifli mi kur mak is ti yo rum. 1. Ali ve Ay fle han gi so nuç la ra ula fla cak lar? Ay n so - run la ifle bafl la yan iki ki fli nin fark l so nuç la ra ulafl ma s - n n ne den le ri ne ler dir? 2. Me tin den ha re ket le do ru ka rar ver me de dü flün - me nin öne mi ne dir? 3. Ali ve Ay fle nin ka rar ver me sü re cin de bafl ka han - gi et ken ler et ki li ol mufl tur? Tar t fl n z. ru mun da na s l dav ra na ca n be lir le - me si dir. Bu stra te ji, ön ce den plan la na - bil di i gi bi he men o an da da uy gu la na - bi lir. Du rum ne ka dar ba sit se in san la r n ir de le me si ve man t k l ka rar ver me si o ka dar ko lay d r. An cak du rum kar ma - fl k lafl t k ça man t k s z so nuç la ra ulafl ma ola s l ar tar. Man t k ku ral la r ir de le me ve ka rar ver me ye yar d m c d r ama do - ru çö zü mü ga ran ti le mez. Çün kü in san - la r n ka rar la r üze rin de ba zen duy gu la r bu ku ral lar dan da ha et ki li ola bi lir. A. Prob lem de nin ce ak l n za sa de ce ma te ma tik prob lem le ri gel me me li dir. Gün lük ya flan t n z, bir sü rü prob le min çö zü mü nü ge rek ti rir. Ör ne in si ne ma ya git mek is ti yor su nuz ama ya n n z da ye ter li pa - ra n z yok. Si ne ma ya git me ama c n z ger çek lefl tir mek için bu prob le mi çöz me niz ge re kir. Gün lük ya - flam da bu nun ben ze ri bin ler ce prob lem le kar fl la fl r ve on la r çö züp he def le ri mi ze ulafl ma ya ça l fl r z. fl - te ken di ni zi bu prob lem ler den bi ri ni çö zer ken dü flü nü nüz. Han gi bi lifl sel ifl lem ler de bu lun du u nu zu yaz ma ya ça l fl n z. Yaz d k la r n z ar ka dafl la r n z n yaz d k la r y la kar fl lafl t r n z ve prob lem çö zer ken han gi bi lifl sel ifl lem ler de bu lu nul du u nu sap ta y n z. Et kin li in so nun da bun la r ye ni den göz den ge çi ri niz. B. Afla da prob lem çöz me afla ma la r n n an la t l d bir me tin ve ril mifl tir. Met ni oku yu nuz ve ka ri ka - tür de ki ay c k la r n prob le mi ni prob lem çöz me afla ma la r n ger çek lefl ti re rek çö zü nüz. PROB LEM ÇÖZ ME Prob lem çöz me, ki fli nin, ken di si ni he de fi ne ulafl t - ra cak araç ve dav ra n fl la r seç me si ve kul lan ma s d r. Prob lem çö zer ken çe flit li bi lifl sel ifl lem le ri art ar da ger - çek lefl ti ri riz. Bu ifl lem ler; prob le min ge rek tir di i te mel bil gi ler den ya rar lan ma, ze kâ, gü dü len me, edi nil mifl de ne yim ler, al fl kan l k ve ha z r ol ma d r. Prob le min ne ol du u nu be lir le mek: Bu afla ma - da prob le min ne re den kay nak lan d, çö zü mü güç lefl - ti ren et ken le rin ne ler ol du u aç k ça or ta ya ko nur. Prob le min par ça la r n n an la fl l ma s : Prob le min ne ol du u be lir le nin ce; onun la il gi li mal ze me top la n r, özel lik le prob lem kar ma fl k sa da ha ba sit alt ya p la ra in dir ge nir ve her par ça n n ay r ay r çö zü mü için ça ba har ca n r. Çe flit li çö züm le rin üre til me si ve de er len di ril - me si: Prob le min par ça la r n an la yan bi rey, so nun da CANKURTARAN BOTU DEĞİL Mİ KARDEŞİM? BENİ DE ALIN BOTA. Ka ri ka tür 3. 8: Er dil Ya fla ro lu EEE, ŞEEY... ALALIM AL- MASINA DA... ALSAK BİR TÜRLÜ, ALMASAK BİR TÜRLÜ 155

156 onun tü mü nü zih nin de be lir le ye rek çö zü me dö nük da ha et kin dav ra n fl lar da bu lu na bi lir. Olay lar ara - s n da çe flit li ilifl ki ler ku rar. Bun la r n do ru olup ol ma d n de ner. Çö züm ler: Da ha son ra ara nan çö züm bu lu nur. Çö züm ara yan ki fli, bul du u çö zü mün do ru olup ol ma d n s nar. Ba zen bul du u çö züm ifle ya ra maz ve ye ni den bafl lan g ç nok ta s na dö ner. Prob lem çöz me de tah min ler, çö zü me gö tü rü cü yol da ilk ad m la r at ma m z sa lar. Bir prob le mi çöz me ye ni yet et mifl sek ak l m za çö züm le il gi li ba z tah min ler de bu lu nu ruz. Tah min ler, geç mifl ya - flan t la ra da ya n r. Geç mifl ya flan t lar ne ka dar zen gin se tah min ler de o de re ce isa bet li dir. Bu da pek çok du rum da za man ve emek kay b n ön ler. Prob lem çöz me de yan l fl yol da iler le mek, çö zü me git me yi zor lafl t r r. Prob le mi çe flit li yol lar dan ele al mak, ye ni ça re ler, an lam lar ara mak ve ye ni ör güt le me il ke le ri ne gö re ye ni den ör güt le mek önem li - dir. Bir yo lun so nuç ver me di i ni gö rüp bir bafl ka yol de nen me li, so run la r hep al fl lan bi çim de çöz - mek te s rar edil me me li dir. Ön Ça l fl ma Gö re vi Afla da ki uy gu la ma y ya p n z ve so ru la r ya n t la y n z. 1. çin de çap raz bul ma ca lar, ka r fl k söz cük oyun la r olan bir ki tap al n z. Haf ta n n her gü nü fark l bir söz cük oyu nuy la ya da bul ma cay la il gi le ni niz. Ya pa bil di i niz ka da r n yap ma ya ça l fl t k tan son ra bafl ka la r n dan yar d m al n z. Ko lay dan bafl la y p da ha kar ma fl k olan la ra do ru iler le yi niz. Ge lifl me kay de dip kay det me di i ni zi söy le yi niz. a. Yap t n z uy gu la ma ze kâ n n han gi yö nü nü ge lifl tir me ye yö ne lik ola bi lir? b. Ge lifl me kay det ti niz mi? Bu ra dan ç kan so nu cu be lir ti niz. 2. n san l k ta ri hi ne kat k da bu lu nan ki fli ler den bi ri nin ze kâ ürü nü olan bir ça l fl ma s n ö re - ni niz. Afla da ki ifa de ler den do ru olan la r n ya n na X ko yu nuz. Ya nıt la rı nı zın doğ ru lu ğu nu öğ ret me ni - ni zin reh ber li ğin de kon trol edi niz. Dü flün me, sem bol ler ara s n da ba kur ma d r. Ka rar ver me sü re ci, yal n z ca duy gu sal et ken ler den et ki le nir. Dü flün me, ta ma men ses siz ko nufl ma d r. Üst dü zey dü flün me ler de di lin var l zo run lu dur. Prob lem çöz me çe flit li bi lifl sel ifl lem ler ge rek ti rir. Dü flün me le rin bir bö lü mü dil le ol maz. Kav ram la r n olufl ma s yal n z ca so yut la ma yo luy la olur. 156

157 H. ZEKÂ KAVRAMI TEMEL KAVRAMLAR Ze kâ Zekâ testi Ze kâ ya fl Ze kâ bö lü mü KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Afla da ki ze kâ ta n m la r n oku ya rak so ru la r ya n t la y n z. Ze kâ, ya ra t c dü flü ne bil me ye ti si dir. Ze kâ, alet yap ma ve kul lan ma ye te ne i dir. Ze kâ, ö re ne bil me ye te ne i dir. Ze kâ, çev re ye ve ye ni du rum la ra uy ma gü cü dür. Ze kâ, prob lem çö ze bil me ye ti si dir. 1. Ze kâ yla ilgili birden çok ta n m n yapılmış olması hangi nedene dayandırılabilir? Tar t fl n z. 2. Yu ka r da yer alan ta n m lar da ki or tak nok ta la r ala rak ze kâ y bir de siz ta n m la y n z. 3. kiz kar defl le rin bi le ze kâ dü zey le rin de fark l l k gö rü le bil me si nin ne de ni sizce ne ola bi lir? Afla da ki tab lo da Stan ford-bi net ze kâ bö lü mü ne Ze kâ Bö lü mü gö re ze kâ dü zey le ri ve ril mifl tir. Met ni oku ya rak tab lo da ki de ğer le rin ya nı na il gi li ze kâ dü zey le ri ni ya zı nız. Ek sik olan la rı öğ ret me ni niz den yar dım ala rak ta mam la yı nız ZE KÂ VE DÜ ZEY LE R Ze kâ; an la ma, ilifl ki le ri kav ra ma, al g la ma, so yut la ma, ö ren me, ye ni du rum la ra uy ma, ge nel le me, yar g la ma, ay rt et me, bir lefl tir me, çö züm le me ve elefl tir me ye ti le ri nin bir ara ya gel me siy le olu flur. Ze kâ n n var l için tüm bu ye ti le rin uyum lu ve çok iyi ifl - le me si ge re kir. fiu hâl de, ze kâ için ge nel bir zi hin gü cü dür ya da ge lifl ti ri le bi le cek bir ge nel ka pa si te dir, 140 ve yu ka rı sı de ni le bi lir. Tab lo 3. 1: Stan ford-bi net ze kâ bö lü mü ne gö re ze - Ze kâ dü ze yi her in san da ay n de il dir. An cak in - kâ dü zey le ri san la r n bü yük bö lü mü nor mal ze kâ dü ze yin de dir. Ze kâ yö nün den özel grup la r n ya ni ze kâ ge ri li i olan la r n ve üs tün ze kâ l la r n sa y s da ha az d r. le ri dü zey de ze kâ ge ri li i: Ze kâ bö lü mü yet mifl ten afla olan bi rey ler dir. Bun lar ge nel nü fu sun % 2-3 ünü olufl tu rur. Bu ki fli ler, otuz-k rk yafl la r na ka dar ya fla d k la r hâl de, iki yafl ço cu u nun ze kâ dü ze yi ni afla maz lar. Bir k s m yü rü ye bi lir ama ko nu fla maz lar ve teh li ke ler den ko ru na maz lar. Or ta dü - zey de ze kâ ge ri li i olan bi rey ler, ye di yafl ço cu u nun ze kâ dü ze yi ni afla maz lar. Üç yafl la r na ka dar yü rü me yi ö re ne mez, ko nufl ma y an cak befl ya fl n da ö re nir ler. Üç ya fl n dan son ra yar d m al ma dan ye mek yi ye bi lir, y ka na bi lir ler. Ö re ti le bi lir ze kâ dü ze yin de ki bi rey ler, özel ö re tim ku rum la r n da e i - ti le bi lir, ba z ba sit ifl ler ya pa bi lir ler. Bu ki fli le rin en üs tün ze kâ ya fl ye di ile on ara s n da d r. Duy gu la r - n, is tek ve ar zu la r n kon trol ede bi le cek ze kâ ya sa hip de il dir ler. 157

158 Üs tün ze kâ: Üs tün ze kâ l bi rey le rin al g la ma, dü flün me ve ö ren me gü cü, di er bi rey le rin kin den üs tün ol du un dan özel ola rak e i til me le ri ge rek mek te dir. Ak si hâl de, nor mal e i tim prog ram la r on - la r s kar, ar ka dafl çev re le riy le ilifl ki le rin de zor la n r lar ve çe flit li psi ko lo jik so run ve bu na l m lar or ta ya ç - ka bi lir. Üs tün ze kâ l ço cuk lar, iyi e i ti lir ler se da ha son ra ki ya flam la r n da çok ba fla r l ye tifl kin ler ol - mak ta d r lar. Bun lar da has ta l k, er ken ölüm ve bo flan ma olay la r n n ge nel nü fu sa gö re da ha az ol du - u sap tan m fl t r. Afla da ki arafl t r ma so nuç la r n oku yu nuz. Yan da ki bil gi no tun dan da ya rar la na rak ulafl t n z so nu cu söy le yi niz. Tek yu mur ta ikiz le ri nin ka l t m bir bir le ri nin ay n d r. Do - um larından iti ba ren fark l çev re ler de ye ti fltirilen tek yu mur - ta ikiz le ri ile ay n ev de ye ti ştirilen çift yu mur ta ikiz le ri nin ze kâ pu an la r kar fl lafl t r l m fl t r. De i flik çev re ler de ye tifl se ler bi le ka l t m ay n olan tek yu mur ta ikiz le ri nin ze kâ la r n n, ay n çev - re de ye ti flip ka l t m la r bir bi rin den fark l olan çift yu mur ta ikiz - le ri nin ze kâ la r n dan da ha çok bir bir le ri ne ben ze di i or ta ya ç k m fl t r. Bir bafl ka arafl t r ma da ise be bek ken ev lat edi ni len ço cuk - la r n ze kâ la r, üvey ve do al an ne ba ba la r n n ze kâ la r ile kar - fl lafl t r l m fl t r. Bu ço cuk la r n ze kâ pu an la r n n do al an ne ba - ba la r n ki ne da ha çok ben ze di i gö rül müfl tür. 15 KA LI TIM VE ÇEV RE n san ze kâ s, bel li bir s n r için de sa bit ka l r. Ya ni ço cuk ken sap ta nan ze kâ dü ze yi, ye tifl kin lik te de afla yu ka r ay n d r. Bu nun la bir lik te, kül tür yö nün den ge lifl mifl çev re le rin ze kâ y olum lu yön de et ki le di i göz len mek - te dir. K sa ca söy ler sek ze kâ n n be lir - le yi ci le ri ka l t m ve çev re dir. Ama bu be lir le yi ci li in öl çü sü nü ke sin ola rak ver mek pek müm kün de il dir. Ge nel - de, ze kâ üze rin de % 75 ka l t m, % 21 çev re ve % 4 rast lan t lar rol oy na - mak ta d r. Afla da ki tab lo da Stan ford-bi net Öl çe i nin ya fla gö re ba fla r l ma s ge re ken ba z test mad de le ri ve - ril mifl tir. Bu test maddelerini in ce le yi niz ve 159. sayfadaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak so ru la r ya - n t la y n z. YAŞ MADDENİN TİPİ TANIMI 2 Üç delikli şekil tahtası Şekilleri (daire, üçgen, kare) doğru deliklere yerleştirme. Küplerle kule yapma 3 Küplerle köprü yapma 4 Eşyaları hatırlama Resim tanıma Gösteriden sonra modele bakarak dört küpten bir kule yapma. Gösteriden sonra modele bakarak yan küpler ile üstte bir küpten oluşan bir köprü yapma. Üç eş ya dan bi ri (ör ne ğin oyun cak lar, kö pek ve ya ayak - ka bı) ço cu ğa gös te ril dik ten son ra ka pa tı lır ve bu eş ya la rın ad la rı nı ha tır la ma sı is te nir. Ne yin üze rin de ye mek pi şi ri riz? ve ya Yağ mur ya ğar - ken ne ta şı rız? di ye so rul du ğun da doğ ru eş ya re sim le ri ni gös ter mek. Tab lo 3. 2: Stan ford-bi net Ze kâ Öl çe i nin ya fla gö re ba fla r l ma s ge re ken ba z mad de le ri (Clif ford T. Mor gan, Psi - ko lo ji ye Gi rifl, s. 291) 158

159 1. n ce le di i niz test, uy gu la nan bi rey sa y s ba k m n dan ne tür bir test tir? 2. n ce le di i niz test, kul la n lan ara ca gö re ne tür bir test tir? 3. 4 ya fl n da ki bir ço cuk gör dü ü nüz ze kâ tes tin den 30 pu an al d y sa ve bu pu an 4 ya fl n da - ki ço cuk la r n or ta la ma pu an na kar fl l k ge li yor sa ze kâ ya fl ve ze kâ bö lü mü kaç t r? 4. Yanıtlarını verdiğiniz bu ze kâ tes ti ni her kes uy gu la ya bi lir mi? Ne de ni ni tar t fl n z. ZE KÂ NIN ÖL ÇÜL ME S Ze kâ, ze kâ test le riy le öl çü lür. An cak bu test le rin yal - n z ca uz man lar ta ra f n dan uy gu lan ma s ge re kir. lk ze kâ tes ti, 1905 y l n da or ta ya ç k m fl t r. Ze kâ test le ri, uy gu lan - d k la r bi rey sa y s ba k m n dan, bi rey sel test ler ve grup test le ri di ye iki ye ay r l r. Bir uy gu la y c ta ra f n dan tek bi re - ye uy gu la nan ze kâ test le ri bi rey sel test ler dir. Bi rey sel test ler, uy gu lan ma s da ha pa ha l ve uzun za man alan test - ler ol mak la bir lik te, grup test le rin den da ha gü ve ni lir dir. Fo toğ raf 3. 13: Oyun zekâyı geliştirir. Bi rey sel test ler, uy gu la ma da kul la n lan ara ca gö re söz lü, ya z l ve per for mans test ler ola rak ay r - l r. So ru la r n söz lü ola rak ya n t lan ma s is ten mifl se söz lü ze kâ tes ti kul la n l r. Ya z y la ya n t la nan test - le re ya z l test ya da kâ t ka lem tes ti ad ve ri lir. De ne in ze kâ de re ce si ni çe flit li oyun cak lar, ba s l kart lar gi bi mal ze me ler le öl çen test ler de ze kâ ic ra test le ri, per for mans test ler ve ya edim sel test - ler ad n al r. Ze kâ test le rin de ba fla r de re ce si ze kâ bö lü mü kav ra m y la be lir ti lir. Ze kâ ya fl (ZY), uy gu la nan test - te ay n pua n alan ço cuk la r n or ta la ma ya fl n gös te rir. Ör ne in 10 ya fl n da ki bir ço cuk, test ten 45 pu - an al d y sa ve bu pu an 8 ya fl n da ki ço cuk la r n or ta la ma pu an na kar fl l k ge li yor sa ço cu un ze kâ ya fl 8 dir. Ze kâ bö lü mü (ZB), ze kâ ya fl n n tak vim ya fl na bö lü nüp yüz le çar p l ma s y la el de edi lir. Nor mal bir in sa n n ze kâ bö lü mü yüz dür. Ön Ça l fl ma Gö re vi A. Afla da ki uy gu la ma y ya p n z ve so ru la r ya n t la y n z. çin de çap raz bul ma ca lar, ka r fl k söz cük oyun la r olan bir ki tap al n z. Haf ta n n her gü nü fark l bir söz cük oyu nuy la ya da bul ma cay la il gi le ni niz. Ya pa bil di i niz ka da r n yap ma ya ça l fl t k tan son ra bafl ka la r n dan yar d m al n z. Ko lay dan bafl la y p da ha kar ma fl k olan la ra do ru iler le yi niz. 1. Yap t n z uy gu la ma ze kâ n n han gi yö nü nü ge lifl tir me ye yö ne lik ola bi lir? 2. Ge lifl me kay det ti niz mi? Bu ra dan ç kan so nu cu be lir ti niz. B. n san l k ta ri hi ne kat k da bu lu nan ki fli ler den bi ri nin ze kâ ürü nü olan bir ça l fl ma s ile il gi li su nu ha - z r la y n z. 159

160 I. ZEKÂ TÜRLER TEMEL KAVRAMLAR Sö zel ze kâ KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Gör sel-me kân sal ze kâ Je an Pia get (Jean Piyaje) ye gö re ze kâ n n bi le flen le ri sö zeldil sel, man t k sal-ma te ma tik sel, gör sel-uzam sal, mü zik sel-rit mik, be - Duy gu sal ze kâ den sel-ki nes te tik, ki fli ler ara s -sos yal, ki fli ye dö nük-iç sel ve do a ze - kâ s d r. Bu ye te nek ler her kes te bir bi rin den fark l d r. Bi rin de üs tün lük gös te ren kim se, di er alan lar da o ka dar ba fla r l ol ma ya bi lir. Afla da ki iki ör ne i oku ya rak bun lar da han - gi ze kâ bi le flen le ri ne ge rek si nim ol du u nu söy le yi niz. Bir ye me i pi fli re cek ki fli nin ön ce yemeğin ta ri fi ni oku ma s ve an la ma s, ta ri fi olufl tu ran öge le ri s - n f lan d r ma s, ye me e ka r fl m oran la r n he sap la ya bil me si ve ye me in ken di da mak zev ki ne uy gun - lu u ya n n da tüm ai le üye le ri nin mem nu ni ye ti ni de sa la ya bil me si ge re kir. Bas ket bol oy na yan bir ki fli nin kofl mak, to pu bafl ka s na at mak ve to pu ya ka la mak gi bi be den sel özel lik le re sa hip ol ma s ge re kir. Bun lar ya n n da oyun sa ha s na uyum sa la ma s ve oyun da or ta ya ç - ka bi le cek ola s an lafl maz l k la ra çö züm bul ma s da ge rek li dir. Afla da ki met ni oku yu nuz ve yandaki bil gi no - tun dan da ya rar la na rak so ru la r ya n t la y n z. LEO NAR DO DA V N C Leo nar do da Vin ci nin ba ba s bir no te r, an ne - si ise bir çift çi nin k z y d. Ba ba s, an ne siy le ev li de - il di ve on la r terk et mifl ti. Ba ba s, onun do du u y l ilk efli ile ev len di. Leo nar do, an ne si ile ya fla d ve am ca s d fl n da ai le de kim se den sev gi gör me - di. On dört ya fl n da ba ba s ile bir lik te Flo ran sa ya git ti ama ev li lik d fl do an ço cuk la r n üni ver si te - ye git me si ya sak ol du un dan yük sek ö re nim gö - re me di. Ma te ma tik te ya fl t la r n dan iler dey di, çok gü zel re sim ler ya p yor du. Ba ba s onu bu ne den le ün lü bir hey kel t ra fl n ya n na ç rak ola rak ver di. Bu ra da ün lü sa nat ç lar la ta n fl t, re sim yap ma y ve lir çal ma y ö ren di. Da ha son ra Mi la no dü kü nün hiz me ti ne gir di. fle al n mak için köp rü ler, si lah lar, ge mi ler, hey kel ler ya pa bi le ce i ni yaz d ama gön der me di i mek tu bu tüm za man la r n en ola a - nüs tü ifl bafl vu ru su ka bul edi lir. On ye di y l bu ra - da re sim ler, hey kel ler yap t ve fes ti val ler or ga ni ze et ti. Bi na, ma ki ne ve si lah ta sa r m la r yap t. Uçan ma ki ne le rin, ka nal la r n, ki li se ve ka le le rin ya p m y - SÖ ZEL, GÖR SEL-ME KÂN SAL VE DUY GU SAL ZE KÂ Ze kâ n n özel lik le sö zel, gör sel-me kân sal ve duy gu sal yö nü önem li dir. Sö zel ze kâ: Dil le yap t m z her tür lü ça l fl - may la il gi li dir. Düz ya z, fli ir, ra por, mek tup ya - za bil me, din le yi ci ler önün de ko nufl ma ya pa bil - me, bafl ka s n din le ye bil me, ne söy len di i ni an - la ya bil me ye te ne i sö zel ze kâ ile il gi li dir. Sö zel ze kâ n n te mel özel lik le ri nin ba fl n da söz cük le rin s ra s n ve an la m n kav ra ya bil me ge lir. Aç k la - ma, ö ret me, ö ren me ve söz cük ler yo luy la es - pri yap ma sö zel ze kâ n n bir bafl ka özel li i dir. Ay - r ca ik na edi ci ko nu flup ya za bil me, ha t r la ya bil - me ve ça r fl m ya pa bil me de sö zel ze kâ n n bafl - l ca özel lik le ri dir. Gör sel-me kân sal ze kâ: Re sim ler, im ge ler, fle kil ler ve çiz gi ler le dü flün me, üç bo yut lu nes ne - le ri al g la ma ve ak l yü rüt me be ce ri si dir. Bu ze kâ yö nü ge lifl mifl olan kim se çok ha yal ku rar, sa nat ve pro je le rin gör sel su nu mun dan hofl la n r. Okur - ken söz cük ler den çok re sim le re il gi du yar. Ö ren - me de de da ha çok vi de o, film, bul ma ca ve ha ri ta 160

161 la il gi len di. Ana to mi ve hid ro lik ko nu sun da ö ren - ci ler ye tifl tir di. l gi ala n öy le si ne ge nifl ti ki bafl la - d ifl le rin ço u nu bi ti re mi yor du. Bu yüz den ça l fl - ma la r n bir def te re kay det ti. Ün lü ese ri Mo na Li - sa y da bu se ya hat le rin den bi rin de yap t ve hiç ya n n dan ay r ma d. Ba ba s öl dük ten son ra Flo ran - sa ya dön dü. Ba ba s n n mi ra s n ala ma d ama am - ca s tüm ser ve ti ni ona b rak t. Üç y l pa pa n n hiz - me tin de ça l flan Leo nar do, ka dav ra lar üze rin de ça l fl ma s ya sak la n n ca ora dan ay r l d ve alt m fl ye di ya fl n da ha ya ta ve da et ti. Leo nar do da Vin ci, bü tün ya sak la ra ra men yap t ana to mi ça l fl ma la r y la 750 ye ya k n çi zim b rak m fl t r. Ka n n ifl lev ve do la fl m ile il gi li fiz yo lo ji ça l fl ma s, bu bi lim da l na yap t kat k la r n en önem li si dir. Har vey in yüz y l son ra do ru la d kan do la fl m hi po te zi ni or ta ya koy mufl tur. As tro no mi - de Co per nic (Ko per nik) e gi den yo lu aç m fl t r. Ye - rin Gü nefl çev re sin de dö nen bir ge ze gen ol du u - nu id di a et mifl tir. Su ve ha va da dal ga ha re ket le ri, ses olu flu mu gi bi ol gu lar la da il gi le nen Leo nar - do ya je olo ji nin ön cü sü gö züy le ba k l mak ta d r. Onun bi lim sel yön tem an la y fl ile ça m z da ki ara - s n da fark yok tur. Tüm il gi alan la r n da ev ren sel bir de ha olan Leo nar do, son gün le rin de Na s l ya fla - mam ge rek ti i ni an la ma ya bafl la d m da na s l öl - mek te ol du u mu gör düm. de mifl tir. 16 gi bi mal ze me den ya rar la n r. Ko lay l k la yön bul ma be ce ri si ne sa hip tir. Ö ren dik le ri ni ha t r la ma da zi - hin sel re sim le ri kul la n r. Bir ob je nin fark l aç lar dan du ru flu nu an la y p zih nin de can lan d ra bi lir. Bil gi le - ri ni so mut ve gör sel su num la ra dö nüfl tü rür. Duy gu sal ze kâ: n sa n n ken di si ne ve ya bafl - ka la r na ait duy gu la r an la ma, se zin le me, yö net - me ve yön len dir me ye ti si, ka pa si te si ya da be ce - ri si dir. Bu ta n m çe flit li psi ko log la ra gö re de ifl - mek te dir. Ba z psi ko log lar, duy gu sal ze kâ n n za - man la aza l p ar ta bi len bir ye ti ol du u nu sa vu nur - ken ba z la r onun sa bit ol du u nu ve de ifl me di - i ni öne sür mek te dir ler. Duy gu sal ze kâ, be lir li bir du rum da ne his set ti i nin far k na va ra bil me yi ve bu duy gu lar la ba fla ç ka bil me yi sa lar. Duy gu sal ze kâ s ge lifl mifl ki fli ler ken di le ri ni mo ti ve edip duy gu la r n bel li bir ama ca yö nel te bi lir ler. Bafl ka - la r n n duy gu la r n fark edip em pa ti ku ra bi lir ler. Di er in san lar la olan ilifl ki le ri ni ba fla r y la yü rü te bi - lir ler. 1. Leo nar do da Vin ci, han gi alan lar da önem li ça l fl ma lar yap m fl t r? 2. Leo nar do da Vin ci nin sö zel ze kâ s n n ge - lifl mifl ol du u nu ne re den an l yor su nuz? 3. Leo nar do da Vin ci nin gör sel-me kân sal Re sim 3.9: Leo nar do da Vin ci ye ait bir he li kop ter çi zi mi ze kâ s güç lü mü dür? Ör nek ve ri niz. 4. Leo nar do da Vin ci duy gu sal ze kâ yö nün den ne den güç lü dür? Ön Ça l fl ma Gö re vi n san l k ta ri hi ne kat k da bu lu nan ki fli ler den bi ri nin ze kâ ürü nü ça l fl ma la r n dan ör nek ler le il - gi li bir su nu ya p n z. 1. Ele al d n z ki fli le rin or tak özel lik le ri ni be lir le yi niz. 2. Ele al d n z ki fli le rin uy gar l a yap t k la r kat k lar da han gi özel lik le ri nin et ki li ol du u nu be - lir ti niz. 161

162 İ. ZEKÂ VE YARATICILIK TEMEL KAVRAMLAR Ya ra t c l k Ye te nek s ti dat KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Afla da ki gör sel le ri in ce le ye rek so ru la r ya n t la y n z. Re sim 3. 10: Chow Hon Lam Re sim 3. 11: Chow Hon Re sim 3. 12: Chow Hon Lam 1. Ya ra t c ol mak la ze ki ol mak ay n fley mi dir? 2. Re sim ler de giy si le rin üze ri ne ya p l mak üze re ha z r lan m fl bas k ta sa r m la r gö rü yor su nuz. Bun la r ya pa bil mek için ya ra t c l k m yok sa ze kâ m ge rek li dir? 3. Bu na gö re ya ra t c l k la ze kâ ara s n da na s l bir ilifl ki var d r? 4. Gör dü ü nüz ta sa r m lar üze rin de et ki li olan öge ler ne ler dir? Afla da ki met ni oku yu nuz, 163. sayfadaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak so ru la r ya n t la y n z. AL BERT E NS TE N Al bert Eins te in (Al b rt Ayn fl tayn), 14 Mart 1879 da, Al - man ya n n Ulm fleh rin de dün ya ya gel di. Ba ba s mü hen dis ti. An ne si ise mü zik le il gi liy di. Al bert ilk y l lar da ko nufl ma güç - lük le ri ya fla d. Befl ya fl n dan iti ba ren üç y l bo yun ca bir Ka - to lik oku lun da e i tim gör dü y l n da ba ba s n n flir ke ti if - las et ti ve Eins te in ai le si tal ya ya yer lefl ti. An cak Eins te in e i - ti mi ni de vam et tir mek için Mü nih te kal d. Sü rek li okul yö ne - ti mi ile ça t fl yor du. Oku lun e i tim sis te mi ne ve e i tim yön - tem le ri ne sert bir fle kil de kar fl y d y l n n ba ha r n da ai - le si nin ya n na git mek için okul dan ay r l d. Zü rih te Fe de ral Po li tek nik Oku lu na bafl vur du. Oku la ka bul s na v na gir di fa - kat fi zik ve ma te ma tik te al d s ra d fl pua na ra men di er Karikatür 3. 9: Ant hony Ge of froy 162

163 alan lar da ba fla r s z ol du. Ai le si Al bert or ta ö re ni mi ni bi tir me si için s viç re ye gön der di.on ye di ya fl n - da bu okul dan me zun olan Eins te in, zo run lu as ker lik yap ma mak için ba ba s n dan izin ala rak Al man - ya va tan dafl l n dan ç k t. ki y l n ö ret men lik ifli bu la bil mek için har ca d. Es ki bir s n f ar ka da fl n n ba - ba s n n bir pa tent ofi sin de ken di si ne ifl bul ma s y la fl n do a s, uzay ve za man ilifl ki si ile il gi len me - ye bafl la d. Ku ram la r ile uzay an la y fl n da dev rim ya ra tan, Eins te in ve dâ hi söz cü ü nün efl an lam l kul la n l ma s na yol açan ün lü bi lim in sa n n n ço cuk lu u ve ilk genç li i böy le geç ti. 17 (Dü zen len mifl tir.) 1. Eins te in n ya fla m n n ilk y l la r n da ki uyum suz luk lar ne den kay nak lan m fl ola bi lir? 2. Eins te in n ki fli sel özel lik le ri ne ler dir? 3. Eins te in a po tan si yel gü cü nü ger çek lefl tir me ola na ve ren olay han gi si dir? S T DAT VE YE TE NEK s ti dat, her han gi bir be ce ri ala n n da, bir fley ler ö ren me f r sa t ve ril di in de in sa n n bun dan ya rar - la na bil me gü cü dür. s ti dat, e i tim le bir lefl ti i za man ye te nek hâ li ni al r. Ör ne in do ufl tan gü zel re - sim ya pa bil me gü cü ne sa hip ola bi li riz. Bu po tan si yel güç is ti dat t r. An cak ki fli re sim ko nu sun da e i - ti lir se is ti dat or ta ya ç kar ve re sim ye te ne i hâ li ni al r. Bu ne den le, ge nel ze kâ dan bafl ka re sim, mü - zik, me ka nik güç gi bi bir çok is ti dat üze rin de arafl t r ma lar ya p l mak ta ve çe flit li ye te nek test le ri ge lifl - ti ril mek te dir. Ye te nek test le riy le ge nel ze kâ test le rin den el de edi len so nuç lar ara s n da dü flük bir ko - re las yon bu lun du u göz len mifl tir. Bu da sa nat ye te ne i nin ge nel ze kâ dan fark l bir fley ol du u nu ka - n t lar. Ye te nek ve ze kâ n n in san ya fla m n da ki ye ri önem li dir. Ze ki ve ye te nek li in san lar, me rak l d r lar ve ay r n t la ra afl r dik kat eder ler. Zi hin sel ve fi zik sel ola rak bü yük bir ener ji ye sa hip tir ler. Ça buk ö re nir, zor unu tur lar. Bu lun duk la r grup için de li der ol ma y se ver ler. l gi le ri ni çek me yen, ba sit ko nu lar da dik - kat le ri az d r. So yut ko nu la r ça buk kav rar, dü flün ce le ri ni ra hat ifa de eder ler. Ye ni lik le re ko lay uyum sa lar lar ve gi ri flim ci dir ler. Dü flün ce, olay ve ku ral lar ara s n da ki ilifl ki ve uyufl maz l k la r ça buk fark eder ve söy ler ler. Kar ma fl k ko nu la r, so run la r çöz me de, plan la y p or ga ni ze et me de pra tik yol lar bu - lur lar. Hak s z l a ça buk is yan eder ler ve onur la r na düfl kün dür ler. Zen gin bir söz cük ha zi ne le ri var d r, ak c ko nu flur lar. So rum lu luk duy gu la r güç lü dür. Ge nel le me ve so yut la ma yo luy la bil gi le ri ni bafl ka alan la ra ak ta ra bi lir ler. Öz gün ve elefl ti rel dü flün ce ye sa hip tir ler. Es pri ye te nek le ri var d r, du yar l d r lar, ko lay em pa ti ku rar lar. Amaç la r na ulafl mak tan zevk al r lar. Afla da ki met ni oku yu nuz ve 164. sayfadaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak Ata türk ün ve çev re - sin de ki le rin dü flün me bi çim le ri ara s n da ki far k söy le yi niz. Ata türk dö ne min de An ka ra da ki yol ya p m ça l fl ma la r h z lan d r l m fl t. Ya p l ma s plan la nan yol la - r n ge nifl lik öl çü le ri Ata türk e ge ti ril di in de özel lik le fle hir mer ke zin de ki yol ge nifl lik le ri nin üç-dört ka - t na ç kar t l ma s n is te di. Bu ge nifl lik, ko nuy la il gi li ki fli le re öy le faz la gel di ki onun fla ka yap t n zan - net ti ler. On la r n öner dik le ri ge nifl lik, o gün için ka bul edi le bi lir çö züm dü. Oy sa Ata türk, ge le ce i gör - müfl tü. O gün için çok ge nifl olan bu yol la r n bu gün ne ka dar ye ter siz kal d n gö rü yo ruz. 163

164 Fo toğ raf 3. 14: Sol vay (Sol vey) Kon fe ran s na katılan dâ hi ler. Sa dan 2. Ma ri e Cü ri e (Ma ri Kü ri), ya n n da Hen ri Po in ca re (Hen ri Pu an ka re). Ayak ta ki ler: Sa dan 4. Er nest Rut her ford (Er nest Rüt her ford), sa dan 2. Al bert Eins te in (Al- b rt Ayn fltayn). Ya ra t c dü flün me, ye ni dü flün ce ya da ürün ler ya rat ma ya yö nel til mifl dü flün ce dir. Ya ra t c l k, ye ni lik ler or ta ya koy ma ve on la r ger çek lefl ti re bil me özel lik le ri ta fl yan bir sü reç tir. Ze kâ ve ya ra t c l k ara s n da ilifl ki var d r fa kat iki si ay n fley de il dir. Çün kü ya ra t c ki fli ler so run la r n çö zer ken yal n z ze - kâ la r n dan de il, sez gi, ya ra t c ha yal gü cü gi bi özel lik le rin den de ya rar la n r lar. Bir so ru na ka bul edi le bi lir tek çö züm üre ten dü flün me tü rü ya k n sak dü flün me dir. Her in san bu - nu ya pa bi lir. An cak bir so ru na uzun va de yi de kap sa yan bir çok çö züm bu lup bun lar ara s n da se çim ya pa bil mek rak sak dü flün me yi ge rek ti rir. Ya ra t c dü flün me, bü yük öl çü de rak sak dü flün me ye da - ya n r. Ön Ça l fl ma Gö re vi Ki fli lik ko nu sun da ka l t m m yok sa çev re mi da ha önem li dir? Yu ka r da ki se çe nek ler den han gi si ni des tek le di i ni zi söyleyiniz. Ay n dü flün ce de olan lar dan dör der ki fli lik iki grup olufl tu ru nuz. Ha z r lan ma sü re niz bir haf ta d r. Grubu oluşturan ki fli ler, ko nu yu bölümlere ayırmalı ve ona gö re ha z r lan ma l d r lar. 164

165 A. Afla da ki çok tan seç me li so ru la r n do ru se çe nek le ri ni ifla ret le yi niz. 1. K sa sü re li bel lek, bey ne gi ren bil gi le rin yak la fl k otuz sa ni ye ile yir mi da ki ka ara s n da zi hin de tu - tul du u bel lek afla ma s d r. Uzun sü re li bel lek ise bil gi le rin zi hin de de vam l kal d afla ma d r. Do la y - s y la k sa sü re li bel lek te ki bil gi le rin uzun sü re li bel le e ak ta r l ma s ge re kir. Afla da ki ler den han gi si bu ak ta r m ko lay lafl t r r? A. Sak la ma ve ça r ma B. Kod la ma C. Ha t r la ma ve ta n ma D. Ge nel le me E. Tek rar la ma ve grup lan d r ma 2. Bil gi ler; du yu or gan la r y la al n r, uya r lan si nir hüc re le ri yo luy la bey ne ge lir, kod la n r, de po la n r ve sak la n r. Bu na gö re afla da ki s ra la ma lar dan han gi si do ru dur? A. Du yum, al g, du yum sal bel lek, uzun sü re li bel lek, k sa sü re li bel lek B. Al g, du yum, du yum sal bel lek, uzun sü re li bel lek, k sa sü re li bel lek C. Du yum, al g, du yum sal bel lek, k sa sü re li bel lek, uzun sü re li bel lek D. Du yum, du yum sal bel lek, al g, k sa sü re li bel lek, uzun sü re li bel lek E. Du yum, al g, uzun sü re li bel lek, du yum sal bel lek, k sa sü re li bel lek 3. Be yin de ki ölen ve ya es ki yen hüc re le rin ye ri ne ye ni le ri nin ko nu la ma ma s yü zün den ba z bil gi ler unu tu lur. Atefl li has ta l a ya ka la nan, uyufl tu ru cu mad de ve al kol kul la nan ki fli ler, yap t k la r n ha t r la mak ta güç lük çe ker ler. Bu ör nek ler de, unut ma ya yol açan afla da ki fak tör ler den han gi si vur gu lan m fl t r? A. le ri ket vur ma B. Kul la n l ma ma yü zün den si lin me C. Ge ri ye ket vur ma D. Bi linç al t na at ma E. Or ga nik ya p da de ifl me 4. Bel lek, geç mifl ya flan t la r zi hin de tu ta bil me gü cü dür. Bu na gö re afla da ki ler den han gi si bel - le in ifl lev le rin den de il dir? A. Bi re ye ye ni dav ra n fl lar ka zan d r ma B. Çev re den al nan bil gi le ri ifl le nir hâ le ge tir me C. De po lan m fl olan bil gi le ri bi linç ala n na ç kar ma D. Kod la nan bil gi le ri sak la ma E. Çev re den al nan bil gi le ri kay det me 5. n san lar, on la r ifa de et mek için ke li me ler kul la n r lar. Ör ne in kü çük ço cuk lar, on la r ö ren me ye ke li me le ri kul lan ma dan çok da ha ön ce bafl lar lar. Da ha son ra on la r n isim le ri ni de ö re nir ler. Bir mey - ve yi, bir oyun ca ya da bir ren gi dü flü nür ken onun ad n da dü flü nür ler. Ya ni söz cük ler le dü flün me - ye bafl lar lar. Bu ra da on lar di ye sö zü edi len afla da ki ler den han gi si dir? A. m ge B. Kav ram C. Ka te go ri D. Ta sa r m E. Sim ge 165

166 6. n san lar, gün de lik ya flam la r n da sü rek li ye ni ka rar lar al r, bun la r uy gu lar. An cak önem li olan man t k l dü flü nüp do ru ka rar lar al mak t r. Afla da ki ler den han gi si bu sü reç te ki en do ru dav ra n fl t r? A. Ani ka rar al mak B. Duy gu lar la ka rar al mak C. fl le ri olu ru na b rak mak D. Ka rar s z kal mak E. Dü flü ne rek ka rar al mak 7. Afla da ki ler den han gi si dil ve dü flün me ara s n da ki ba lan t y do ru ola rak ifa de eder? A. Dü flün me le rin bir bö lü mü dil le ol maz. B. Dil, dü flün me üze rin de et ki li de il dir. C. Dil, prob lem çöz me yi zor lafl t ra bi lir. D. Dil, yal n z ca bir ile ti flim ara c d r. E. Dü flün me ta ma m y la ses siz ko nufl ma d r. 8. Dü flün me nin ama c, so run la ra çö züm yol la r bu la bil mek tir. Prob lem çö zer ken fark l dü flün me yol la r kul la n l r. Ör ne in, bir so ru na ka bul edi le bi lir tek çö züm üre ti le bil di i gi bi bir çok çö züm yo lu bu lu nup bun lar ara s n da se çim ya p la bi lir. Bu ra da aç k la ma s ya p lan dü flün me yol la r afla da ki ler den han gi sin de ifa de edil mifl tir? A. So yut dü flün me, so mut dü flün me B. Kav ram sal dü flün me, ses li dü flün me C. Ya k n sak dü flün me, rak sak dü flün me D. Ses siz dü flün me, im ge sel dü flün me E. Bi çim sel dü flün me, ni te lik sel dü flün me 9. Fa re ler üze rin de ya p lan arafl t r ma lar da ze ki fa re le rin yav ru la r n n ze ki, ze kâ ca ge ri fa re le rin yav ru la r n n da ze kâ ca ge ri ol duk la r gö rül müfl tür. Bu na gö re afla da ki yar g lar dan han gi si ne va r la bi lir? A. Çev re ko flul la r ze kâ n n ge lifl me si ni et ki le ye bi lir. B. E i tim, ze kâ n n be lir li bir dü zey de ge lifl me si ni sa la ya bi lir. C. Ze kâ dü ze yi ile ba fla r ara s n da olum lu bir ilifl ki var d r. D. Ka l t m, ze kâ üze rin de be lir le yi ci bir gü ce sa hip tir. E. Ze kâ test le ri her za man do ru so nuç lar ver me ye bi lir. 10. Ya ra t c dü flün me özel li i, ken di ni ço cuk yafl lar dan iti ba ren çe flit li fle kil ler de or ta ya ko yar. Ço - cuk la r n al fl l m fl n d fl n da gös ter di i tep ki ler; üret me, dü flün me ve dav ra n fl la r n da gö rü len ya ra t c ha yal gü cü iz le ri bu nu gös te rir. Da ha ile ri yafl lar da da o ki fli nin or ta ya koy du u eser ler al fl l m fl n d - fl n da olur. Za ten al fl l m fla yö nel mek ya ra t c l yok eder. Bu na gö re ço cuk lar da ya ra t c l n kö rel me me si için afla da ki ler den han gi si ya p l ma l - d r? A. Fark l yafl grup la r na yö ne lik prob lem le ri çöz me le ri is ten me li dir. B. Kü çük yafl lar da fark l dil ler ö ren me le ri sa lan ma l d r. C. Al fl l m fl n d fl n da ki ürün le ri des tek len me li dir. D. Az oyun, çok e i tim il ke si ni uy gun dav ra n l ma l d r. E. Ye tifl kin ler le da ha çok bir ara da ol ma la r sa lan ma l d r. 166

167 B. Afla da ki cüm le le ri uy gun söz cük ler le ta mam la y n z. 1. Bel le in, du yum lar la el de edi len bil gi le ri çok k sa sü re sak la ma ye ti si ne bel lek de nir. 2. Bil gi ler, ha ta s z tek rar la na na ka dar ö ren me de vam eder se... zor la fl r. 3. Uzun sü re li bel lek te ki bil gi ler ara c l y la ye ni bi rim le ri an lam l kü me ler hâ li ne ge tir me sü re ci ne... de nir. 4. Bir ö ren me den ön ce ya da son ra ya p lan bafl ka bir ö ren me nin ha t r la ma y olum suz yön de et ki le me si ne... de nir , ö re ni len ki fli, olay ve nes ne ler le ye ni den kar fl la fl l d n da, bun la r n da - ha ön ce ö re nil di i nin far k na va r l ma s d r , ci sim le rin ba z or tak ve ge nel özel li i ni ya da ni te li i ni tem - sil eden sem bo lik olu flum dur , ki fli nin ki fli li i ne öz gü dav ra n fl la r n n ve ya ra t c ha yal gü - cü nün söz ko nu su ol du u dü flün me dir. 8. n san la r n do ufl tan ge tir dik le ri ba z fley le ri ya pa bil me gü cü olan..., e i tim - le bir le flir se...hâ li ni al r , ile ti flim de ya pay sem bol le rin kul la n l ma s d r sem bol le nes ne ara s n da ki ba n uz la fl ma ba l ol du u sem bol ler dir , çev re ye ve ye ni du rum la ra uy ma gü cü dür. 12. Ze kâ test le rin de ba fla r de re ce si... kav ra m y la ifa de edi lir. 13. Ze kâ bö lü mü,... n n... na bö lü nüp yüz - le çar p l ma s y la el de edi len de er dir. 14. Üs tün ze kâ l bi rey le rin ze kâ bö lü mü... un üze rin de dir. C. Afla da ki aç k uç lu so ru la r ya n t la y n z. 1. Ko nu nun uzun luk ve k sa l na gö re et ki li bir ö ren me için tek rar na s l ya p l ma l d r? Be - lir ti niz. 2. Kül tü rün ge lifl me sin de bel le in ro lü ne dir? Tar t fl n z. 3. Bil gi nin çok ka nal l kay de dil me si nin ya rar la r ne ler dir? Be lir ti niz. 4. Bil gi sa yar la r in san zih ni ne ben zer bi çim de ça l fl r hâ le ge tir mek için in san zih ni nin en çok han gi özel li i tak lit edil me ye ve an la fl l ma ya ça l fl l mak ta d r? Be lir ti niz. 5. Ya ra t c l k, ki fli nin im ge le me ye ti si ne ba l d r. Ne de ni ni aç k la y n z. 6. n san lar zi hin le rin de, in sa na ka nat ta ka rak me lek le ri, ba l k kuy ru u ko ya rak de niz k z la r n olufl - tu ra bi lir. Zih nin öz nel bi rer ta sa r m olan bu tür fa ali yet le rin ad n ve özel lik le ri ni söy le yi niz. 167

168 7. Her ke sin gi zil olan ya rat ma gü cü, ba fla r la r n dan faz la d r. Bu ra da gi zil olan ya rat ma gü cü di ye ifa de edi len özel lik ne dir? Bu özel li in ya ra t c dü flün me üze rin de ki et ki si ne ola bi lir? Be lir - ti niz. 8. Her kav ram do ru dan ya da do lay l ola rak nes nel ger çek li i içer mek du ru mun da d r. gö rü flü - nün ne de ni ni aç k la y n z. 9. n san, ni çin il gi duy du u prob lem le ri da ha ça buk çö zer? Afla da yer alan öz elefl ti ri tab lo sun da ki so ru la r ya n t la ya rak bu üni te de ö ren dik le ri ni zi de - er len di ri niz. ÖZ ELEŞTİRİ TABLOSU Bu bö lüm den ön ce, öğ ren me, bel lek ve dü şün me hak k n da ne ler bi li yor dum? Bu bö lüm de öğ ren me, bel lek ve dü şün me ile il gi li Neler ö rendim? Neleri kavrayamad m? Kavrayamad klar m nas l ö renebilirim? 3. ÜNİ TE DİP NOT LAR 1. Orhan Hançerlio lu, Ruhbilim Sözlü ü, s Orhan Hançerlio lu, Ruhbilim Sözlü ü, s Cemal Y ld r m, Bilimin Öncüleri, s Norman L. Munn, Psikoloji, C 2, s Jerry M. Burger, Kiflilik, s Acar Baltafl, Zuhal Baltafl, s Acar Baltafl, Zuhal Baltafl, s Ayd n Ankay, Ruh Sa l ve Davran fl Bozukluklar, s Acar Baltafl, Zuhal Baltafl, s Ayd n Ankay, Ruh Sa l ve Davran fl Bozukluklar, s D. Schultz, S. Schultz, Modern Psikoloji tarihi, s Üstün Dökmen, letiflim Çat flmalar ve Empati, s Ayd n Ankay, Ruh Sa l ve Davran fl Bozukluklar, s D. Schultz, S. Schultz, Modern Psikoloji tarihi, s Cemal Y ld r m, Bilimin Öncüleri, s Cemal Y ld r m, Bilimin Öncüleri, s

169 169

170 A. KİŞİLİĞİN GELİŞİMİ TEMEL KAVRAMLAR Ki fli lik Mi zaç (huy) Ka rak ter Ben lik KO NU YA HA ZIR LA NA LIM 1. Afla daki ki fli lik ta n m la r n oku ya rak bu ta n m lar da ki fli li in han gi et men ler le aç k lan d n belirtiniz ve bun - lar dan ya rar la na rak ki fli li i ta n m lamaya çal fl n z. Ki fli lik, bir in sa n n ken di si ne öz gü ve az çok her za - man göz le ne bi len dav ra n fl ve al fl kan l k la r n n tü mü dür. Ki fli lik, in sa n n top lum da oy na d çe flit li rol ler ve bu rol le rin bafl ka la r üze rin de b rak t et ki le rin tü mü dür. Ki fli lik, in sa n n iç ha ya t n da ki di na mik güç le rin ken di - si ne has özel lik le ri dir. 2. Be ni ben de de men, ben de de i lim, Bir ben var d r ben de, ben den içe ri. 1 Yu nus Em re nin yu ka r da ki sö zün den ha re ket le in - san ki fli li i nin d fla yan s yan yö nü ya n n da bafl ka na s l bir ya n ol du u söy le ne bi lir? Karikatır 4. 1: Fark l ka rak ter ler 3. Re sim de bu lu nan ki fli le rin yüz ifa de le ri ne ba ka - rak ki fli lik özel lik le ri hak k n da ne ler söy le ye bi lir si niz? 4. Ki fli lik, bu der se ka dar psi ko lo ji de ö ren di i niz her fle yi kap sar. fiu ana ka dar bi rey le re çe flit li aç - lar dan bak t k, Ah met in ya da As l n n de il de ge nel ola rak in san la r n ka rak te ris tik ni te lik le ri üze rin de dur duk. Oy sa ki fli lik de nil di in de be lir li bi rey ler den söz et me miz ge re kir. Siz ce bu nun ne de ni ki fli li - in han gi özel lik le ri dir? 5. kiz kar defl le rin bi le bi ri kor kak ve çe kin gen, di e ri ce sur ve at l gan ola bi lir. Bu nun ne de ni ni tar t fl n z. Afla da ki met ni oku yu nuz, yan da ki fo to ra f in ce le yi niz ve 171. sayfadaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak so ru la r ya - n t la y n z. lk Ça da Yu na nis tan da ak tör ve ak trist le rin han gi ro lü oy na d n gös ter mek için per so na (mas ke)lar ta k l r d. Oyun da rol alan ki fli le rin yüz le rin de ki ifa de ler se yir ci ta ra f n - dan gö rü le me di i için bu yo la bafl vu rul mufl tu. Da ha son ra Jung, bu söz cü ü bi re yin gün lük ya flam da ki ge rek si nim le - riy le il gi li ta v r la r ola rak ta n m la d. Jung a gö re ki fli li in bir yö nü sa bit tir bel ki ama di er yö nü sü rek li de i flik lik gös te - re bi lir ve ki fli bu na gö re fark l mas ke ler kul la na bi lir. Bun lar, Yu nan ti yat ro sun da ki mas ke le re ben zer. Fo toğ raf 4.1: lk Ça da Yu nan ti yat ro sun - da kul la n lan per so na lar dan iki si (Had ri an Vil la - s, mo za ik) 170

171 1. Per so na la ra ne den ge rek du yul mufl tur ve bun lar ne yi yan s t mak ta d r? 2. Fark l mas ke ler kul la n l ma s, ki fli li in han gi özel li i ni gös te rir? 3. Ki fli li in sa bit, de ifl me yen bir ya n ol du u söy le ne bi lir mi? 4. Me tin den ki fli lik le il gi li han gi so nuç la ra ulafl t n z? K fi L N TA NI MI Ki fli lik; bir in sa n bafl ka la r n dan ay ran, ka l t m ve çev re et ki siy le or ta ya ç kan, duy gu, dü flün ce ve dav ra n fl özel lik le ri nin tu tar l bü tü nü dür. Bu ta n m da vur gu lan mak is te nen nok ta lar flun lar d r: Her bi - rey, ken di si ni di er bi rey ler den ay ran özel lik le re sa hip tir. Bi re yin za man için de, ben zer du rum lar da dav ra n fl pek de ifl mez. Ki fli lik, bi re ye öz gü duy gu, dü flün ce ve dav ra n fl özel lik le rin den olu flur. Bi - re yin çev re siy le kur du u ilifl ki bi çi mi ni be lir ler. Bu an lam da ki fli lik, so yut bir kav ram ol mak tan ç k p bi - re yin her gün kü dav ra n fl la r n da göz le ne bi lir, so mut bir hâ le ge lir. Ki fli lik, çok kap sam l bir kav ram olup bi re yin bi ri cik li i ni olufl tu rur. Çün kü onun özel ve ay r c dav - ra n fl la r n içe rir. Özel dir çün kü bi re yin s k l k la yap t ya da en ti pik dav ra n fl la r n tem sil eder. Ay rt edi - ci dir çün kü bu dav ra n fl lar ki fli yi bafl ka la r n dan ay r r. Afla da ki f k ra y oku yu nuz ve yan da ki bil gi no tun dan da ya rar la na rak so ru la r ya n t la y n z. Nas ret tin Ho ca bir gün efle e bin me ye kal k fl m fl. Ne ka - dar u rafl t y sa da be ce re me mifl. Aah ah! de mifl, Be ni bir de genç li im de gö re cek ti niz. Son ra et ra f na ba k n m fl, kim se ler yok. Ken di ken di ne gül - müfl, Aman Nas ret tin, biz se nin genç li i ni de bi li riz. de mifl. 1. F k ra, si ze Nas ret tin Ho ca n n ki fli li i ile il gi li han gi ipuç la r n ver mek te dir? 2. F k ra ya gö re Nas ret tin Ho - ca n n genç li in de de ih ti yar l - n da var olan özel li i ne dir? 3. Siz ce Ho ca n n za man la de i flen özel lik le ri de ol mufl mu - dur? Bun lar ne ler dir? 4. Nas ret tin Ho ca n n ken di - si ni gö rüfl bi çi mi hak k n da ne ler söy le ye bi lir si niz? 5. Si zin ken di ni zi bil di niz bi - le li var olan ve son ra dan edin di - i niz özel lik le ri niz ne ler dir? Re sim 4. 2: Nas ret tin Ho ca K fi L N GE L fi M Ki fli lik, ka l t m ve özel lik le de çev - re et ki siy le olu flur. Mi zaç ya da huy, ki fli li in or ga nik ya p ve do ufl tan ge - ti ri len e i lim le rin olufl tur du u ya n d r. Mi zaç üze rin de, ka l t m ka dar si nir sis te mi nin, iç sal g bez le ri nin fa ali ye ti gi bi fiz yo lo jik et ken le rin de ro lü var - d r. Ça buk k z mak, s k l mak, öf ke len - mek, ne fle len mek, ha re ket li ol mak bi - rey le re gö re de i flen mi zaç özel lik le - ri dir. Ka rak ter, ki fli li in son ra dan e i - tim le ka za n lan yö nü dür. Ka rak te rin olu flu mun da, in sa n n için de ya fla d çev re nin top lum sal de er le ri ve ah lak ku ral la r rol oy nar. Ben lik ise bi re yin ken di ki fli li i ne ilifl kin ka n la r ve ken - di ken di si ni gö rüfl bi çi mi dir. Ben ki - mim?, Ben ne le ri ya pa bi li rim?, Be nim için ne ler de er li dir?, Ha- yat tan ne bek li yo rum? gi bi so ru la r n ya n t la r ben li i olufl tu rur. Ben lik, za - man için de be li rir ve fle kil le nir. 171

172 Fo to ra f in ce le yi niz ve aşağıdaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak so ru la r ya n t la y n z. 1. Huy ca n n al t n da d r. Can ç kar, huy ç k maz. Yu ka r da ki ata söz le ri nin ki fli lik le il gi si olup ol ma d - n tar t fl n z. Var sa na s l bir il gi si ol du u nu aç k la y n z. 2. Gor don All port (Gor d n Al port) a gö re ka rak ter, in sa - n n için de ya fla d çev re de ge çer li olan de er yar g la r n ve ah lak ku ral la r n kul la n fl bi çi mi dir. Bu na gö re ka rak te rin sos yal lefl me ve top lum sal rol ile il gi li bir kav ram olup ol - ma d n tar t fl n z. 3. Me ka nik ifl le re ye te ne i olan ço cuk, bir rad yo sis te mi kur du u için çev re si ta ra f n dan ta n n p dik ka te al n r. Böy le - ce ken di ne gü ven ve say g n l k ka za n r. Ye te ne i onun gü - dü len me si ni de sa lar. Sü rek li ye te ne i ni ge lifl ti re cek et kin - lik le re yö ne lir. Bu du rum, ki fli li in fle kil len me sin de ki han - gi et ke nin ro lü ne ör nek ve ri le bi lir? 4. Fo to raf ta ki fli li in fle kil len me sin de ki et ken ler den han gi si gö rül mek te dir? Fo toğ raf 4. 2: Ço cuk ve ba ba s K fi L N fie K L LEN ME S Ki fli li in bir yö nü ka l t m yo luy la do ufl tan ge len özel lik le ri kap sar. Ama bir yö nü de çev re den ge - len et ki ler le ya flam için de fle kil le nir. Bu fle kil len me de ye te nek ler ve ze kâ önem li yer tu tar. Çün kü ye - te nek ve ze kâ, bi re yin top lu mun ken di sin den bek len ti le ri ni da ha ko lay kav ra ma s n sa lar. So rum lu - luk duy gu su nu güç len di rir. Sa lam ve ka rar l bir ki fli li in olufl ma s n ko lay lafl t r r. Ki fli li in ka za n l ma s n da kla sik ko flul lan ma, edim sel ko flul lan ma, mo del ala rak ö ren me gi bi ö - ren me yol la r et ki li dir. Ge nel lik le ço cu un ilk ö ret me ni an ne si ve ba ba s d r. An ne nin ve ba ba n n tep - ki le ri ba z dav ra n fl la r pe kifl ti rir ken, ba z la r için ce sa ret k r c özel lik ta fl ya rak çe flit li al fl kan l k la r n, amaç ve de er le rin be nim sen me si ne yar d m c olur. Ço cuk lar, ge nel ba z tu tum la r ve dav ra n fl la r an - ne ba ba la r n ör nek ala rak edi nir ler. Ör ne in an ne si ni göz le yen k z ço cu u, onun ah la ki ve kül tü rel de - er le ri ni ör nek al p be nim ser. Top lum sal lafl ma n n da ha son ra ki afla ma la r n da da oyun ar ka dafl la r, ö - ret men ler, te le viz yon gi bi et ken ler pek çok ki fli lik özel li i nin olufl ma s n da et ki li olur. Mü na za ra Ya pa l m Ki fli lik ko nu sun da ka l t m m yok sa çev re mi da ha önem li dir? Grup lar, yu ka r da ki so ru ile il gi li yap t k la r ön ha z r l k la r göz den ge çi re cek ler, son ra bir mü na za ra ya pa cak lar d r. Se çi le cek bir jü ri, grup la r, ki ta b n z n ek ler k s m n da ki de re ce li pu an la ma anah ta r ile de er len di re cek tir. Mü na za ra bit tik ten son ra yu ka r da ki iki se çe ne in güç lü ve za y f yön le ri hep bir - lik te ye ni den de er len di ri le cek tir. 172

173 B. KİŞİLİK KURAMLARI TEMEL KAVRAMLAR d (il kel ben lik) Ego (ben lik) Sü pe re go (üst ben lik) Bi linç Bi linç ön ce si Bi linçal t BEN BİRİNİ DÖVMEK İSTİYORUM. AMA FAZLA İNCİTME. D EGO SÜPER EGO Karikatür 4. 2: Fre ud a gö re ki fli lik NE YAPIYORSUNUZ? AYIP DENEN BİR ŞEY VAR. KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Karikatür 4. 2 yi in ce le ye rek afla da ki so - ru la r ya n t la y n z. 1. Psi kosos yal dav ra n fl ku ra m na gö re in san lar sos yal dav ra n fl, di er dav ra n fl lar la ay n fle kil de ve ay n il ke le re gö re ö re nir ler. An cak her du rum - da ö ren dik le ri gi bi dav ran maz lar. Ör ne in dü rüst ol ma y ö re nen bir ki fli, bir du rum da dü rüst dav ra - n r ken bir bafl ka du rum da böy le dav ran ma ya bi lir. Bu na gö re dav ra n fl n özel ve ay r c ni te lik le ri nin sap ta na bil me si için iz le ne cek yol, ki fli nin be lir li du - rum lar da ne ler yap t n n an la fl l ma s d r. Ki fli nin ne za man, na s l dav ran d n an la ma yo lu siz ce ne ola bi lir? Tar t fl n z. 2. Fre ud a gö re ki fli lik id, ego ve sü pe re go dan olu flur. Re sim de gör dü ğü nüz bu ki fli lik öge le ri - nin özel lik le ri ne ler ola bi lir? 3. Ki fli lik, be den ya p s ve bel lek ol mak üze re iki te mel et me nin ürü nü dür. 2 di yen Marc Ri bot (Mark Ri bo) nun ta n m, ki fli li in tüm öge le ri ni içer mek te mi dir? A. Afla da Erik Erik son (Erik Erik s n) a gö re ki fli lik dö nem le ri ni gös te ren bir fle ma ve 174. sayfada ba z ki fli lik ku ram la r n n açıklandığı bir tab lo ve ril mifl tir. Bun la r in ce le yi niz ve tab lo da ki ilk me tin den ya - rar la na rak fle ma y ta mam la y n z. Şe ma: 4. 1: Erik Erik son a gö re ki fli lik dö nem le ri 173

174 Kuram Sa vu nan lar Gö rüfl le ri Psi ko-sos yal ku ram Erik Erik son Erik Erik son (Erik Erik s n, ), bi re yin ya flam da sa vun ma s z l - n n art t ve po tan si ye li nin yük sel di i bir di zi kriz ve dö nüm nok ta s ile kar - fl lafl t n söy ler. Ona gö re bu kriz ler uy gun bir fle kil de çö zül dü ün de ki fli - lik ge li fli mi ne ve psi ko-sos yal ol gun lu a kat k da bu lu nur. Her kriz ya da afla ma, bi re yin ge li fli mini fle kil len di ren ve ki fli li i ni de ifl ti ren da ha ön ce ki kriz ve afla ma la r n üze ri ne ku ru lur. Erik son, bi rey le rin se kiz dö nem için de psi ko-sos yal ge li flim le ri ni ta mam la d k la r n sa vu nur. Bu ge li flim dö nem le - ri nin özel li i, her dö nem de bi ri olum lu, di e ri olum suz olan iki özel lik ten han gi si nin bi rey ta ra f n dan ka za n l p ka za n l ma d d r. Dö nem ler, bir bi ri üze ri ne ku ru lur ve ya flam bo yun ca bi re yin sa hip ola ca özel lik le ri et ki ler. Erik son a gö re ki fli lik ge li fli mi nin ta mam lan d se kiz dö nem flun lar d r: Gü ven-gü ven siz lik, özerk lik-utanç, gi ri flim ci lik-suç lu luk, ba fla r -afla l k duy gu su, kim lik-rol kar ma fla s, ya k n l k-ya l t l m fl l k, üre ti ci lik-dur gun luk, ben lik bü tün lü ü-umut suz luk. Psi ko di na mik ku ram lar Fe no me no lo jik yak la fl m Sig mund Fre ud Carl Gus tav Jung Carl Ro gers Ab ra ham Mas low Bi lin çal t n da bu lu nan ve bi re yin far k n da ol ma d bas t r l m fl özel lik le cin sel dür tü, is tek ve an lar dav ra n fl la r n ve ki fli lik özel lik le ri nin kay na n olufl tu rur. Ki fli li in do um la ge len yö nü id ya da il kel ben lik tir. Bu ra da bu - lu nan ha yat iç dür tü sü, ki fli yi sü rek li ola rak haz ve re cek doy gun luk lar pe - flin den kofl ma ya zor lar. Ego (ben lik), ki fli li in idi de ne tim al t n da tut ma ya ça l flan yö nü dür. Sü pe re go (üst ben lik), top lum dan ge len ama bi re yin be - nim se di i do ru ve yan l fl kav ram la r n n kay na n tefl kil eder. Ego nun, id ve sü pe re go nun et ki si al t n da ki du ru mu fark l ki fli lik tür le ri nin or ta ya ç k ma - s na yol açar. Ki fli li in üç yö nü var d r. Bi linçal t, bi re yin hiç far k n da ol ma - d alan d r. Bi linç ön ce si, bi lin ce ya k n olan ve bi lin ce ç ka r la bi le cek bil - gi, an ve dü flün ce ler den olu flur. Bi linç, al g ve bil gi le rin aç k se çik iz le ne - bil di i, far k n da olu nan duy gu, dü flün ce ve dav ra n fla ait bil gi ler den olu - flur. n sa n n ki fli lik özel lik le ri, onun top lum sal çev re si ve geç mifl de ne yim le ri ta ra f n dan be lir le nir. Fa kat her bi rey, bu de ne yim ve top lum sal çev re et ki - le ri ni ken di si ne öz gü bir bi çim de de er len di rir. n san, in san ol du u nun ve ne ol mak is te di i nin far k n da d r. Çün kü bu se çi mi öz gür ce ken di si ya par. Her bi re yin ki fli lik özel lik le ri bir bi rin den fark l d r. Bi rey, için de bu lun du u du rum la r bu özel lik le re gö re de er len di rir ve tep ki de bu lu nur. Do la y s y la in san dav ra n fl la r ön ce den kes ti ri le mez. n san, ken di dav ra n fl la r n de er - len di re bi lir, elefl ti re bi lir ve bun lar dan ç kar d so nuç la ra gö re ya fla m na yön ve re bi lir. B. Tab lo da ki ki fli lik ku ram la r n oku ya rak so ru la r ya n t la y n z. 1. Oku du u nuz ku ram la r n her bi ri nin ki fli li e han gi aç lar dan bak t n söy le yi niz. 2. Oku du u nuz ku ram la r n bi ri ni di e ri ne üs tün gö rüp o gö rü flü tek ger çek ola rak ka bul et - mek do ru mu dur? Tartışınız. 3. Bi yo lo jik, fiz yo lo jik, psi ko lo jik ve sos yal et ken le rin bir sen te zi olan ki fli lik na s l ele al n ma - l d r? 174

175 C. B REYSEL FARKLILIKLAR TEMEL KAVRAM KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Bi rey sel fark l l k Afla da ki so ru yu ya n t la ya rak ve ri len ko nu da bir be yin f r t na s ya p n z. Pek çok ül ke gi bi bi zim ana ya sa m z da da in san la r n dün ya ya eflit ola rak gel dik le ri be lir ti lir. Bu do ru mu dur, ya ni in san lar dün ya ya eflit ola rak m ge lir ler? E er böy le de il se ana ya sa lar da söy len mek is te ni len ne dir? n san la r n bir bi rin den fark l olan yön le ri ne ler dir? ko nu sun da be yin f r t na s ya p n z. Ön ce ko - nu yu befl da ki ka dü flü nüp et kin li i öy le bafl la t n z. Söy le nen fi kir le ri bir iki söz cük le özet le ye rek tah - ta ya ya z n z. Her tur da yal n z ca bir fi kir söy le yi niz. Fik ri niz yok sa Ge çi niz. di ye bi lir, son ra ki tur da dü flün ce ni zi yi ne söy le ye bi lir si niz. Kim se nin söy le ye cek fik ri kal ma d n da et kin li i so na er di ri niz. Et - kin lik s ra s n da elefl ti ri ve yo rum yap ma y n z. Et kin li in so nun da tah ta da ya z lan fi kir le ri grup lan d r - n z ve bir so nu ca ulafl ma ya ça l fl n z. Bu fark l l k la ra ne den say g du yul ma s ge rek ti i ni tar t fl n z. A. Si zi di er in san lar dan fark l k lan bi lifl sel, sos yal, fi zik sel ve duy gu sal özel lik le ri niz ne ler dir? Bun la r n bir lis te si ni ya p n z. Lis te niz de ki her özel li in kar fl s na bu - nu na s l ka zan m fl ola bi le ce i ni zi ya z n z. Yaz d k la r n z ar ka dafl la r n z la bir lik te de er len di re rek bi rey sel fark l - l k la ra ne den olan et ken le ri sap ta y n z ve bun la r n ne - den önem li ol du u nu be lir ti niz. B. Afla da ki met ni oku yu nuz, yandaki bil gi no tun - dan da ya rar la na rak so ru la r ya n t la y n z. fiim flek çak t n da ya da bek len me dik bir gü rül tü du yul du un da in san la r n yer le rin den s ç ra d k la r bi li - nir. An cak do al olan bu ref leks ler den yo la ç ka rak bir ö ren me yön te mi or ta ya ko yan ilk ki fli van Pav - lov dur. Bir köy pa pa z n n o lu olan van, da ha kü çük yafl ta oku ma ya bü yük il gi duy du. Yük sek ö re ni mi ni t p ala n n da ta mam la d. Ama ama c dok tor ol mak de - il, ken di ku ra ca bir la bo ra tu var da arafl t r ma yap - mak t. So nun da bu nu ba flar d y sa da ne ye ter li do na - n m ne de bir asis ta n var d. Uzun y l la r la bo ra tu va - r n da tek ba fl na ge çir di. So nun da da sin di rim sis te mi üze rin de ki ça l fl ma s y la No bel Ödü lü nü al ma y ba flar - B REY SEL FARK LI LIK LAR n san lar ara s n da bir ta k m fi zik sel, duy - gu sal, bi lifl sel ve sos yal fark l l k lar var d r. Bu fark l l k lar as l n da in sa n n bi rey sel bir var l k ol du u nun gös ter ge si dir. n sa na bi rey sel lik ka zan d ran bu özel lik ler, ki fli lik de di i miz, onun ken di si ve çev re siy le, bafl ka la r na ben - ze me yen bir fle kil de ge lifl tir di i ilifl ki le rin ya - p s n olufl tu rur. n san lar; d fl gö rü nüfl le ri, fiz yo lo jik ya p - la r, iç sal g bez le ri nin sal g la r, bü yü me h z - la r ba k m n dan bir bir le rin den ay r l r lar. Bu özel lik ler, ge nifl öl çü de so ya çe ki me ba l ka - l t sal ay r l k lar d r ve ki fli lik ge li fli mi ni et ki ler. n san lar ay r ca ye tifl me bi çim le ri ve geç - mifl ya flan t la r ya ni gör gü le ri, bil gi le ri, al fl - kan l k la r, ya k n çev re le rin den ka zan d k la r de er yar g la r ba k m n dan da duy gu sal, bi - lifl sel ve top lum sal ola rak fark l l k gös te rir ler. Bi rey, için de bu lun du u kül tü rel çev re nin gö re nek, ge le nek ve de er ler sis te mi nin, ona 175

176 d. Ar t k il gi duy du u ko flul lan m fl ref leks - ler le il gi li ça l fl ma lar ya pa bi lir di. Yap t da. Onu dün ya öl çü sün de ün lü k lan da bu ça - l fl ma s ol du. Ça l fl ma la r y la, in san dav ra n fl - la r n in ce le yen psi ko log la ra fl k tut tu Met ne gö re van Pav lov un di er in - san la ra ben ze me yen yön le ri ne ler dir? 2. Pav lov un fark l yön le ri nin or ta ya ç k fl n et ki le yen ko flul lar ne ler ola bi lir? 3. Bu bi rey sel ay r l k la r n n in san l a kat k la r ne ler ol mufl tur? uy gu la nan e i tim yön tem le ri nin et ki si al t n da ken di ne öz gü bir ki fli lik ge lifl ti rir. Bi rey sel ay r l k lar üze rin de duy gu sal ve sos yal ilifl - ki le rin de et ki si var d r. Bi rey ki fli li in de ai le si nin, ar ka - dafl la r n n ve çev re sin de ki her kes le ilifl ki le ri nin olum lu ya da olum suz iz le ri ni ta fl r. Ki fli lik fark l l k la r n n kö ke nin de bü yük öl çü de ze kâ ve ye te nek fark l l k la r da yer al mak ta d r. Her in san, ba - z bil gi ve be ce ri alan la r n da ge lifl me gü cü ne sa hip tir. An cak her in san bu gü cü ye te rin ce de er len di re me ye - bi lir. Bu da ki fli lik özel lik le ri nin fark l ol ma s na yol açar. Ç. K fi L N ÖLÇÜLMES TEMEL KAVRAM Kişilik Testleri y n z. Re sim 4. 3: Te ma tik Al g Tes ti nden bir re sim KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Afla da ki met ni oku yu nuz, res mi in ce le yi niz ve so ru la r ya n t la - Yan da ki re sim, Te ma tik Al g Tes ti nde bu lu nan yir mi re sim den bi ri dir. Re sim bi re ye gös te ri lir ve han gi olay la r n bu du ru mu or ta ya ç kar d, re sim de ki ka d n n ne dü flün - dü ü ve ne duy du u, so nu cun ne ola ca so ru lur. Tes tin uy gu lan d dört ö ren ci nin bu ko nu da ki dü flün ce le ri flun - lar ol mufl tur: I. K z n mi de si bu la n yor. Mi de si ne do ku nan bir fley ye mifl ya da ha yal k r k l na u ra m fl ola bi lir. Has ta lan - mak üze re dir. II. K z üzün tü lü, çün kü an ne si ne yap t fe na bir fle yi söy le me si ge re ki yor. An ne si nin ken di si ne o ka dar gü ve ni var d r ki onu ha yal k r k l na u rat t için bu na l yor. II I. Yok sul luk tan, flim di ki dü ze ye yük sel mifl fa kat sos - yal bas k onu yi ne es ki dü ze yi ne in me ye zor la m fl t r. IV. Bu ka d n, ken di si ni öf ke ye kap t r m fl ve öf ke nö be - ti s ra s n da efli ni öl dür müfl tür. Bir den bi re ken di si ne gel - mifl ve ne ol du u nu an la m fl t r. yi kalp li ol du u için vic dan aza b çe ki yor ve tes lim ol ma ya ka rar ve ri yor Yu ka r da ki yo rum la r ya pan dört ki fli nin ki fli lik özel lik le ri hak k n da ne ler söy le ye bi lir si niz? 2. Gör dü ü nüz re sim gi bi on do kuz re sim da ha yo rum lan sa ki fli lik özel lik le ri hak k n da flim - di kin den da ha ke sin fley ler söy le ye bi lir mi si niz? Ne de ni ni aç k la y n z. 3. Ay n res mi her ke sin böy le si ne fark l yo rum la ma s n n ne de ni ne ola bi lir? 176

177 Aşağıdaki bilgi notunu okuyunuz ve ta n m la r n s ra nu ma ra la r n ait ol du u kav ra m n ba fl na ya za - rak efl lefl tir me ya p n z. Eşleş tir me ni zin doğ ru lu ğu nu ar ka daş la rı nız la bir lik te de ğer len di ri niz. 1. Bir in sa n bafl ka la r n dan ay ran, ka l t m ve çev re et ki siy le or ta ya ç kan, duy gu, dü flün ce, dav ra n fl özel lik le ri nin tu tar l bü tü nü dür. 2. Ki fli li in or ga nik ya p ve do ufl tan ge ti ri len e i lim le rin olufl tur du u ya - n d r. 3. Ki fli li in son ra dan e i tim le ka za n lan yö nü dür. 4. Bazı resimlerden hareketle bireyin bilinçaltı duygu ve isteklerini ortaya çıkarmayı hedefleyen bir testtir. 5. Bir kim se den çe flit li ki fli lik özel lik le ri, il gi ler, ih ti yaç lar ve so run lar la il gi li mad de ler den, ken di siy le il gi li olan la r ifla ret le me si is te ne rek uy gu la n r. 6. Da ha çok psi ki yat ri de anor mal ve bo zuk dav ra n fl e i lim le ri nin sap tan - ma s n da kul la n l r. ( ) Pro jek tif tek nik ler ( ) Ki fli lik ( ) MMPI ( ) Mi zaç ( ) TAT ( ) Ka rak ter ( ) Ki fli lik an ke ti 7. Be lir siz bir uya ran ver mek ve bu nun yo rum lan ma s n is te mek yo luy la de ne in duy gu ve ge rek si nim le ri ni yan s t ma s na ola nak sa la yan tek nik ler dir. K fi L K TEST LE R N N ÇE fi T LE R l gi test le ri: Ki fli li i da ha nes nel ola rak de er len dir me nin bir yo lu, ki fli nin ne den hofl lan d n ve - ya hofl lan ma d n, ne yi ter cih et ti i ni ve ya ne den ka ç n d n or ta ya koy mak t r. Ki fli lik an ket le ri: Bir kim se den çe flit li ki fli lik özel lik le ri, il gi ler, ih ti yaç lar ve so run lar la il gi li mad de - ler den, ken di siy le il gi li olan la r ifla ret le me si is te ne rek uy gu la n r. Ken di ni kon trol ede bil me, hofl gö rü lü ol ma, olay la r olum lu bir ba k fl aç s y la de er len di re bil me gi bi özel lik ler, bi re yin ifla ret le di i mad de le - re gö re tes pit edi lir. Ki fli lik en van ter le ri nin en çok kul la n la n, Min ne so ta Çok Yön lü Ki fli lik En van te ri (MMPI) dir. MMPI da ha çok psi ki yat ri de kul la n l r. Anor mal ve bo zuk dav ra n fl e i lim le ri nin sap tan ma s n da kul la n l r. Pro jek tif test ler: Be lir siz bir uya ran ver mek ve bu nun yo rum lan ma s n is te mek yo luy la, de ne in duy gu ve ge rek si nim le ri ni yan s t ma s na ola nak sa la yan tek nik ler dir. En yay g n ola rak kul la n lan pro - jek tif test ler, Te ma tik Al g Tes ti (TAT) ve Rors chach (Ror flah) Tes ti dir. Te ma tik al g tes ti: Yir mi re sim den olu flur. Her bir re sim ve ril dik ten son ra de nek ten, gör dü ü olay hak k n da bir öy kü an lat ma s is te nir. De nek, ço u kez re sim de ki ka rak ter ler den bi riy le öz de flim ku rar ve öy kü, bi re yin ya r ka pa l bir öz geç mi fli nin an la t m olur. Bu yol la, bi rey le rin bi linçal t duy gu ve is - tek le ri or ta ya ç ka r l m fl olur. Rors chach tes ti: Be fli renk li, be fli si yah be yaz olan on kart tan olu flur. Her kart ta mü rek kep le ke - le rin den olu flan be lir siz fle kil ler var d r. Her bir kart su nu lur ken de nek ten, bir çok bi çim ler de yo rum lan - ma ya el ve rifl li olan bu le ke ler de ne gör dü ü nü söy le me si bek le nir. Test, ve ri len ya n t la r n de er len - di ril me si için ön ce den ha z r lan m fl norm la ra sa hip tir. Böy le ce bi rey le re öz gü olan ya n t lar de er len - di ri lir ve so nuç lar be lir le nir. De re ce len dir me öl çek le ri: Ki fli lik özel lik le ri ko nu sun da el de edi le cek olan so nuç la r, ni ce lik sel bir bi çi me dö nüfl tür mek ama c y la kul la n l r. Bir ki fli yi dü rüst lük, top lum se ver lik gi bi özel lik le rin den bi - ri ne gö re de re ce len di ren ölç me araç la r d r. 177

178 Rors chach tes ti, kat lan m fl kâ t ara s n da ka lan mü - rek kep le ke le ri nin yo rum lan ma s esa s na da ya n r. Ki fli, ken di iç sel di na mik le ri ne gö re mü rek kep de sen le ri ni in - ce ler ve ne ye ben zet ti i ni söy ler. Ya n t lar, ön ce den ha - z r lan m fl stan dart öl çüt le re gö re de er len di ri lir. K fi L K TEST LE R Ki fli lik, sa y s z et men den olu flan kap - sam l bir un sur ol du u için onu, ölç me ve de er len dir me ifli ol duk ça zor dur. An cak psi ko lo ji de ki fli lik gi bi öz nel bir özel lik bi le ar t k öl çü le bil mek te dir. Ki fli lik test le ri ha z r - la n r ken sos yal lik, sal d r gan l k, so rum lu luk ve duy gu sal l k gi bi öl çül mek is te nen ki fli lik özel lik le ri be lir le nir, bu özel lik le re gö re so - ru lar ha z r la n r. So ru lar, bir çok ki fli ye uy gu - la na rak de ne nir ve sa lam norm lar el de edil dik ten son ra ge nifl grup la ra ve ri lir. Ye te - rin ce de nen mifl olan so ru lar la tes tin norm - la r sap ta n r ve stan dart hâ le ge ti ri lir. Ki fli lik test le rin de, ze kâ test le rin de ol du u gi bi do ru ve yan l fl so ru lar yok tur. Bu test ler le ki fli le rin ço un luk la ne yap t k la r ve ya ne yin on la ra öz gü ol du u be lir len me ye ça l fl l r. Böy le bir tes tin yüz de yüz ge çer li li i ol du u söy le ne bi lir mi? Yukarıdaki bilgi notundan da yararlanarak açıklayınız. A. Afla da ki çok tan seç me li so ru la r n do ru se çe nek le ri ni ifla ret le yi niz. 1. n san, ye di sin de ney se yet mi flin de de odur. de nil di in de afla da ki ki fli lik öge le rin den han gi - si vur gu lan mak ta d r? A. Mi zaç B. Ka rak ter C. Ze kâ D. Ben lik E. Ki fli lik 2. n san lar da ö ren me; al g la ma, dü flün me, ze kâ gi bi psi ko lo jik özel lik ler le il gi li dir. Ama her kes te bu özel lik ler, ay n dü zey de de il dir. Çün kü her in sa n n ya fla d çev re fark l d r. Bu da fark l ya p la r n or ta ya ç k ma s na yol açar. Üs te lik ay n çev re de ya fla yan lar bi le bir lik te ya fla d k la r olay lar dan fark l et - ki le nir ler. Bu par ça ya gö re ki fli lik k sa ca na s l ta n m la na bi lir? A. Ki fli lik, ö re nil mifl dav ra n fl lar dan olu flan örün tü dür. B. Ki fli lik, alt ben lik le üst ben li in ça t fl ma s so nu cu olu flur. C. Ki fli lik, bi re yin do um dan son ra ka zan d al fl kan l k lar d r. D. Ki fli lik, bi re yin d fla yan s yan ve göz le ne bi len özel lik le ri dir. E. Ki fli lik, bir in sa n di e rin den ay ran özel lik ler bü tü nü dür. 178

179 3. Fir ma lar, ken di bün ye le rin de ça l fla cak ele man la r se çer ken bu ki fli le rin dü rüst lü ü, da ya n k l l -, gi rifl ken li i hak k n da bil gi sa hi bi ol mak is ter ve ba z test ler uy gu lar. Böy le bir du rum da test le rin uy gu lan ma s n da ki te mel amaç afla da ki ler den han gi si dir? A. Bi rey le rin ze kâ dü zey le ri nin be lir len me si B. Bi rey le rin dik kat dü zey le ri nin be lir len me si C. Bi rey le rin bil gi bi ri ki mi nin sap tan ma s D. Bi rey le rin ki fli lik özel lik le ri nin ö re nil me si E. Bi rey le rin de ne yim bi ri ki mi nin sap tan ma s 4. Psi ko di na mik ku ram lar, ki fli li i, bi linç al t gi bi bi re yin iç dün ya s n dan kay nak la nan et men le re da - yan d r r. On la ra gö re bi linç al t n da bu lu nan ve bi re yin far k n da ol ma d bas t r l m fl dür tü, is tek ve an - lar, dav ra n fl la r n ve ki fli lik özel lik le ri nin kay na n olufl tu rur. Bu na gö re afla da ki ler den han gi si, psi ko di na mik ku ram la r n en az kul lan d ki fli li i ölç - me tek nik le rin den bi ri dir? A. Rü ya ana li zi B. Ça r fl m C. Hip noz D. Gö rüfl me E. l gi test le ri 5. Bi rey ler, ki fli lik le rin de ai le, ar ka dafl ve ilifl ki de ol duk la r tüm ki fli le rin olum lu ya da olum suz iz le - ri ni ta fl r lar. Yu ka r da kay na bi rey sel fark l l k lar olan han gi et ken den söz edil mek te dir? A. Duy gu sal et ken ler B. Fi zik sel et ken ler C. Sos yal et ken ler D. Bi linç al t E. Bi lifl sel et ken ler A. Afla da ki cüm le le ri uy gun söz cük ler le ta mam la y n z , bi re ye öz gü dü flün ce, duy gu ve dav ra n fl özel lik le rin den olu flur , ki fli li in, son ra dan e i tim ve top lum sal lafl may la olu flan yö nü dür. 3. Ki fli li i, bi linç al t gi bi ki fli nin iç dün ya s n dan kay nak la nan et ken le re da yan d ran ku ram lar... ku ram lar d r. 4. De nek le re be lir siz bir uya r c ve ri le rek bu nun yo rum lan ma s n is te me yo luy la duy gu ve ge rek si - nim le rin yan s t l ma s na ola nak sa la yan tek nik ler,... tek nik ler dir. 5. Ki fli lik özel lik le ri ko nu sun da el de edi le cek so nuç la r ni ce lik sel bir bi çi me dö nüfl tür mek ama c y - la kul la n lan öl çek le re... de nir. C. Afla da ki aç k uç lu so ru la r ya n t la y n z. 1. Fre ud a gö re ego su, id ve sü per ego nun faz la et ki si al t n da kal ma yan bir bi re yin ki fli lik özel lik le ri ne ler ola bi lir? Be lir ti niz. 2. Ki fli lik, bir mas ke dir. sö zü nü yo rum la y n z. 3. Se çim yap ma ve ka rar lar al ma zo run lu lu u in san lar için bir yük ol du u ka dar in sa na öz gü bir ay r ca l k t r da. Bu fik ri vur gu la yan ki fli lik ku ra m han gi si dir? Bu gö rü fle ka t l yor mu su nuz? Ne - de ni ni aç k la y n z. 4. Pro jek tif test le rin kul la n l ma amaç la r ne ler dir? Aç k la y n z. 179

180 D. STRES VE NEDENLER TEMEL KAVRAMLAR Stres Stres ve ri ci ler yi stres Kö tü stres En gel len me Ça t fl ma KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Afla da ki met ni oku yu nuz, fo to ra f in ce le yi niz ve so ru la r ya - n t la y n z. Clau de Ber nard (Klod Ber nard) a gö re sa l k l ya fla m n te mel ko flu - lu iç ya p n n den ge li ol ma s d r. Ay n dö nem de Lou is Pas te ur (Lu i Pas - tör) ise la bo ra tu var ça l fl ma la r y la in san sa l n teh dit eden te mel un - su run mik rop lar ol du u nu or ta ya koy mufl tur. Bu ne den le iki bi lim in - sa n uzun y l lar tar t fl m fl lar d r. Tar t fl ma, Pas te ur ün, has ta la n p ya ta - a düfl tü ün de flu söz le ri söy le me si ile son bul mufl tur: Ber nard hak - l, in sa n has ta eden mik rop de il, den ge nin bo zul ma s d r ki bi lim in sa n n n sö zü nü et ti i den ge söz cü ün den ve den ge nin bo zul ma s n dan ne an - l yor su nuz ve den ge, mik ro bik has ta l k lar söz ko nu su de il se han gi ne den ler le bo zu la bi lir? Tar - t fl n z. 2. Her han gi bir ne den le siz böy le bir du rum ya fla d n z m? Ne de ni ni ve his set tik le ri ni zi ar ka - dafl la r n z la pay la fl n z. 3. Stre si geç mifl te do a n n ge tir dik le ri ya ra t r ken bu gün in sa n n ya rat t k la r ya flat mak ta d r. 7 Bu - na gö re do a n n ve in sa n n et ki li ol du u stres ya ra tan et ken ler ne ler ola bi lir? 4. Fo to raf si ze ne ler dü flün dü rü yor? Fo toğ raf 4. 3: Stres 180

181 A. Yandaki bil gi no tun dan da ya rar - la na rak afla da ki arafl t r ma dan ç ka r - la bi le cek so nu cu söy le yi niz. Bir arafl t r ma c, ka za ve in ti har d - fl n da ga ze te le re yan s yan 170 ani ölüm ola y n so rufl tur mufl tur. Bun la r n % 59 unun ölüm ne de ni, bir sü re ön ce ya fla m n da mey da na ge len önem li bir olay d r. Ör ne in ölen le rin 36 s bir sü - re ön ce ai le sin den bi ri ni kay bet mifl, 35 i ifl ya fla m n da so run ya fla m fl, 16 s bir ya k n n yi tir me teh li ke si ge çir mifl, 9 u top lum için de ki say g n l n kay - bet mifl tir. 8 B. Afla da ki ör nek ler de ne tür en - gel ler den söz edil di i ni, bu ki fli le rin ne - ler his set ti i ni ve bun dan dav ra n fl la r - n n na s l et ki le ne bi le ce i ni söy le yi niz. a. A r has ta olan bir ya k n na ye - tifl mek is te yen Ak n, ha va ko flul la r n n bo zul ma s yü zün den uçak lar ha re ket et me di i için gi de mez. b. Bas ri, has ta lan d için üni ver si - te s na v na ka t la maz. c. Ali Bey ba fla r l ola ma ma kor ku - suy la ye ni bir ifl gi ri fli min de bu lu na - maz. STRES VE EN GEL LEN ME Stres, fi zi ki ve sos yal çev re den ge len olum suz et ki ler kar fl s n da or ga niz ma n n ger gin lefl me si ve ye ni du ru ma uy - mak ama c y la, be den sel ve psi ko lo jik s n r la r n n öte sin de ça ba har ca ma s d r y l n da ya y m la d Stres ad l ese riy le kav ra m bu gün kü an la m y la ele alan ilk ki fli Hans Sel ye ( ) dir. Stres; fiz yo lo jik, bi yo kim ya sal, psi ko - lo jik tep ki ler le or ta ya ç kar. Teh dit ve zor lan ma lar kar fl s n - da can l, ken di si ni ko ru ma ya yö ne lik bir tep ki zin ci ri ni ha re - ke te ge çir me özel li i ne sa hip tir. Or ga niz ma, teh li key le kar - fl la fl n ca Sa vafl ve ya kaç! ya n t n ve rir. Can l, ba fla ç ka - ma ya ca bir teh li ke den uzak lafl ma ya ça l fl r. Ba fla ç ka ca - na inan d teh li key le sa va fl r ve böy le lik le ye ni du ru ma uyum sa lar. Bir he de fe yö ne len dav ra n fl n, her han gi bir ne den le ama c na ulafl ma s n n ön len me si ne en gel len me de nir. Ama - ca ulafl ma y ön le yen et ken en gel ad n al r. Bir un su run psi - ko lo jik an lam da en gel ol ma s için zor luk la kar fl la flan bi rey ta ra f n dan en gel ola rak ka bul edil me si ge re kir. Bi re yin is te - i en gel len di i za man içi ne düfl tü ü, or ga niz ma da ger gin - lik ya ra tan psi ko lo jik du ru ma ha yal k r k l ad ve ri lir. Bu du rum, in san da y l g n l k la ra, iç ge ri lim le re, kay g ve üzün - tü le re yol açar. En gel ler, iç ve d fl en gel ler di ye ay r la bi lir. D fl en gel ler; ku rak l k, yan g n, dep rem, ka za, ölüm, top lum sal de ne tim ku - ral la r, pa ra s z l k gi bi top lum sal ve do al çev re den kay nak - la nan en gel ler dir. ç en gel ler, or ga niz ma n n ken di sin den kay nak la nan fiz yo lo jik ve psi ko lo jik en gel ler dir. Her iki si de in san da öf ke, ça re siz lik, y l g n l k, üzün tü ve kay g ya ra t r. Afla da ki ör nek du rum la rı oku yu nuz ve 182. say fa da ki bil gi no tun dan da ya rar la na rak so ru la r ya - n t la y n z. Be ğe ni len iki ayak ka bı ara sın da ter cih ya pa ma mak Ame li yat ol mak ge rek ti ği hâl de bu nu da ağ rı çek me yi de is te me mek Pas ta sev mek ama şiş man la mak tan kork mak 1. Yu ka r da ki ata söz le rin de han gi du rum lar ara s n da se çim yap ma zo run lu lu u var d r? 2. Bun la ra ya fla m n z dan bi rer ör nek ve re rek ara la r n da ki far k be lir ti niz. 181

182 ÇATIfiMA ç en gel len me le rin en önem li si, ça t fl ma d r. ki fark l ge rek si nim, is tek, duy gu, dü flün ce ve dav ra - n fl ara s n da bir se çim yap ma zo run lu lu u nun or ta ya ç kar d du ru ma ça t fl ma de nir. Ça t fl ma, bi re - yin iki is te i de ay n güç tey se da ha flid det li olur. Yak lafl ma - yak lafl ma ça t fl ma s : s te ni len iki du rum dan bi ri nin se çil me sin de ki zor luk so nu cu or ta ya ç kan ka rar s z l k ve ger gin lik du ru mu dur. Ka ç n ma - ka ç n ma ça t fl ma s : s te nil me yen iki du rum ara s n da se çim ya p l ma s n da ki zor luk so - nu cu or ta ya ç kan ka rar s z l k ve ger gin lik du ru mu dur. Yak lafl ma - ka ç n ma ça t fl ma s : s te ni len ve is te nil me yen iki du rum dan bi ri nin se çil me sin de ki zor luk so nu cu or ta ya ç kan ka rar s z l k ve ger gin lik du ru mu dur. Aşağıdaki şemayı bü yül te rek bir kâ da çi zi niz. Son ra Stres ya ra tan et ken ler ne ler dir? so - ru su ile il gi li bir be yin f r t na s ya p n z. Ko nu yu befl da ki ka dü flü nü nüz. Söy le nen fi kir le ri bir iki söz - cük le özet le ye rek tah ta ya ya z n z. Her tur da yal n z ca bir fi kir söy le yi niz. Fik ri niz yok sa Ge çi niz. di ye bi lir, son ra ki tur da dü flün ce ni zi yi ne söy le ye bi lir si niz. Kim se nin söy le ye cek fik ri kal ma d n - da et kin li i so na er di ri niz. Et kin lik s ra s n da elefl ti ri ve yo rum yap ma y n z. Et kin li in so nun da tah ta da ya z lan fi kir le ri grup lan d r n z, ba l k k l ç di yag ra m n bu na gö re dol du ru nuz. Alt ne - den ler var sa ana k l ç k la ra ek le yi niz. Stre se yol açan en önem li ne den le ri 183. sayfadaki bil gi no - tun dan da ya rar la na rak hep bir lik te be lir le yi niz. Şe ma 4. 2: Ba l k k l ç fle ma s 182

183 Ç SEL VE DIfi SAL STRES VE R C LER D fl sal (Çev re sel) Stres Ve ri ci Fak tör ler D fl sal stres ve ri ci ler, ki fli nin kon tro lü d fl n da bi yo lo jik den ge yi bo zan her fley dir. Bun la r n bafl l - ca la r ; mik rop la r n ne den ol du u has ta l k lar, çev re kir li li i, afl r ka la ba l k, ses kir li li i (gü rül tü), h z la de - i flen ya flam ko flul la r d r. Ay r ca ba z ifl ko flul la r ve tür le ri stre se ne den ol mak ta d r. Ye ter siz ka zanç, üre ti len par ça ba fl na üc ret al n d için h z l ça l fl ma, oto ri ter ça l fl ma dü ze ni stre se yol açan ifl ko flul - la r ara s n da sa y la bi lir. Ay r ca dok tor luk, avu kat l k, mu ha se be ci lik, ö ret men lik ve var di ya ifl çi li i gi - bi ba z ifl kol la r n da ça l flan la r n da stres ten faz la et ki len di i gö rül mek te dir. ç sel (Psi ko lo jik) Stres Ve ri ci Fak tör ler ç sel stres ve ri ci fak tör ler, iç çev re den (psi ko lo jik özel lik ler den) kay nak la nan, k s men ki fli nin kon t- ro lü al t na al na bi len ve psi ko lo jik den ge yi bo zan her fley dir. Bu fak tör le ri; gün lük stres ler, ge li flim sel stres ler ve ya flam olay la r ni te li in de ki stres ler ola rak grup lan d ra bi li riz. Gün lük stres ler, gün lük ya fla m n ba sit ge ri lim le ri dir. Çe flit li du rum lar da bi rey le rin bir bi riy le çe li - flen amaç la r ve ge rek si nim le ri ne de niy le or ta ya ç kar. Ay r ca ya z l ve gör sel ba s n da ç kan ba z ha - ber ler de stres kay na ola bi lir. Gün lük stres ler da ha çok bi re yin o ola y de er len dir me si ne ba l d r. Ge li flim sel olay lar; ço cuk luk, er gen lik, ye tifl kin lik ve yafl l l k dö nem le rin de kar fl la fl lan olay lar d r. Ge li flim ba sa mak la r n da mey da na ge len de i flik lik ler, olay la r n al g la n p yo rum lan ma s n da rol oy nar ve stres ya ra t r. Önem li ya flam olay la r, ya fla ma bafl l ba fl na bi çim ve re cek ni te lik te ki olay la r kap sar ve stre se ne - den olur. A r has ta l k lar, do um, ai le bi rey le rin den bi ri nin ölü mü, ifl ten ç ka r l ma, ta fl n ma, ka za so - nu cu ya ra lan ma gi bi olay lar, in san ya fla m n da ki önem li de i flik lik ler dir. Bi rey le rin bu tür olay la ra psi - ko lo jik ola rak uyum sa la ma s zor dur ve bu ne den le stres or ta ya ç kar. Ön Ça l fl ma Gö re vi Afla da ki te mel ne fes eg zer si zi ni ve is te ni len arafl t r ma y ya p n z. Sa avu cu nu zu gö be i ni zin he men al t na, sol eli ni zi gö sü nü zün üs tü ne ko yu nuz ve göz le ri ni - zi ka pa t n z. Ne fes al ma dan ön ce ci e ri ni zi iyi ce bo flal t n z. Ci er ka pa si te ni zi ha ya li niz de iki ye bö lü nüz ve içi niz den bir, iki di ye sa ya rak ci e ri ni zin bü tü - nü nü ha vay la dol du ru nuz. K sa bir sü re bek le yi niz ve yi ne bir, iki di ye sa ya rak ne fe si ni zi al d n z n iki ka t sü re de bo flal - t n z. Sa eli niz, gö üs ke mik le ri ni zin, ha re ket li bir köp rü gi bi ya na do ru aç l d n his set me li dir. Yu ka r da ki ifl le mi üst üs te yap ma y n z. Ye ni bir ne fes al ma dan ön ce bir kaç sa ni ye bek le yi niz ve bu ara da dört befl kez nor mal ne fes al n z. Yu ka r da ki eg zer si zi gün de k rk kez tek rar la y n z. Yap t n z uy gu la ma so nun da ne ler his set ti i ni ze dik kat edi niz. Bu eg zer si zin ara verilmeden uygulanmasının za rar la r n ö re ni niz. 183

184 E. STRES VE GÜNLÜK YAfiAM TEMEL KAVRAMLAR Sa vafl ma Uz lafl ma Çe kil me At l m A IRLIK BA LIYORUM K FAZLA YÜKSELMEYEY M... Y MSERL NE HAYRANIM... KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Afla da ki görseli inceleyerek so ru la r ya n t la y n z. 1. l ko kul be flin ci s n f lar üze rin de s na v n stres ve ri ci et ki le ri arafl t r l m fl t r. Arafl t r ma da de nek ola rak s tan - bul da s nav s z or ta oku la de vam et me hak k ve ren bir oku lun ö ren ci le ri kul la n l m fl t r. Arafl t r ma so nun da s - na va ha z r la nan ö ren ci le rin de il, ha z r lan ma yan la r n da ha yük sek kay g dü ze yin de ol duk la r gö rül müfl tür. Bu - nun ne de ni ne ola bi lir? 2. Hi po ta la mus be yin ta ba n na ya k n bir yer de bu lu - nan, mer ci mek bü yük lü ün de bir iç sal g be zi dir. Gö re - vi, be yin ta ra f n dan al g la nan uya r c la ra kar fl be de ni ha - z r l k l tut mak olan bu bez, üzün tü du ru mun da sin yal le ri - ni göz ya fl bez le ri ne, yüz de ki kan da mar la r na, ak ci er ve kalp te ki si nir le re gön de rir. Bu nun so nu cun da üzü - len bir in sa n n tep ki le ri ne ler ola bi lir? 3. Stres, mo dern ya fla m n çö pü dür. He pi miz onu üre ti riz ama on dan uy gun bir bi çim de kur tu la maz sak bi - ri kir ve ya fla m m z da önem li bir bas k un su ru olur. 9 Yu ka r da ki söz stres le il gi li han gi ko nu ya dik kat Ka ri ka tür 4. 3: Sel çuk Er dem çek mek te dir? 4. Ka ri ka tür de gör dü ü nüz adam lar dan han gi si stres ten da ha çok et ki le nir? h san Po lat a ait olan afla da ki fli i ri oku yu nuz ve 185. sayfadaki bil gi no tun dan ya rar la na rak so ru - la r ya n t la y n z. TEKNOSTRES-1 fiif re yi unut mu flum com pu ter (kom pi tür) aç l m yor. Ma ka le in di rir ken vi rüs ten ge çil mi yor. Prog ram lar ça k fl m fl ya z lar se çil mi yor. Tek no lo ji ge lifl ti ve ifl ler ko lay lafl t, Te tik le di i stres ken di kâ r n afl t. Tam ba lan t sa la m fl ken elek trik git mifl tir, Güç kay na ol sa da bu se fer net yit mifl tir, Tü ken mifl tüm he ve sim ve ça l fl ma bit mifl tir. Dön düm ka lem kâ da val la hi sab r m tafl t, Te tik le di i stres ken di kâ r n afl t fia ir an lat t du rum da mü ca de le ede bi lir (sa vafl ma), ye nil gi yi ka bul le ne bi lir (çe kil me) ya da tek - no lo ji ye yak la fl m bi çi mi ni de ifl ti re bi lir di (uz lafl ma). Bun lar dan han gi si ni seç mifl tir? 2. fia ir, kar fl lafl t güç lük le sa vafl ma ya ka rar ver sey di han gi be den sel tep ki ler or ta ya ç ka - bi lir di? 3. fia i rin du ru mu na efl lik eden duy gu ne ola bi lir? 184

185 STRE SE BE DE N N GÖS TER D TEP K LER An l k tep ki ler: Or ga niz ma, stres ve ren du rum la sa vafl ma ya ka rar ve rir se ama ca ula fla bil me yo - lun da ki en gel le ri or ta dan kal d r ma ya ça ba lar. Bu na at l m ad ve ri lir. At l m da ya fla nan duy gu, k z g n - l k duy gu su dur. At l m la bir lik te alarm du ru mu bafl lar. Onun ar ka s n dan, or ga niz ma n n da yan ma gü - cü nü yük selt ti i di renç dö ne mi ge lir. Alarm du ru mu, or ga niz ma n n iç ve d fl uya ra n stres ola rak al g la d an dan iti ba ren or ta ya ç kan du rum dur. Or ga niz ma, mü ca de le si ne ge rek li or ta m ya rat mak için bir di zi fa ali yet or ta ya ç kar d n - dan bu du ru ma alarm du ru mu di yo ruz. Alarm du ru mun da be den de gö rü len tep ki ler flun lar d r: De po - lan m fl ya ve fle ker ka na ka r fl r. Böy le ce mü ca de le ye ge rek li ener ji için ham mad de sa la n r. So lu - num sa y s ar ta rak be de ne da ha faz la ok si jen sa la n r. Kalp vu rum sa y s ar tar ve kan ba s n c yük se - lir. Si nir sis te mi ve kas la ra ih ti yaç duy duk la r da ha faz la kan gön de ri lir. Kas ge ri li mi ar tar. Sin di rim fa - ali ye ti ya vafl lar; böy le ce iç or gan lar da ki kan, kas la ra ve bey ne ge çer. Göz be bek le ri bü yür. Da ha faz - la fl k al na rak al g y güç len dir me ye yar d m c olu nur. Bü tün du yu or gan la r n n du yar l l ar tar. D fl or - tam dan da ha çok ha ber dar olun ma s sa la n r. Or ga niz ma n n alarm du ru mun da ki be lir ti le re ek ola rak ye ni be den sel be lir ti ler gös te rip di ren ci ni yük selt ti i dö nem, di renç dö ne mi dir. Bu dö nem de be den de gö rü len tep ki ler flun lar d r: A z da, bo az - da ku ru luk, ifl tah s z l k ya da çok ye mek ye me gö rü lür. Bafl a r s, bafl dön me si, bit kin lik, bo yun da, en - se de, bel de, s rt ta a r, ger gin lik, ka s l ma ve ek lem a r la r or ta ya ç kar. Du rur ken, otu rur ken, yü rür ken den ge siz lik; sal lan ma, ter le me, bu lan t, kus ma bafl lar. Ay r ca uy ku suz luk ya da afl r uy ku, uy ku da difl g c r dat ma ve ko nufl ma, kor ku lu rü ya lar gör me, bir den bi re uyan ma, uy ku da yü rü me, ko nufl ma güç lü - ü, he ce le rin ve söz cük le rin ba lan ma s n da bo zuk luk, gü rül tü ve se se kar fl du yar l k göz le nir. E er or ga niz ma ye nil gi yi ka bul et mifl se bu na çe kil me di yo ruz. Çe kil me du ru mu na efl lik eden duy - gu kor ku dur. Ba z du rum lar da, uz lafl ma ya gi di lir. Stres ya ra tan du ru ma yak la fl m bi çi mi de ifl ti ri lir. Ge - nel lik le in san lar, uzun sü re or ta dan kal d r la ma yan en gel ler le kar fl lafl t k la r n da, ilk is tek le rin den gi de - rek vaz ge çer ve onun ye ri ne ge çe cek amaç la r ka bul et me e i li mi ge lifl ti rir ler. Afla da ki met ni oku yu nuz ve 186. sayfadaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak so ru la r ya n t la y n z. I. Sarp, oku lun en ba fla r l ö ren ci le rin den bi ri dir ve ÖSS de çok ba fla r l ola ca na inan mak ta - d r. Bu na ra men stres için de dir. Ai le si ve ö ret men le ri de onun bu inan c n pay la fl r ve el le rin den gel di in ce des tek olur lar. II. Sarp, s na va gi rer ve dü flük bir pu an al r. II I. O gün den son ra da flid det li bir bafl a r s ve uy ku suz luk çek me ye bafl lar. 1. lk du rum da Sarp ta gö rü len be den sel tep ki ler ne ler ola bi lir? 2. kin ci du rum da Sarp ne ler his se der? 3. Üçün cü du rum da bafl a r s n n ne de ni ne dir? Bu nun la bafl ede bil mek için siz ce Sarp ve ai le si ne ler yap ma l d r? Konuyu değerlendirerek öy kü yü ta mam la y n z. 185

186 STRE SE GÖS TE R LEN SÜ REK L VE PS KO LO J K TEP K LER Sü rek li tep ki ler: Stres le bir lik te or ta ya ç kan sü rek li be den sel tep ki ler; uy ku bo zuk luk la r, ko nufl - ma bo zuk luk la r ve psi ko so ma tik has ta l k lar d r. Stres, uy ku yu et ki ler. Uy ku ya dal ma sü re si uzar, s k s k uy ku dan uyan ma lar olur. Uy ku da difl g c r dat ma, ani el kol ha re ket le ri, ko nufl ma ve ka ra ba san lar da gö rü le bi lir. Uy ku, de rin ve din len di ri ci ol ma d gi bi uyan ma da zor dur. Gü ne hiç uyu ma m fl gi bi bit kin, en di fle li, te dir gin bafl la n r. Stres, ko nufl ma n n bi çi mi ni ve içe ri i ni de et ki ler. Stres s ra s n da ki bu ko nufl ma bi çi mi, s z l t (s z- lan ma, ya k n ma) ad n al r. Ko nufl ma s ra s n da an lam s z ses ler ç kar ma ve h z l ko nufl ma, ko nufl ma sü re sin ce du rak sa ma ve ka rar s z l k, cüm le ler de ki mi söz cük le rin unu tul ma s ya da yan l fl kul la n l ma - s, dil sürç me le ri, s k s k An la ta bi li yor mu yum? di ye sor ma göz le nir. Psi ko so ma tik has ta l k lar: Psi ko lo jik ne den ler le or ta ya ç kan be den sel has ta l k lar d r. So lu num, do la fl m, sin di rim sis te mi ve iç sal g bez le ri has ta l k la r n n önem li bir k s m, bafl ka ne den ler ya n n da psi ko lo jik ne den ler le de or ta ya ç k mak ta d r. Psi ko lo jik tep ki ler: Stre se ba l ola rak or ta ya ç kan dav ra n fl bo zuk luk la r ve ak l has ta l k la r, zih - nin gös ter di i ya rar s z tep ki ler dir. Bu tep ki ler ara s n da psi koz lar, ki fli lik sap ma la r, ilaç ve mad de ba - m l l k la r ve nev roz lar sa y la bi lir. Ay r ca dik ka tin da l ma s, unut kan l k, üret ken li in azal ma s ve çe - flit li duy gu sal so run la r n or ta ya ç k ma s zih nin stre se gös ter di i ya rar s z tep ki ler ara s n da sa y la bi lir. A. ÖSS ye ha z r la nan As l, her de ne me s na v n da yaklaşık afla da ki söz le ri söy lü - yor. Bu söz le rin ne yin gös ter ge si ola bi le ce - i ni be lir ti niz. B. As l n n bu kay g la r ile na s l ba fla ç - ka bi le ce i ni yandaki bil gi no tun dan da ya - rar la na rak söy le yi niz. a. Çok ça l fl t m ama ba fla r l ola ma d m, ben de bir ga rip lik ol ma l. b. Bu s nav da ki tüm so ru la r yap ma l - y m, bir yan l fl bi le ya par sam ba fla r s z sa - y l r m. c. Ge çen s nav da ba fla r l ola ma d m, bu s na v da ka za na ma ya ca m. ç. lk dört de ne me s na v n da ba fla r l y - d m ama so nun cu su kö tüy dü. Bu da as l s nav da ba fla r l ola ma ya ca m gös te ri yor. d. De ne me s na v n da dört so ru yu bofl b rak t m, ba fla r s z m. SI NAV KAY GI SI Pek çok ö ren ci, s nav la bir lik te ki fli lik ve var l n n de er len di ril di i ni dü flü nür. Oy sa s nav da de er len di - ri len onun bel li bir alan da ki bil gi si dir. S nav kay g s ; be - yin de ö ren me için ge rek li olan pro te in zin ci ri nin olu - flu mu nu en gel ler. Ak l yü rüt me ve so yut dü flün me et - kin lik le ri ni bo zar. Bu ne den le de yük sek s nav kay g s, ba fla r s z l n te mel ne den le rin den dir ve özel lik le or ta ze kâ dü ze yin de ki ö ren ci ler üze rin de et ki li dir. S na va ha z r la nan bir genç, ö ren me ve ba fla r için ge rek li olan dü zey de kay g ya sa hip tir. Ö re ne ce i ba - z gev fle me ve ne fes eg zer siz le ri ile kay g y azalt mak yo lun da bir ad m ata bi lir. Ö ren ci nin ya k n çev re si nin ve özel lik le ö ret men le ri nin, onun kay g s n art t ra cak dav ra n fl lar dan ka ç n ma la r ge re kir. Unu tul ma ma l d r ki ya fla m n ama c, ken di ne ye ten bir in san ol mak, ya fla - d k la r n dan mut lu luk duy mak ve bu nu ya k n çev re sin de - ki in san la ra yay mak t r. S nav ka zan mak ve dip lo ma sa - hi bi ol mak bu te mel ama ca yö ne lik araç lar d r. Oku mak ve e i tim gör mek ya fla m n amaç la r n dan yal n z ca bi ri - dir. Ya flam da tek bir se çe nek ten iba ret de il dir. Her ke - 186

187 sin gön lün de ken di si ne gö re de i flik bir ba fla r kav ra m ol ma l d r. Ö ren ci ler s na va ha z r la n r ken ken - di le ri ne bafl ka se çe nek ler de dü flün me li, ger çek ten ba fla r l ol mak is te dik le ri ala n n han gi si ol du u na ka rar ver me li ve s na v bir ölüm ka l m ola y ola rak gör me me li dir ler. Ön Ça l fl ma Gö re vi Bir haf ta bo yun ca sür dür dü ü nüz te mel ne fes eg zer si zi ile il gi li afla da ki so ru la r ya n t la y n z. 1. Te mel ne fes eg zer si zi so nu cun da ne ler his set ti niz? 2. Te mel ne fes eg zer si zi nin ya p l ma s n n ve al fl kan l k hâ li ne ge ti ril me si nin ya rar la r ne ler dir? 3. Te mel ne fes eg zer si zi ya p l r ken ne le re dik kat edil me li dir? Afla da ki so ru la r n ne de ni ni tar t fl n z ve yandaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak stres le ba fla ç ka bil - mek için öne ri ler de bu lu nu nuz. 1. Se lim Bey ya z l ve gör sel ba s n gü nü gü nü ne iz ler. An cak al d ba z ha ber ler onu öf ke len di rir, mo - ra li ni bo zar. Bu nu bi len ar ka dafl la r ona ya z l ve gör - sel ba s n dan uzak dur ma s n öner di ler. Bu öne ri Se - lim Bey e yar d m c ola bi lir mi? 2. Ali, er te si gün ar ka dafl la r y la pik ni e gi de cek. Bu ne den le ha va n n gü zel ol ma s n is ti yor. Ha va gü - zel ol maz sa mah vol duk. Gü nü müz ber bat ola cak. di ye dü flün mek ten ken di si ni ala m yor. Böy le dü flün - mek do ru mu dur? Ne de ni ni tar t fl n z. 3. Ömer Ben do ru söz lü yüm. Ger çe i söy le - rim. der ve ger çe i bafl ka la r n in ci te cek bi çim de söy ler. Bu, stre si azal tan bir ta v r m d r? Ne de ni - ni tar t fl n z. 4. Ay gül, si nir le nin ce çok k r c olur. Ama son ra - dan söy le dik le ri ne, yap t k la r na pifl man d r. Ay gül ün bu tu tu mu stres ya ra t r m? Ne de ni ni tar t fl n z. 5. Ogün, bir tar t fl ma da öf key le, iler de ken di si ne kar fl kul la n la bi le cek söz ler söy le di. O an da tar t fl - ma y ka zan d ama yap t na da pifl man ol du. Ogün ün pifl man ol ma s n n ne de ni ne ola bi lir? Tar t fl n z. 6. Yu ka r da ki so ru la ra ver di i niz ya n t lar dan yo la ç ka rak stres le ba fla ç ka bil me de ne le rin ya - rar l ola bi le ce i ni dü flü nüyorsunuz? STRES LE BA fia ÇIK MA Stres le ba fla ç ka bi len in san lar, stre sin ver - di i za rar la r or ta dan kal d ra bi len ve stre si ge - lifl me yo lun da bir araç ola rak kul la na bi len kim - se ler dir. Bu nu ba fla ra bil mek için be den sel, duy gu sal ve du ru ma ba l ba z yön tem ler den ya rar lan mak ge re kir. Be de ne yö ne lik yön tem ler: Stres azalt - ma tek nik le ri nin ba fl n da gev fle me ge lir. Gev fle me yi ba fla ran bir in san, stre sin ya rat t - ger gin li i or ta dan kal d r m fl olur. Stres le ba - fla ç k ma n n en iyi yol la r n dan bi ri de spor yap - mak t r. Çün kü spor la bir lik te vü cut ta mut lu luk hor mo nu da de ni len en dor fin sal g la n r. Bu da be de nin stres le ba fla ç k ma s na kat k da bu lu - nur. Özel lik le gün lük olay lar dan kay nak la nan, ör ne in ya z l ve gör sel ba s n da ki olum suz luk içe ren olay la r n ne den ol du u stres, spo ru ya - flam bi çi mi hâ li ne ge tir mifl ki fli ler üze rin de faz - la et ki ya rat maz. Duy gu la ra yö ne lik yön tem ler: Stres, in - san ya fla m na iç ve d fl kay nak lar dan ge lir. ç kay nak lar dan ge len stres, ki fli nin olay la r de - er len dir me ve ya fla ma ba k fl aç s n n so nu - cu dur. Bu nu ön le mek için dü flün me bi çi mi nes nel ger çek le re da yan ma l, yo rum la ma bi çi - mi duy gu sal ça t fl ma ve ger gin li e sü rük le me - me li, de er len dir me bi çi mi de bi re yin uzun ve k sa dö nem li amaç la r na uy gun ol ma l d r. 187

188 Du ru ma ba l yön tem ler: Stres le bafl et me de in san lar la ku ru lan ilifl ki bi çi mi önem li dir. Ör ne in, ilifl ki le rin de gü ven li dav ra nan bir in san hak la r n ko rur, bu ara da bafl ka la r n n hak la r n he sa ba ka tar. Ko nufl ma y dü flün dü ü prob lem ve ya ko nuy la il gi li za ma n ve ye ri iyi se çer. Önem li bir ko nu yu ka p ara l n da, özel bir ko nu yu bafl ka in san la r n ya n n da ko nufl ma ya kal k fl maz. Bu özel lik le ri ta fl yan bir ilifl ki bi çi mi nin ö re nil me si ve be nim sen me si, bi re yi stres ten ko ru ya cak önem li bir araç t r. Za ma n n iyi dü zen le ye me yen in san lar, ka ç n l maz ola rak stres al t n da d r. Za ma n kon trol ede me - mek, ya fla m kon trol ede me mek tir. n sa n n her an, za ma n n bas k s n his set me si, hem bü yük bir stres ya ra t r hem de ak l ya pa ca bir son ra ki ifl te ola ca için ve ri mi ni azal t r. Bu ne den le in san, Za ma - n m yok. de me yi de ö ren me li, o gün için ön ce lik ta fl yan ifl le ri yap ma d k ça bafl ka ifl le re geç me me - li, prog ram d fl olay lar için za man ay r ma l d r. F. SAVUNMA MEKAN ZMALARI TEMEL KAVRAMLAR Sa vun ma me ka niz ma s Bas t r ma (bi lin çal t na it me) Yad s ma (in kâr) Ba ha ne bul ma (man t a bü rü me) Yan s t ma Ödün le me (te lâ fi) Öz defl lefl me Yön de ifl tir me Ge ri le me Kar fl t tep ki olufl tur ma la yı nız. KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Aşağıdaki ka ri ka tü rü in ce le ye rek so ru la rı ya nıt - 1. Ölüm cül bir has ta l a ya ka la nan ço cu un an ne - si nin ve ba ba s n n bun dan ha ber dar ol duk la r hâl de ço cuk la r n n pek ya k n da iyi le fle ce i ne inan ma la r - n n, o iyiy mifl gi bi dav ran ma la r n n ne de ni siz ce ne ola bi lir? 2. Sa bah oku la geç kal d n z za man ger çe i ya - ni uyu du u nu zu söy le di i niz olur mu, yok sa An nem uyan d r ma d. ya da Bi raz has tay d m. gi bi ba ha ne - ler mi bu lur su nuz? Siz ce bu nun ne de ni ne ola bi lir? 3. K sa boy lu, bo dur bir ada m n boks la u ra fla rak gü cü nü gös ter me si siz ce, ona ne ler his set ti re bi lir? 4. Ba z ürün le rin rek lam la r n da ün lü oyun cu la ra, mü zis yen le re ya da spor cu la ra yer ve ril me si nin ne - de ni ne ola bi lir? 5. Karikatürdeki ço cu un böy le bir rü ya gör me si - nin ne de ni ve rü ya s ra s n da his set tik le ri ne ler ola bi - lir? 6. Ço cu un du ru mu nu ifa de eden bir ata sö zü ak - l n za ge li yor mu? Ka ri ka tür 4. 4: Dokh sh d Ghod ra t po ur 188

189 Afla da verilen sa vun ma me ka niz ma la r n, yan la r n da ve ri len ör nek le ri ve 190. sayfadaki bil gi no - tu nu oku yu nuz. Han gi ör ne in, han gi sa vun ma me ka niz ma s na ait ol du u nu nu ma ra s n nok ta l k s ma ya za rak gös te ri niz. Siz de her sa vun ma me ka niz ma s için gün lük ya fla m n z dan bir ör nek ve ri niz. 1. Ba ha ne bul ma (ak la uy gun ne den bul ma, man t a bü rü me) me ka niz ma s : Ne de ni ni pek bil me di i miz ya da hofl kar fl lan ma ya ca n tah min et ti i miz dav ra n fl la r m z için top lu mun be nim se ye ce i ger çek ler ya rat ma d r. 2. Yad s ma (in kâr) me ka niz ma s : n san la r n, çö zül me si ya da uyul ma s zor du rum lar da so ru nu gör mez lik ten, an la - maz l k tan gel me, yok say ma e i lim le ri dir. 3. Yan s t ma me ka niz ma s : n san la r n, ken di ek sik lik le ri - nin ve ba fla r s z l k la r n n so rum lu lu u nu bafl ka la r na yük le me ya da suç lu luk duy gu la r uyan d ra cak ni te lik te ki dür tü ve is - tek le ri ni çev re le rin de ki le re mal et me e i lim le ri dir. 4. Ödün le me (te la fi) me ka niz ma s : n san lar da di er le - rin den üs tün ol ma gü dü sü var d r. Bu gü dü, ge re i gi bi do yu - rul ma d n da ki fli de afla l k duy gu su ge li flir. Bi re yin, ra hat - s z edi ci olan bu duy gu dan kur tul mak için üs tün lük el de ede - bi le ce i bir alan se çip tüm gü cü nü ve ener ji si ni bu alan üze - rin de top la ma s d r. 5. Bas t r ma (bi linç al t na it me) me ka niz ma s : Uy gun gö rül me yen is tek ve an la r n, hofl la n l ma yan du rum la r n bi - linç ten uzak lafl t r l ma s d r. 6. Yü celt me me ka niz ma s : l kel ben lik, de vam l haz ve doy gun luk pe flin de dir. Fa kat ben lik ve üst ben lik olu flun ca il - kel ben lik bas k al t na al n r. fl te il kel ben lik is tek le ri nin do al amaç la r n dan sap t r l p top lum ca be e ni len spor tif, es te tik, zi hin sel vb. et kin lik le re dö nüfl tü rül me si yü celt me dir. 7. Öz defl lefl me me ka niz ma s : Ba fla r s z l k lar, y l g n l k lar ve en gel le me ler kar fl s n da bi re yin hofl lan d bir alan da ki ba - fla r l ki fli ya da ki fli ler le ken di si ni bir say ma s d r. Ki fli nin de e - ri ni ko ru ma ve art t r ma ama c n gü den bir me ka niz ma d r.... Fer hat, ba fla r s z l k la r na ve ai le si - nin ya fla d eko no mik zor luk la ra ra men vak - ti nin ço u nu, ken di si ni im re ni len, ba fla r l, var - l k l bir ki fli gi bi ha yal ede rek ge çi rir.... Nas ret tin Ho ca, köy mey da n n da efle in den ye re dü fler. Ola y gö ren ler gü lüfl - me ye bafl lar lar. Ho ca, hiç bir fley ol ma m fl gi bi yer den kal kar ve flöy le der: Ne gü lü yor su nuz? Düfl me sey dim ben za ten ine cek tim.... Çe lim siz bir de li kan l olan Fe rit, be - den sel ye ter siz li i ni aka de mik ça l fl ma la r n da üs tün bir ba fla r sa la ya rak gi der me yo lu nu seç ti.... Se çim, ön ce le ri an ne ve ba ba s na ben ze me ye u ra fl r d. Ama flim di ar ka dafl la r - na, ün lü spor cu la ra, film y l d z la r na ben ze me - ye ça l fl yor.... Ai le ye ye ni ka t lan be bek, tüm il gi - nin mer ke zi ol du. Ay fle kar de fli ni k s ka n yor, ca n n yak mak is ti yor ama bu nu ya pa ma d n - dan h r s n oyun cak la r n dan al yor.... Ye te ri ka dar ça l fl ma d için bü - tün le me ye ka lan fieb nem, Tem be lim de on - dan kal d m. di ye ce i ne Ev de or tam ça l fl ma - ma uy gun de il di. di yor.... Ev len mek is te di i hâl de ev le ne me - yen Afet Ha n m ha y r ifl le ri ne yö nel di. 8. Yön de ifl tir me me ka niz ma s : Öf ke, kor ku, sev gi, kay g, k s kanç l k gi bi duy gu la r n ve bun la r n ge rek tir di i dav - ra n fl la r n bir nes ne den ya da ki fli den, bafl ka bir nes ne ya da ki fli ye ak ta r l ma s d r. Bu me ka niz ma da gü dü de ifl mez, bi rey gü dü nün he de fi ni, bafl ka bir he def ko ya rak çar p t r.... Ah met Bey kar fl lafl t so run la ra uy gun çö züm bu la ma y n ca ço cuk gi bi so mur - tur. 189

190 9. Ge ri le me me ka niz ma s : Her han gi bir so ru nu nu çö ze - me me si so nu cu mey da na ge len do yum suz luk ve kay g du ru - mun da ki fli nin, ço cuk luk ve genç lik te ki ge lifl me dö nem le ri ne dön me si dir. 10. Kar fl t tep ki olufl tur ma me ka niz ma s : Suç lu luk duy - gu su ya ra tan teh li ke li is tek ler çok yo un ol du un da, bun la r n bas k al t n da tu tul ma s güç le flir. Bu ne den le ki fli nin, is tek le ri - nin tam kar fl t olan tu tum ve dav ra n fl lar ge lifl ti re rek ken di si - ni ko ru ma ya ça l fl ma s d r.... Kar de fli ni çok k s ka nan Sa d k, bu duy gu la r n ver di i ra hat s z l k tan kur tul mak için ona afl r sev gi gös te ri le rin de bu lu nur....difl Dok to ru Ser vet Bey, müfl te ri le - ri nin sü rek li ver di i ran de vu la r unut ma s n dan ya k n r. SA VUN MA ME KA N Z MA LA RI Ben li in, kar fl lafl t teh li key le bafl et me si ni, sa vafl ma s n ya da bu teh li ke den ka ç p kur tul ma s n sa la yan me ka niz ma la ra sa vun ma me ka niz ma la r ad ve ri lir. Sa vun ma me ka niz ma la r he men her kes ta ra f n dan kul la n l r. Or ga niz ma da ki ger gin li i azalt ma y ve bu ne den le, kar fl la fl lan önem li so run la ra da ha uyum lu bir fle kil de yak lafl ma y sa la d k la r sü re ce ya rar l d r. An cak sa vun ma me ka niz ma la r n n as l so ru nu çöz me di i, sa de ce so run la il gi li kay g y azalt t unu tul ma ma l d r. Sa vun ma me ka niz ma la r, so run la ba fla ç k ma ça ba s n n ye ri ni al r ve bi re yin ya fla d ko flul la ra uyum sa la ma s n en gel le ye cek oran da abar t l r sa sa l k s z bir ni te lik ka za n r. Bi rey, so run la r n çöz - mek için ça ba gös te re ce i ne, on la r gör mez den ge le bi lir. Ya flam da ara d n bu la ma d duy gu su na ka p la bi lir ve di er in san lar dan sü rek li des tek arar du ru ma ge le bi lir. Ken di dav ra n fl la r gi bi di er in - san la r n dav ra n fl la r n da an la mak ta güç lük çe ke bi lir. Ken di si ne ve bafl ka la r na kar fl so rum lu luk la r - n ye ri ne ge ti re mez. Tüm bu be lir ti ler, ar ta rak ak l has ta l k la r n n or ta ya ç k ma s na ne den ola bi lir. Ders Dı şı Et kin lik ki fler ki fli lik grup la ra ay r la rak bir psi ko log, psi ki yatr ya da psi ko lo jik da n fl man la gö rü flü nüz. On dan nor mal d fl dav ra n fl lar ve te da vi yön tem le ri ko nu sun da bil gi al n z. Et kin lik sü re niz iki haf ta d r. Bu nun için gö rüfl me ön ce si ko nuy la il gi li ön bil gi edi ni niz. Gö rüfl me ya pa ca n z ki fli den ran de vu al n z. Ö ret me ni niz le bir lik te ko nu ile il gi li so ra ca n z so ru la r be lir le yi niz. Ki ta b n z n ek ler k s m n da - ki gö rüfl me kon trol lis te si ni dol du ru nuz. Yi ne ay n bö lüm de ki gö rüfl me ra po ru nu dol du ra rak ö ret - me ni ni ze tes lim edi niz. Savunma mekanizmalar ile ilgili olarak aşağıdaki tabloda do ru olan ifadeleri iflaretleyiniz. flaretlemediklerinizin neden yanl fl oldu unu söyleyiniz. Savunma mekanizmalar benli in karfl laflt tehlikeyle bafl etmesini sa lar. Savunma mekanizmalar baz insanlar taraf ndan kullan l r. Savunma mekanizmalar organizmadaki gerginli i artt r r. Savunma mekanizmalar sorunlara daha uyumlu biçimde yaklaflmay sa lad sürece yararl d r. Savunma mekanizmalar sorunlar n çözümünü sa lar. 190

191 G. RUH SA LI ININ ÖNEM VE ÖLÇÜTLER TEMEL KAVRAMLAR Ruh Ruh sa l KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Yandaki gör se li in ce le yip afla da ki so ru - yu ya n t la d k tan son ra ruh ko nu suy la il gi li bir be yin f r t na s ya p n z. Es ki ça lar da ru hun be den den ay r var - l olan, uçu cu, gö rün mez bir nes ne ol du - u dü flü nü lü yor du. Bu güç, in san lar rü ya gör dük le ri za man ge çi ci, öl dük le ri za man da sü rek li ola rak be de ni terk eder di. Ke li me an la m ruh bil gi si olan psi ko lo ji de ki ruh kav - ra m ile re sim de ifade edilen ruh kav ra m han gi aç lar dan fark l ola bi lir? Re sim 4. 4: Es ki M s r n Ölü ler Ki ta b na gö re ruh a z dan bir kufl gi bi uçar d. Ruh ne dir? Yu ka r da ki ko nu yu bir kaç da ki ka dü flü ne rek et kin li i öy le bafl la t n z. Söy le nen fi kir le ri bir iki söz - cük le özet le ye rek tah ta ya ya z n z. Her tur da yal n z bir fi kir söy le yi niz. Fik ri niz yok sa Ge çi niz. Di - ye bi lir, son ra ki tur da dü flün ce ni zi yi ne söy le ye bi lir si niz. Et kin lik s ra s n da elefl ti ri ve yo rum yap ma - y n z. Et kin li in so nun da tah ta da ya z l olan fi kir le ri grup lan d r n z ve ruh te ri mi nin han gi öge le ri içer - di i ni be lir le me ye ça l fl n z. Bu na gö re ruh sa l te ri mi nin han gi alan lar da ki bo zuk luk lar la il gi li ola - bi le ce i ni be lir ti niz. A. Size göre sa l k l ol ma n n öl çüt le ri ni def te ri ni ze ya z n z. Son ra iki li grup lar olufl tu ra rak yaz d k la r - n z de er len di ri niz. Ar d n dan dört ve se kiz ki fli lik grup lar hâ lin de, da ha son ra da s n f ça ko nu yu tar t fl - n z. Or tak gö rüfl le ri mad de ler hâ lin de s ra la ya rak 192. sayfadaki bil gi no tun dan bun la r n do ru lu u nu kon trol edi niz. B. Afla da ki met ni oku yu nuz ve 192. sayfadaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak so ru la r ya n t la y n z. DOS TO YEVS K Ün lü ya zar Dos to yevs ki, 1821 y l n da Mos ko va da yok sul lar has ta ne sin de do ar. Has ta ne nin dok - to ru olan ba ba s, çok iç ki içen, sert ve afl r dü zen li bi ri dir. Ço cuk lu u sar hofl bir ba ba ve has ta bir an - ne ara s n da ge çen Dos to yevs ki, an ne si nin ölü mün den son ra Mü hen dis Oku lu na gi rer. Oku lu bi tir dik - ten son ra bir y l dev let me mur lu u ya par. Ar d n dan ede bi ya ta yö ne lir. An cak eser le riy le bek le di i ba - 191

192 fla r y el de ede mez. Po li ti kay la il gi len me ye bafl lar ve dev let aley hin de bir komp lo ya ka r fl t id dia s ile tu tuk la n r. Se kiz ay ha pis te ka l r. Ona ve ri len ölüm ce za s dört y l kü rek ve al t y l ha pis ce za s na dö - nüfl tü rü lür. Ce za s n çek mek üze re Si bir ya ya gön de ri lir. Dos to yevs ki, 1859 y l n da öz gür lü ü ne ka vu flur, Ezi len ler ve Ölü ler Evin den An lar ad l eser le ri ni bu dö nem de ya zar. An cak sa ra nö bet le ri ve ku mar ba m l l yü zün den mad di du ru mu bo zu lur. Bu ara - da efli ni ve k z n kay be den ya zar, bü yük bir sar s n t ge çi rir y l n da da ölür. Dün ya ede bi ya t n en çok et ki le yen ya zar lar dan bi ri olan Dos to yevs ki nin ce na ze tö re ni ne yak la fl k otuz bin ki fli ka t l r. Dos to yevs ki nin ya flam öy kü sü ile ya p t la r ara s n da pa ra lel lik var d r. Ör ne in ba ba s na olan nef - re ti Ka ra ma zof Kar defl ler, Si bir ya ya sür gün edi li fli Suç ve Ce za, k z n n ölü mü ile ken di si ni ku ma ra ver - me si Ku mar baz ad l eser le ri ni yaz ma s na yol açar Dos to yevs ki, han gi sa vun ma me ka niz ma s n afl r kul lan m fl t r? Ne de ni ni ve so nu cu nu tar - t fl n z. 2. Ya za r n ya fla m üze rin de ai le si nin ve ar ka dafl çev re si nin et ki le ri ne ler ol mufl tur? 3. Dos to yevs ki nin dav ra n fl la r, sa l k l ol ma n n öl çüt le ri ne uy mak ta m d r? RUH SA LI I Psi ko lo ji nin söz cük an la m ruh bil gi si dir. An cak bu söz cük te ki ruh te ri mi bi lifl, duy gu ve ey lem le ri içe rir. Ruh sa l ise bu alan lar da ki bo zuk luk lar la il gi li dir. Ruh sal aç dan sa l k l ol ma n n öl çüt le ri flun lar d r: 1. Ki fli ken di siy le uyum lu ol ma l d r. 2. Ki fli, ya fla d ya k n ve uzak çev rey le ilifl ki ku rup sür dü re bil me li dir. 3. n san lar la ge çin me ve ifl bir li i yap ma n n öte sin de sev gi ye ve say g ya da ya l ba lar ku ra bil me li dir. 4. Ki fli nin ken di ne gü ve ni ol ma l d r. 5. Ki fli top lum da bir ye ri ve gö re vi ol du u duy gu su nu edin mifl ol ma l d r. 6. Ki fli nin ge le ce e yö ne lik ta sa r la r ol ma l ve bun la ra ulafl mak için ger çek çi ça ba lar da bu lun ma l d r. 7. Ki fli kar fl lafl t güç du rum la ra uy ma es nek li i gös te re bil me li dir. 8. Ba m s z ola rak gi ri flim ler de bu lu na bil me li dir. 9. Ya fla d çev re ve top lum la ters düfl me yen de er le ri ve inanç la r ol ma l d r. 10. Mes le i d fl n da e len di ri ci, din len di ri ci ve ken di ni ge lifl ti ri ci u rafl la r ol ma l d r. An ne, ba ba, kar defl, ak ra ba, ar ka dafl gi bi sos yal des tek grup la r, bi re yin ruh sa l üze rin de et - ki li dir. Ai le ilifl ki le ri uzun sü re li, çok yön lü ve ya sa lar la dü zen len mifl ilifl ki ler dir. Ay r ca an ne, ba ba ve kar defl ilifl ki le rin de kan ba var d r ve in san la r n öz gür se çim le ri so nu cu ger çek lefl mez. An cak yi ne de ai le bi rey le ri, in sa n n hem ken di si hem de top lum ta ra f n dan ta n m la nan top lum sal kim li i nin bir par - ça s d r. n san la r n bafl ka la r ta ra f n dan de er len di ril me le rin de bu ki fli le rin olum lu ya da olum suz dav - ra n fl la r n n et ki si var d r. Bu et ki, ge le nek sel top lum lar da da ha be lir gin dir. Ar ka dafl l k lar ise ki fli le rin öz gür se çim le ri so nu cu ger çek le flir. Bun lar, ba z du rum lar da ya flam bo - yu sür mek le bir lik te ay r l k, ça l fl ma, fark l yön ler de ge lifl me, çev re bas k s gi bi ne den ler le ge nel de da ha k sa sü re li ola bi lir. Ar ka dafl la r n kar fl l k l bek len ti le ri, ilifl ki bi tin ce so na erer. Ar ka dafl lar, her ne ka dar top lum sal kim li i et ki ler se de red de di le bi lir ler ya da top lum sal kim li i olufl tur ma bi lin ciy le se - çi le bi lir ler. Gö rü lü yor ki bi re yin ilk sos yal des tek le ri an ne si, ba ba s, kar defl le ri ve ar ka dafl la r d r. Bu ki fli ler ta ra - f n dan se vil di i ni, sa y l d n, ko run du u nu bi len bir bi rey gü ven için de, mut lu ve sev gi do lu bir ya flam 192

193 sü rer. Ola an gün lük ya da ge li flim sel stres ler d fl n da zor lan ma ve uyum güç lü ü ya fla maz. Do la y s y la ruh sa l ye rin de olur. Top lum, özel lik le de ai le, ar ka dafl, ak ra ba ve ak ran grup la r bi rey le rin ruh sal aç dan sa l k l ol ma s n da önem li rol oy nar. An - cak bu et ki le flim kar fl l k l d r. Ruh sa l ye rin de olan bi rey ler de bu grup lar da ve top lum ge ne lin de hu zur lu, gü ven li bir or ta m n olufl ma s n sa lar. Sa l k l bi rey ler den olu flan top lum lar da in san ilifl ki le ri düz gün, ifl bir li i ve da ya n fl ma tam, her alan da üret ken - lik faz la d r. Do la y s y la top lum güç lü dür ve ge le ce e gü ven le ba - ka bi lir. Ön Ça l fl ma Gö re vi Beşer kişilik gruplar oluşturunuz. Grup arkadaşlarınızla bir hafta içinde olum lu ile - ti flim ör ne i ola bi le cek bi rer se - nar yo ha z rlayınız. Ha z r la dığınız se nar yo ları, yal n z ca be den di li ile can lan d rarak s n fa su nu - nuz. H. RUH SA LI ININ KORUNMASI TEMEL KAVRAMLAR Den ge len me (ho me os ta tis) le ti flim Em pa ti Ho bi KO NU YA HA ZIR LA NA LIM A. Ho bi, ki fli le rin gö rev le ri ya da mes lek le ri d fl n da se ve - rek yap t k la r u rafl t r. Fark l seb ze ler den gör sel ler de gör dü ü nüz can l la r yap mak ba z in san la r n ho bi si dir. Bu ve ben ze ri ho bi le rin ya rar la r n n ne ler ola bi le ce i ni söy le yi niz. Fo to raf 4. 4: Ho bi ör nek le ri B. Afla da ki met ni oku ya rak so ru la r ya n t la y n z. Bir arafl t r ma da kö pe in ye mek bo ru su mi de sin den ay r l m fl, böy le ce a z dan gi ren su yun mi de - ye de il, bafl ka bir ka ba git me si sa lan m fl t r. Kö pek, bel li bir mik tar su iç tik ten son ra bir sü re dur mufl ve ye ni den ay n mik tar da su yu iç mifl tir. Ya p lan her de ne me de içi len su yun ay n mik tar da ol du u gö - rül müfl tür. 1. Kö pek, a z yo luy la gi ren su yun mik ta r n bil mek te mi dir? 2. Kö pe in iç ti i su mik ta r, vü cu du nun o an da su ya olan ge rek si ni miy le oran t l m d r? 3. Kö pe in be de ni nin bir sü re son ra al da t l d n an la y p tek rar Su iç. ko mu tu nu ver me si ne yin gös ter ge si dir? 193

194 Afla da ki met ni oku yu nuz ve bil gi no tun dan da ya rar la na rak so ru - la r ya n t la y n z. GARY KAS PA ROV Gary Kas pa rov (Geri Kas pa rov), ta rih te ki en bü yük sat ranç oyun - cu suy du ba ha r n da, ka ri ye ri nin zir ve sin dey di ve on iki y l d r dün ya flam pi yo nuy du. Hiç ye nil me mifl, ken di ne olan gü ve ni hiç sar - s l ma m fl t. Ra kip le ri ne kar fl tav r ki bir liy di. Bu du rum, bir y l ön ce aç k aray la yen di i bir ra ki biy le yap t al t oyun luk ma ç n il kin de de sür dü. An cak maç bafl la d n da flam pi yo nun ra ki bi ni ezi fli ni sey ret - mek için ora da top la nan uz man lar, bek len me dik bir du rum la kar fl lafl - t lar. Kas pa rov san ki duy gu sal bir çö kün tü ya fl yor du. Deh fle te ka p l - m fl gi biy di. Fotoğraf 4. 5: Gary Kasparov fiam pi yo nun, bir si nir kri zi nin efli in de ol du u nu gös te ren ilk ifla ret, ikin ci oyun da or ta ya ç k t. Oyun cu lar ma ça tek rar bafl la d k la r n da oyun ç k maz day d. Kas pa rov, sal d r gan ve ze ki bir bafl lan g ç yap t, ka zan d n bi li yor du. Ra ki bi, onu sar san bir di zi ya ra t c, hat ta ac ma s z ham ley le kar fl l k ver - di. fiam pi yon yi ne ge ri çe kil mek zo run da kal m fl t. Ma ça bir gün ara ve ril di. Pa zar te si gü nü ola y iz le yen ler, ki bir li flam pi yon ima j n n gi dip ye ri ne si nir li, ma lup bir oyun cu nun gel di i ni gör dü ler. Kas pa rov, mat ol mak üze rey ken sat ranç tah ta s na e il di, el le riy le yü zü nü ve göz le - ri ni ka pa d, ba fl n mah zun bir ta v r la e di. n san umut suz lu u nun ebe di bir por tre si gi biy di. Bir kaç da - ki ka son ra ani den aya a kalk t ve maç tan çe kil di i ni ilan et ti. Sa vafl ç ru hu mu kay bet tim. di yor du Kas pa rov un psi ko lo jik den ge si bo zul mufl mu dur, bu nu ne re den an l yor su nuz? 2. Or ga niz ma n n fiz yo lo jik ve psi ko lo jik den ge si nin bo zul du u du rum la ra bi rer ör nek ve ri niz. 3. s tek ve im kân ara s n da den ge nin bo zul ma s n n ruh sa l aç s n dan öne mi ni tar t fl n z. 4. Kas pa rov, den ge si ni ye ni den ku ra maz sa ne ler ola bi lir? Tar t fl n z. 5. Bir psi ki yat rist ol say d n z Kas pa rov a ne öne rir di niz? DEN GE LEN ME Can l var l k la r n ya fla ya bil me si için or ga niz ma da; be den s s, ok si jen, su ve kan da ki fle ker ora n gi bi öge le rin bel li s n r lar için de tu tul ma s ge re kir. Bun la r n ora n n n de ifl me si has ta l k la ra hat ta ölü - me ne den ola bi lir. Den ge len me, or ga niz ma n n en el ve rifl li ya fla ma ko flul la r n n ken di li in den de va m n sa la yan me - ka niz ma d r. Bu bi yo lo jik me ka niz ma so nu cu mey da na ge len oto ma tik tep ki ler, or ga niz ma da ya fla mak için en uy gun iç ko flul la r n bel li s n r lar için de kal ma s n sa la mak ta d r. n san, de vam l ola rak iç ten ve d fl tan ge len uya r c la ra tep ki de bu lun mak zo run da d r. Bu uya r c lar; aç l k, su suz luk gi bi fiz yo lo jik dür tü ler, ba fla r l ol ma is te i gi bi top lum sal gü dü ler ya da d fl tan ge len ani bir gü rül tü, top lum sal bir is tek ve ya bas k ola bi lir. Bun lar ara l k s z ola rak or ga niz ma n n den ge si ni bo - zar. Or ga niz ma, fiz yo lo jik den ge si ni sa la mak için gös ter di i ça ba y, ruh sal den ge si ni ko ru mak için de gös te rir. Ki fli, çe flit li dav ra n fl fle kil le riy le den ge si ni ye ni den kur ma ya ça l fl r. Den ge du ru mu nun bo zul - ma s, in sa n n için de bir ger gin lik ve stres ya ra t r. Stre si ya ra tan is tek ya da ge rek si nim do yu ru lun ca ya ka dar ger gin lik de vam eder. E er bu ya p la maz sa ruh sal bo zuk luk lar or ta ya ç ka bi lir. 194

195 Ders Dı şı Et kin lik Ho bi le ri olan ki fli ler le gö rü flü nüz. On lar dan ho bi le rin sa l a ya rar la r ile il gi li dü flün ce le ri ni ö re ni niz. Hazırlanma sü re niz bir haf ta d r. Bu nun için gö rüfl me ön ce si ko nuy la il gi li ön bil gi edi ni niz. Gö rüfl me ya pa ca n z ki fli ler den ran de - vu al n z. Ö ret me ni niz le bir lik te ko nu ile il gi li so ra ca n z so ru la r be lir le yi niz. Ki ta b n z n ek ler k s m n - da ki gö rüfl me kon trol lis te si ni dol du ru nuz. Yi ne ay n bö lüm de ki gö rüfl me ra po ru nu dol du ra rak ö ret - me ni ni ze tes lim edi niz. A. Ka ri ka tü rü in ce le ye rek so ru la r ya n t la y n z. 1. le ti fli min sa lan ma s için ne ler ge rek li dir? 2. Ka ri ka tür de ko nu flan ve din le yen adam lar han gi ile ti - flim ku ral la r na uy ma m fl lar d r? 3. Ka ri ka tür de ki iki adam ile ti flim ku ra bil se ler di ne le ri sa la ya bi lir ler di? Ka ri ka tür 4. 5: Grze gorz Szu mows ki B. Afla da ba fla r l ile ti flim le il gi li bir me tin ve ril mifl tir. Met ni oku ya rak al t çi zi li olan k s m la ra bi rer ör nek ve ri niz. LE T fi M VE ÖNE M Can l lar, var l k la r n sür dür mek için ile ti flim kur mak zo run da d r lar. Bu nu ya par ken ses, be den di li gi bi çe flit li araç lar dan ya rar la n r lar. Kar fl ta raf, kul la n lan ara c n tem sil et ti i an la m ay rt ede bi li yor sa ile ti flim ku ru la bi lir. An la m n ay rt edil me si sü re cin de e i ti min, kül tü rün, dü flün ce nin, al g n n, be de ni kul lan ma n n, mi za c n, için de bu lu nu lan ko nu mun, kul la n lan ile ti flim ara c n n ve ile ti fli me gi ren ki fli le - rin ni ye ti nin ro lü var d r. Söz lü ile ti fli min sa lan ma s n da ko nufl ma ve din le me ol mak üze re iki ana be ce ri ye ge rek si nim du - yu lur. Ko nufl ma da; ses to nu nu ayar la ma, söz cük le ri iyi seç me, vur gu la ma, is te ni le ni aç k ça söy le me, çok h z l ya da ya vafl ko nufl ma ma, es pri ler yap ma gi bi et ken ler ile ti fli mi ko lay lafl t r r. Et ki li din le me; be - den di liy le din le mek, ge rek ti in de so ru sor mak, göz te ma s kur mak, ko nufl ma c ya ge ri bil di rim ver - mek ve önem li k s m la r not al mak yo luy la sa la n r. le ti flim de be den di li nin öne mi bü yük tür. Çün kü be den di li, as l n da in san la r n ne de mek is te dik le ri ko nu sun da dün ya da ko nu flu lan tüm dil ler de ki söz cük ler den da ha çok fley an la t r. Yüz ifa de le ri, jest - ler, be den du ru flu ile ti fli mi et ki li du ru ma ge ti rir. le ti flim çok ka nal l bir sü reç tir. Gör sel, iflit sel, do kun sal, ko ku sal ve tat sal ka nal la ra sa hip tir. Bu ka - nal lar ara s n da da uyum var d r. Bu uyu mun bo zul ma s ruh sa l n n bo zuk ol du u nun be lir ti si ola rak yo rum la na bi lir. fl te, bü tün bu be ce ri ler le do na na rak ger çek lefl ti ri le bi le cek olum lu bir ile ti flim, bi re yin ken di si ve çev re siy le uyu mun da bi rin cil ro le sa hip tir. 195

196 Ön Ça l fl ma Gö re vi Grup lar, ha z r la d k la r olum lu ile ti flim le il gi li se nar yo la r s n fa yal n z ca be den dil le ri ni kul la - na rak su na cak lar d r. z le yen ö ren ci ler, su num dan ne ler an la d k la r n söy le ye cek ler ve hep bir lik te özel lik le söz lü ile ti fli min öne mi üze rin de du ru la cak t r. le ti flim le ne le rin sa la na bi le ce i nin ya z l d afla da ki k s m ta mam la na cak t r. 1. Bafl ka la r na bil gi ve re rek dav ra n fl la r n de ifl tir me le ri ni ve çev re ye uy gun fle kil de ha re ket et - me le ri ni sa lar n san la r n nor mal de bafl ka la r n dan sak la ya cak la r bil gi le ri söy le me le ri ni sa lar Bi ze yö ne lik elefl ti ri ve suç la ma la r din le me yi sa lar A. Yan da ki fo to ra f in ce le yiniz, alttaki ma - sa l oku yu nuz say fa da ki Em pa ti ve Ho - bi ad l bil gi no tun dan da ya rar la na rak so ru - la r ya n t la y n z. Gö sü k na l bir ser çe var m fl. Gök gür - le di i za man lar tir tir tit re ye rek ye re ya tar, gök y k l ma s n di ye bir yan dan ayak la r n ha - va ya kal d r r, bir yan dan da Kor kum dan k rk ki lo ya m eri yor. der mifl. Onu gö ren ler den bi ri Sen ken din k rk gram de il sin, na s l olu - Fo toğ raf 4. 6: Bazı insanlar balık tutmaktan hoşlanır. yor da k rk ki lo ya n eri yor? di ye sor mufl. Bu nun üze ri ne ser çe gül müfl ve Her ke sin ken di ne gö re ki lo su, gra m var, sen ne an lar s n? de mifl Ma sal da an la t l mak is te nen ne dir? 2. Kar fl m z da ki ni an la mak için ne yap ma m z ge rek li dir? Ne de ni ni aç k la y n z. 3. Ma sal dan ç kar d n z so nu cu tar t fl n z. 4. Günümüzde pek çok insanın fotoğrafta gördüğünüz adamınki gibi severek yaptığı bir uğraşı vardır. Bu uğraş insanlara neler kazandırabilir? Tartışınız. B. Ço cuk luk ta, genç lik te ve ye tifl kin lik te ho bi ler han gi önem li ifl lev le ri ye ri ne ge ti re bi lir? Tar t fl n z. 196

197 EMPATİ VE HOBİ Em pa ti, bir in sa n n ken di si ni kar fl s n da ki in sa n n ye ri ne ko ya rak onun duy gu la r n ve dü flün ce le - ri ni do ru an la ma s d r. Kar fl l k l em pa ti ku ra bi len bi rey le rin çev re ye uyu mu ko lay ola ca n dan, bir bir - le ri ni de iyi an la ya cak la r n dan stres le ri az ola cak t r. Ken di ni ifa de et me, top lum sal lafl ma, sos yal du - yar l l k ve top lu ma uyum em pa ti ile ar tar. Kay g, dep res yon ve sal d r gan l k ise aza l r. Ho bi, ki fli le rin gö rev le ri ya da mes lek le ri d fl n da se ve rek yap t k la r din len di ri ci, oya la y c u rafl t r. Ho bi ler, in san la r n ço cuk lu un da bafl lar. Ço cu un ilk ho bi si oyun dur. Da ha son ra ye te nek le ri ne gö - re ba z ho bi le re yön len di ril me si son de re ce önem li dir. Ho bi ler, ço cu un bel li bir ar ka dafl çev re si edin - me sin de, ye te nek le ri ni ge lifl tir me sin de, za ma n n ya rar l bi çim de de er len dir me sin de önem li rol oy - nar. Sat ranç gi bi ho bi ler zi hin; yüz me, ko flu gi bi ho bi ler be den için eg zer siz sa lar. Bi rey le ri, ay n zev - ki pay la flan ki fli ler den olu flan bir grup için de ol ma ya yön len di rir. Ye ni ki fli le rin ta n n ma s n da, ye ni yer - le rin gö rül me sin de et ki li dir. Özel lik le gü nü mü zün stres li ya flam bi çi min de ki fli nin yal n z ca ke yif al d -, e len di i için bir fley ler ya pa bil me si onu gün lük kay g lar dan uzak lafl t r r, zi hin sel ve be den sel ra - hat la ma sa lar. Ho bi ler, bi rey le rin emek li lik dö nem le ri nin de do lu do lu geç me si ni sa lar. I. NORMAL DIfiI DAVRANIfi TÜRLER TEMEL KAVRAMLAR Nor mal Nor mal d fl Psi ko so ma tik bo zuk luk So ma to form bo zuk luk Afek tif psi koz (ma nik dep re sif psi koz) Kon ver si yon his te ri si Psi ko je nik a r Hi po kon dri Kay g (ank si ye te) Si nir sel yor gun luk (nev ras te ni) Sap lan t (ob ses yon) Fo bi Zor la n m (kom pül si yon) KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Afla da ki met ni oku yu nuz, gör se li de in - ce le yi niz ve so ru la r ya n t la y n z. Befl ya fl n da ki ço cuk, ba ba s kü ve ti dol dur mufl ban yo ya gi re cek ken bir fli fle mü rek ke bi, onun y ka - na ca su ya bo flal t r. Öf ke le nen adam, o lu nun kah ka ha la r y la kar fl la fl r. An ne si nin öze ne be ze ne ar ka dafl la r için ha z r la d çay sof ra s n tam on lar gel mek üze rey ken ör tü nün bir ucun dan çe ke rek yer le re sa çar. Bir bafl ka gün bü yük an ne si nin ayak ka b s n n te ki ni çö pe atar, yafl l ka d n n göz - lük le ri nin cam la r n ç ka r r. Onun pe ri flan ve flafl k n hâ li ni e len ce li bu lur. Her se fe rin de ce za lan d r l r Re sim 4. 5: Son suz lu un Efli in de, Van Gogh, Rijk - smu se um Kröl ler Mul ler 197

198 ama bu dav ra n fl la r n tek rar lar. Git ti i krefl te ar ka - dafl la r na ra hat ver mez, okul yö ne ti mi onu evi ne gön der mek zo run da ka l r Ço cu un dav ra n fl la r nor mal mi dir? Ne - de ni ni tar t fl n z. 2. Yu ka rı da ki ör nek ler den ve ön bil gi le ri niz - den yo la ç ka rak nor mal d fl n n ne an la ma gel - di i ni ve ruh sa l n n in sa n n ken di si ve çev re - si için ne den önem li ol du u nu söy le yi niz. 3. Sig mund Fre ud Güç ve gü ve ni hep d fl m da ara d m ama bun lar in sa n n için den ge lir ve her za - man ora da d r. 15 der ken ak l sa l ile il gi li ne yi vur gu la mak is te mifl tir? say fa da ki res mi nor mal ve nor mal dı - şı dav ra nış açı sın dan yo rum la yı nız? NOR MAL VE ANOR MAL KAV RAM LA RI Nor mal, ku ra la ve al fl la ge le ne uyan, anor - mal ise bun la ra uy ma yan an la m na ge lir. Hiç bir dav ra n fl, tek ba fl na ele al n d n da anor mal sa - y la maz. Anor mal lik, be lir li bir or tam için de an - lam ka za n r ve nor mal kav ra m gö re ce li dir. Nor mal ve anor mal kav ram la r de i fle bi lir kav ram lar d r. Salt nor mal bir dav ra n fl n ol ma s müm kün de il dir. Çün kü ay n dav ra n fl, bel li bir or tam da, bel li bir kül tür de, bel li bir mik tar da ve bel li ara l k lar la ya p l d n da, onun nor mal ya da anor mal ol ma du ru mu be lir len mek te dir. Nor mal dav ra n fl, in sa n n be lir li bi yo lo jik, psi ko lo jik ve top lum sal ko flul lar da uya r c la ra; al fl la ge len, düz gün, do ru, ku ra la uy gun bi çim de gös ter - di i tep ki dir. 1. Duy gu-du rum Bo zuk luk la r Afla da ki met ni oku yu nuz, 199. say fa da ki Ma nik Dep re - sif Psi koz ad lı bil gi no tun dan da ya rar la na rak so ru la r ya n t - la y n z. MA R LYN MON RO E Ma rilyn Mon ro e (Me ri lin Mon ro), alt m fl l y l la r n ba fl n da duy gu-du rum bo zuk lu u ne de niy le te da vi gör mek tey di. Dep re sif dö nem de kay g y la bo u flu yor, ma nik dö nem de ise duy gu ve fa ali yet tafl k n l için de olu yor du. Uyu ya bil - mek için al ko le ve ya t fl t r c la ra ih ti ya c var d. Psi ki yat ris ti Ralph Gre en son (Ralf Grin s n) a ya k n ol mak için Ka li for ni - ya da ki evi ne ta fl n m fl t. Onun öne ri siy le ken di si ne ye ni bir yar d m c al m fl t. Bu yar d m c, üst len di i tüm di er ifl le rin ya n s ra Ma rilyn in gün lük psi ko lo jik du ru mu nu Gre en son a ra por et mek le de gö rev len di ril mifl ti. An cak tüm bu ça ba lar bo flu nay d. 5 A us tos ta sa ba ha kar fl Ma rilyn in evi ne ge - len po lis ler, ora da ün lü y l d z n ce se di ni, bafl ucun da da özel dok to ru nu ve psi ki yat ris ti ni bul du lar. 16 Fo toğ raf 4. 7: Ma rilyn Mon ro e 1. Ma rilyn Mon ro e, di er yön ler den nor mal ol du u hâl de na s l dö nem ler ge çi ri yor du? 2. Ma rilyn Mon ro e, han gi dö nem de in ti har et mifl ola bi lir? 3. Ün lü y l d z n, ne den sü rek li psi ki yat rist gö ze ti min de ol ma s ge rek mifl tir? 198

199 MA N K DEP RE S F PS KOZ Duy gu-du rum bo zuk luk la r n n ana özel li i duy gu lar da ki afl r l k t r. Bu özel li in be lir gin ol du u du - ru ma afek tif psi koz ya da ma nik-dep re sif psi koz ad ve ri lir. Di er yön ler den nor mal olan bu ki fli - ler, k sa sü re li psi ko tik, dön gü sel dö nem ler ge çi rir ler. Bu dö nem ler den bi ri ma nik dö nem dir. Ma ni hâ lin de, has ta yo un bir duy gu ve fa ali yet tafl k n l için de dir. Nor mal in san gü cü nün üs tün de bir ener jiy le dans ede bi lir, flar k söy le ye bi lir, ko fla bi lir ve ya ko nu fla bi lir ler. Ob ses yon ve san r la r ola bi lir. S k l k la sal d r gan l k gös te rir ler, ca na ve ma la za rar ve - re bi lir ler. Dep re sif dö nem de, ay n ki fli elem, de er siz lik, suç lu luk ve umut suz luk duy gu la r için de dir. Ba z du rum lar da has ta s k s k a lar, sü rek li ha yal ürü nü gü nah la r n dan söz eder, ye mek ten iç mek ten ke si lir. Gi yin me ve te miz len me gi bi gün de lik ifl le ri ni ya pa maz ve ba zen in ti har gö rü le bi lir. Ma nik ve dep re sif dö nem ler bir bi ri ni iz ler. Dep re sif dö nem ler, ma nik dö nem le re oran la da ha uzun - dur. Ba zen iki dö nem ara s n da has ta n n ay lar bo yu iyi lefl ti i, nor mal dav ran d göz le ne bi lir. Mo dern te da vi tek nik le ri uy gu lan d tak dir de, ma nik-dep re sif has ta la r n yüz de yü zü bir y l so nun da has ta ne - den iyi le fle rek ç ka bil mek te dir. Ma nik-dep re sif psi koz la r n ge ne tik bir te me le da yan d dü flü nül mek - te dir. 2. Psi ko so ma tik Bo zuk luk lar Afla da ki met ni oku ya rak Ar gan ad l ki fli nin fiz yo lo jik bir bo zuk lu u ol ma d hâl de ne den sü rek li dok to ra git ti ği ni ve ilaç kul lan dı ğı nı yandaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak aç k la y n z. Mo liére (Mol yer) in Has ta l k Has ta s ad l oyu nu nun ko nu su, as l n da sa l k l olan saf bir ada m n ken di si ni ölüm cül bir has ta ola rak gör - me si dir. Oyu nun bafl kah ra ma n olan Ar gan; ben cil, ac ma s z, ç kar c in san lar ta ra f n dan ku - fla t l m fl t r. Öy le si ne saf t r ki çev re sin de olan la - r n hiç bi ri nin far k na var maz. Has ta ol ma d hâl de dok to ru sü rek li mu aye ne ye ge lir, tür lü tür lü ilaç lar ya zar. Ec za c da ilaç fi yat la r n ka fa - s na gö re yük sel tir. Gü nün bi rin de kar de fli Be - ral de ona flöy le der: Kar de flim, ta n d m in - san lar için de siz den da ha az has ta la nan yok. Kefl ke be nim bün yem de si zin ki ka dar sa lam ol say d. Sa l n z n ye rin de ol du u, do ufl tan ku sur suz ya ra t l d n z flun dan bel li ki bu ka dar çok te da vi gör dü ü nüz hâl de bün ye ni zin sa - lam ya p s n hâ lâ bo za ma d n z. Yut tur duk la r bü tün o ilaç lar dan çok flü kür öl me di niz. SOMATOFORM BOZUKLUKLAR Be den sel bo zuk luk la r tak lit eden psi ko lo jik kö - ken li bo zuk luk lar d r. Bun la ra so ma to form bo zuk - luk lar ad da ve ri lir. So ma to form bo zuk luk lar, her - han gi bir fiz yo lo jik ne den ol ma dan ken di si ni gös te - rir. Psi ko lo jik ne den le rin, be den sel ak sak l k la ra yol aç t bo zuk luk lar d r. Bafl l ca la r ; kon ver si yon his - te ri si, psi ko je nik a r, hi po kon dri dir. Kon ver si yon his te ri si, be den sel hiç bir ne den ol ma d hâl de, sa de ce psi ko lo jik ne den ler le be lir li ifl lev sel ye ter siz lik le rin or ta ya ç k ma s flek lin de ki bo zuk luk tur. Psi ko je nik a r, psi ko lo jik ne den ler - le or ta ya ç kan ifl lev sel ye ter siz lik ler ye ri ne, be de - nin de i flik yer le rin de sü rek li bir a r n n ve ac n n ol ma s d r. Bu a r n n be den sel ola rak ne den le ri ni bul ma ola na yok tur. Hi po kon dri, or ga nik te me li ol ma yan abar t l m fl fi zi ki ya k n ma lar la or ta ya ç kar. Halk ara s n da has ta l k has ta l ola rak bi li nen bu bo zuk luk ta, has ta tüm za ma n n has ta l k lar dan ko - run mak ya da ger çek te ol ma yan has ta l k la r na ça - re ara ya rak ge çi rir. 199

200 3. Kay g Re ak si yon la r Afla da ki fo to ra f in ce le yi niz, met ni oku - yu nuz ve yandaki bil gi no tun dan da ya rar la na - rak so ru la r ya n t la y n z. MONK Monk, ün lü de dek tif Ad ri an Monk un öy kü - le ri nin an la t l d bir te le viz yon di zi si dir. Psi ko - lo jik ra hat s z l yü zün den ka ri ye ri teh li ke ye gi - ren Ad ri an Monk güç lü gör sel bel le i, en in ce de tay la r ya ka la ma s ve ufa c k ipuç la r n bir lefl - tir me si ile dik ka ti çe ker. Efli nin bir ci na ye te kur - ban git me si Monk un ra hat s z l n art t r r. Ka - pa l yer ler de ka la maz, yük sek ten ve mik rop lar - dan ödü ko par. Ç k t ba sa mak la r sa yar, s k s k el le ri ni y kar. KAY GI Kay g (ank si ye te), ne de ni aç k ol ma yan kor ku ya da gi de ri le me yen is tek ler den do an s k n t d r. Kay g, kor ku dan fark l bir kav ram d r. Kor ku te ri mi, ne de ni bi li nen du rum lar da kul la n l r. Kay g ; ne de ni bi lin me yen, ön ce le ri çok yo un ol ma yan, sü rek li kor ku dur. Fo toğ raf 4. 9: Kaygı Fo toğ raf 4. 8: Ad ri an Monk 1. Monk ta han gi psi ko lo jik re ak si yon lar var d r? 2. Monk un sof ra s n da dik ka ti ni zi ne ler çek mek te dir? 3. Monk un bu ka dar dü zen li ol ma s ne - den ra hat s z edi ci dir? 4. Monk, bü tün bu dav ra n fl la r is te ye rek mi yap mak ta d r? Kay g kay nak l has ta l k lar, çe flit li bi çim ler de var ola bi lir. Bir kay g tü rün de, has ta çok yor gun ol du u - nu ile ri sü re rek hiç bir ifl yap maz. Bu ruh sal bo zuk - luk nev ras te ni ya da si nir sel yor gun luk ad n al r. Nev ras te ni de kay g ki fli yi bit kin lefl ti rir, an cak hâl siz - lik, bit kin lik, uy ku suz luk, bafl, s rt ve kas a r la r gi - bi has ta l k be lir ti le ri ni ile ri sü re rek kay g ya ra ta cak du rum lar dan ka ç n mak, ki fli yi bi raz ra hat la t r. Di er bir kay g kay nak l bo zuk luk fo bi ler dir. Fo - bi her han gi bir fley den du yu lan man t k d fl ve yo - un kor ku dur. Çe flit li fo bi ler var d r; ufak, ka pa l yer - ler den, yük sek yer ler den, ka ran l k tan, be lir li hay van - lar dan kork ma gi bi. Bir bafl ka kay g kay nak l bo zuk luk ob ses yon dur. Ob ses yon (sap lan t ), dü flün ce ve man t k dü ze yin - de or ta ya ç kan, ki fli nin is tek ve ira de si d fl n da s k s k yi ne le nen, te dir gin lik ya ra tan ve kay g dü ze yi ni yük sel ten dü flün ce ler dir. Ob ses yo nun bi re yi sü rük - le di i dav ra n fl lar, kom pül si yon (zor la n m) ad n al r. Bi rey, ba z dav ra n fl la r tek rar et me de ken di si ni zo - run lu his se der. 200

201 . PS KOLOJ K DESTEK TÜRLER TEMEL KAVRAM KO NU YA HA ZIR LA NA LIM Psikoterapi Afla da ki öy kü yü oku ya rak so ru la r ya n t la y n z. Bir za man lar çok ça buk öf ke le nen ve bu yüz den hiç ar ka dafl edi ne me yen kü çük bir ço cuk var m fl. Ba ba s ona kü çük bir tor ba do lu su çi vi ver mifl ve her öf ke len di in de, bah çe ka p s na bir çi vi çak ma - s n is te mifl. Ço cuk, da ha ilk gün ka p ya 37 çi vi çak m fl. ler le yen haf ta lar da öf ke si ni kon trol et me yi ö - ren dik çe, ka p ya çak t çi vi le rin sa y s da her ge çen gün azal m fl. Gün gel mifl, öf ke si ni kon trol et me - nin, ka p ya çi vi çak mak tan da ha ko lay ol du u nun kefl fet mifl. Ar t k ka p ya hiç çi vi çak m yor mufl. Ba - ba s na ko flup du ru mu an lat m fl. Ba ba s bu se fer de öf ke si ne her hâ kim ol du un da, ka p dan bir çi vi ç kart ma s n söy le mifl. Gün ler geç mifl, ka p da hiç çi vi kal ma m fl. Ba ba s, ço cu u ka p n n ya n na ge - ti rip söy le de mifl: Çok fley ba flar d n ama bir bak, ka p n n üs tü de lik de flik ol du. Ka p bir da ha as la es - ki si gi bi ol ma ya cak. 1. Ço cu un öf ke len me si nor mal bir du rum mu dur? 2. Ba ba, ço cu un han gi dav ra n fl la r n de ifl tir mek is te mek te dir? 3. Ba ba ço cu un dav ra n fl la r n de ifl ti rir ken han gi psi ko lo jik sü reç ten ya rar lan m fl t r? 4. Me tin de ki gi bi bir te da vi tü rü nün ba fla r l ola bi le ce i ne ina n yor mu su nuz? A. Afla da ki fo to raf la r in ce le yi niz ve 202. sayfadaki bil gi no tun dan da ya rar la na rak bun - lar da ne tür psi ko te ra pi ler uy gu lan d n alt la r - na ya z n z. B say fa da ki bil gi no tun da sö zü edi len psi ko lo jik des tek tür le ri nin her bi ri nin bi liş sel, du yuş sal ve dav ra nış sal sü reç ler den han gi si ne yö nel di ği ni tar t fl n z. Fo toğ raf 4. 10:... Fo toğ raf 4. 11:... Fo toğ raf 4. 12:

202 PS KO TE RA P LER Psi ko te ra pi, in sa n n ken di siy le ve bafl ka la r y la ba r fl için de ol ma s, den ge ve dü ze ni ni sür dür me - si, çev re ye uyum sa la ma s ama c na yö ne lik olan, uz man bir psi ko lo un uy gu la d psi ko lo jik te da - vi dir. Psi ko te ra pi uy gu la ma s n da, te ra pist, ba z bil gi kay nak la r n dan ya rar la na rak te da vi den ne el de ede bi le ce i ni ve te da vi için ne le rin ge rek ti i ni sap tar. Has tay la has ta n n ya k n la r n dan al nan ya flam öy kü sü, fi zi ki mu aye ne ve ki fli nin; ze kâ, ki fli lik, mes lek ye te nek test le ri nin so nuç la r te ra pis tin bil gi kay nak la r n olufl tu rur. Te ra pist, bu kay nak la ra da ya na rak so run la r n han gi ne den le or ta ya ç k t na ka rar ve rir. Te ra pis tin ki fli li i ve ni te lik le ri, te da vi nin ba fla r l ol ma s n da et ki li dir. Psi ko te ra pi nin fark l tür le ri var d r. Dav ra n fl te ra pi si, sa l k s z ve is ten me yen dav ra n fl lar üze rin - de yo un la fl r ve ge nel de olum lu dav ra n fl la r pe kifl tir me, olum suz dav ra n fl la r yok et me te me li ne da - ya n r. Ör ne in ki fli, mik rop lar dan kor ku yor, sü rek li el le ri ni y k yor sa dav ra n fl te ra pi si ki fli yi çe flit li yön - tem ler le e i te rek bu na ge rek ol ma d n ö ren me si ni sa lar. Bi lifl sel te ra pi, prob lem li duy gu ve dav - ra n fl la ra yol açan bo zuk dü flün ce ka l p la r n sap ta mak ve dü zelt mek ama c n da d r. Bu te ra pi tü rün - de ör ne in ki fli dep res yon da ise olay la r po zi tif bir aç dan gör me si için gün lük ya flam da edin di i de - ne yim ler den de ya rar la n la rak onun ik na edil me si ne ça l fl l r. D fla vu rum cu sa nat te ra pi si, duy gu ve dü flün ce le ri ni ifa de et mek te zor la nan in san la r n ya ra t c yön tem ler le bu so ru nu afl ma la r n he def ler. Dans, ti yat ro, mü zik ve fli ir gi bi de i flik sa nat et kin lik lerinden yararlanır. Di ya lek tik dav ra n fl te ra pi - si, ki fli le ri stres le ve mad de ba m l l ile mü ca de le ede bil me si, duy gu la r n den ge le ye bil me si ve bafl - ka la r ile ilifl ki le ri ni ge lifl ti re bil me si ko nu la r n da e it me ama c n da d r. Bi rey ler ara s te ra pi, ki fli le ri di er in san lar la ile ti flim ye te nek le ri ni ge lifl tir me si ve in san ilifl ki le rin - de ya fla d prob lem le ri afl mak için ne tür stra te ji ler ge lifl tir me si ge rek ti i ko nu la r n da e i tir. Oyun te ra pi si, ge li flim dö ne min de ki ço cuk la ra uy gu la n r. Oyun cak lar la oy na mak, re sim yap mak ve fark l bafl ka et kin lik ler le ço cuk la r n ken di le ri ni ko lay ca ifa de ede bil me le ri ni sa lar. Psi k ana liz, flu an ya fla - nan duy gu ve dav ra n fl la r aç k la mak için ki fli nin geç mifl te ya fla d k la r n dan ya rar lan ma ama c n da d r. Rü ya ana li zi ve ça r fl m gi bi tek nik ler le bi linç al t na ulafl ma y, bu ra da ki so run la r çö züm le ye rek ki fli - nin ya fla m n ge lifl ti re cek de i flim le ri yap ma y he def ler. Afla da ki tab lo da açık la ma la rı ve ri len psi ko te ra pi tür le ri nin nu ma ra s n, kar fl la r n da ki he def le rin uy - gun olan la r n n ya n na ya za rak efl lefl tir me ya p n z. Eş leş tir me ni zin doğ ru lu ğu nu öğ ret me ni ni zin reh ber - li ğin de de net le yi niz. 1. Stres ve madde ba ml l gibi sorunlar yla bafl etmesi konusunda e itip güçlendirmeyi hedefler. 2. Sa l ks z ve istenilmeyen davran fllar yok etmeyi, olumlu davran fllar pekifltirmeyi hedefler. 3. Kiflileri insan iliflkilerinde yaflad klar sorunlar aflmalar konusunda strateji gelifltirmeye yönlendirir. 4. Hedefi, görünen sorunlar n bilinçalt nedenlerini bularak ortadan kald rmakt r. 5. Geliflim dönemindeki çocuklar n kendilerini ifade edebilmelerini amaçlar. 6. nsanlar n sorunlar n yarat c yöntemlerle aflmalar n sa lar. ( ) Psikanaliz ( ) Diyalektik davran fl terapisi ( ) D flavurumcu sanat terapisi ( ) Bireyler aras terapi ( ) Oyun terapisi ( ) Davran fl terapisi 202

203 Aa da ki kav ram ha ri ta s n in ce le yi niz. Üni te de ö ren di i niz kav ram lar la siz de ye ni bir kav ram ha - ri ta s olufl tu ru nuz. 203

204 A. Afla da ki çok tan seç me li so ru la r n do ru se çe nek le ri ni ifla ret le yi niz. 1. Dok tor luk, avu kat l k, mu ha se be ci lik gi bi ba z ifl kol la r n da ça l flan la r n stres ten da ha faz la et ki - len di i gö rü lür. Bu nun ne den le ri ara s n da afla da ki ler den han gi si sa y la maz? A. flin faz la yo un ol ma s B. H z l ça l fl ma y ge rek tir me si C. Ka zan c n ye ter siz ol ma s D. Tek no lo ji nin h z la de ifl me si E. So rum lu lu un faz la ol ma s 2. Ya flam da pek çok en gel le kar fl la fl l r. En gel len me so nu cun da or ga niz ma, ha yal k r k l ya flar. Bu da bi rey de ger gin lik, sal d r gan l k, içe ka pan ma, ha yal kur ma, a la ma, sü rek li ko nufl ma gi bi tep ki ler ya - ra ta bi lir. Bu na gö re afla da ki ler den han gi si en gel len me nin bi re yin dav ra n fl la r na et ki si ni gös te - ren bir ör nek tir? A. Bo yu k sa ol du u için bas ket bol oy na ya ma yan ki fli nin ken di ne gü ve ni ni yi tir me si B. Psi ko lo ji der si ni çok se ven ö ren ci nin psi ko lo ji ö re ni mi gör mek is te me si C. Gir di i s na v ka za na ma yan ö ren ci nin so ru la r n zor ol du u nu söy le me si D. Ar ka da fl na çok k zan gen cin ka p y h z la vu ra rak oda y terk et me si E. Bü yük an ne si ni kay be den to ru nun onu çok k sa sü re de unut ma s 3. Her is te i ye ri ne ge ti ri len bir genç, dok tor ol mak için bafl ka bir kent te ö re nim gör mek zo run - da d r. An cak bu, ar t k fl mar t l ma ma s ve ken di so rum lu lu u nu ta fl ma s an la m na ge le cek tir. Afla da ki ler den han gi si böy le bir du rum da se çim yap ma zor lu u nun bi rey üze rin de ki et - ki le rin den bi ri dir? A. Ra hat la ma ve mut lu luk duy ma B. Hu zur suz luk ve ka rar s z l k duy ma C. Üzün tü ve se vinç duy ma D. Se vinç ve pifl man l k duy ma E. Öf ke ve kor ku duy ma 4. Yok sul bir ki fli nin zen gin ol du u nu düfl le me si, ko lu k r lan bi ri nin aya n n k r l ma d için se vin - me si gün lük ya flam da stres le ba fla ç k ma yol la r n dan iki si dir. Afla da ki ler den han gi si bun la r n bi rey üze rin de olum suz et ki le ri ara s n da sa y la bi lir? A. Bi re yi ça t fl ma lar dan ve ger gin lik ten kur tar ma B. Bi re yin k sa sü re li i ne ra hat la ma s n sa la ma C. Afl r kul la n m n da ger çek le ba lan t s n ko par ma D. Bi re yin top lum sal çev re ye uyu mu nu ko lay lafl t r ma E. Bi re yin olay lar so nu cu ya fla d kay g y azalt ma 204

205 5. Stres, bi rey de dü zen bo zuk lu u ve ger gin lik ya ra t r. Stres çok güç lü ol du un da or ga niz ma n n fiz yo lo jik ya p s n da çe flit li tep ki le rin gö rül me si ne ne den olur. Afla da ki ler den han gi si bu tep ki ler den bi ri de il dir? A. Kalp at fl la r n n h z lan ma s B.Be de nin çe flit li yer le ri nin ter le me si C. Özel lik le ba cak la r n tit re me si D. Du yu or gan la r n n du yar l l n n art ma s E. Dik ka ti top la ma da güç lük çe kil me si 6. Spor kar fl lafl ma s na çok iyi ha z r la nan ve kar fl lafl ma n n ya p la ca gü nü sa b r s z l k la bek le yen spor cu, kar fl lafl ma n n ip tal edil me siy le için de bu lun du u çö kün tü yü gi der mek için ken di si ni ra hat - la tan aç k la ma lar da bu lun mufl tur. Bu spor cu, afla da ki psi ko lo jik sü reç ler den han gi si ni s ray la ya fla m fl t r? A. Sa vun ma me ka niz ma s, ha yal k r k l, en gel len me B. Ha yal k r k l, sa vun ma me ka niz ma s, en gel len me C. Ça t fl ma, en gel len me, ha yal k r k l D. En gel len me, ha yal k r k l, sa vun ma me ka niz ma s E. Ha yal k r k l, ça t fl ma, sa vun ma me ka niz ma s 7. Be lir li bir dü zey de stres, sa l n ko run ma s ve ba fla r l olun ma s için ya rar l d r. An cak re ka bet - le de ka r flan s nav stre si ba zen ba fla r s z l a da ne den ola bil mek te dir. Bu stres le ba fla ç ka bil mek için afla da ki ler den han gi si nin ya p l ma s uy gun olur? A. Ken di ki fli lik ve var l n n de er len di ril di i ni dü flün mek B.Çev re de ki her in sa n n öne ri si ni din le mek C.S nav ko nu sun da afl r gü dü len me yi sa la mak D.Gev fle me ve ne fes eg zer siz le ri yap mak E.S na v ölüm ka l m me se le si ola rak de er len dir mek 8. Ruh sa l, ki fli nin ger çek çi bir al g la ma ve mü ca de le gü cü ne sa hip ol ma s, ken di ni ol du u gi - bi ka bul et me si, ken di si ne gü ven me si, ya n l g la r n yi ne le me me si, sev gi ve ener ji si ni olum lu alan la - ra yö nelt me si gi bi özel lik le re ba l d r. Bu na gö re afla da ki ler den han gi si ruh sa l ye rin de olan in san lar da gö rü len bir dav - ra n fl t r? A. Çev re siy le uyum için de ol ma y is te me me B. n san lar dan ve ça l fl mak tan hofl lan ma ma C. Ger çek le ri ol du u gi bi al g la mak tan ka ç n ma D. Çev re nin bek len ti le ri ne al d r fl et me me E. So run la r na ka l c çö züm ler üret me 205

206 9. Bi re yin ruh sa l n n ye rin de ol ma s hem onun iç sel hu zu ru hem de top lum sal ba r fl n ger çek - lefl me si aç la r n dan önem li dir. Bi re ye bu ko nu da yar d m c olan fak tör le rin en önem li si afla da ki ler den han gi si dir? A. Ai le, ar ka dafl gi bi sos yal des tek grup la r B. fl ve mes lek çev re sin de ilifl ki de bu lun du u ki fli ler C. Stres ya ra tan olay lar dan ka ç na bil me gü cü D. Ya fla m cid di ye al ma ma tav r ge lifl ti re bil me si E. Çe flit li grup lar da ki rol le ri ni ye ri ne ge tir me si 10. Bir dav ra n fl n nor mal ol ma s ya p l d ye re, sü rek li li i ne ve ni te li i ne gö re de i flir. Bu na gö re afla da ki ler den han gi si nor mal d fl bir dav ra n fl sa y la maz? A. Bir et kin lik ten di e ri ne at la ma, dür tü ve is tek le ri ne gö re dav ran ma B. Al fl l m fl n d fl n da ki du rum la r eni ne bo yu na dü flün me C. Her han gi bir du rum da dik ka ti ko lay l k la ve tü müy le da l ma D. K sa sü re li ve an l k amaç la ra tu tu nup plan la ma ya pa ma ma E. l gi siz, hat ta saç ma bir et kin li i dur ma dan sü rek li tek rar la ma 11. Or ga niz ma da ki ya fla ma ko flul la r n n ken di li in den de va m n sa la yan do al dü zen le me ye den - ge len me de nir. Bu me ka niz ma ruh sa l için de ge çer li dir. s tek ve ola nak lar ara s n da den ge nin sa - lan m fl ol ma s ge re kir. Bu na gö re afla da ki ler den han gi si psi ko lo jik den ge yi sa la ma ya yö ne lik bir dav ra n fl t r? A. So uk ha va da tit re me B. S cak ha va da ter le me C. Alarm tep ki le ri gös ter me D. Ac k n ca ye mek ye me E. He ye can la n n ca s k s k ne fes al ma 12. le ti flim de em pa ti son de re ce önem li dir. Bir dos tu muz üzün tü lüy ken ken di mi zi onun ye ri ne ko - yup ne ler dü flün dü ü nü ve ne ler his set ti i ni an la r z ya ni onun la em pa ti ku ra r z. Son ra da hiç bir fley yok mufl gi bi gü lüm se ye rek ka fa s na tak ma ma s n söy le riz. Böy le bir du rum da em pa ti sü re ci ta mam - lan ma m fl olur. Bu nun ne de ni afla da ki ler den han gi si dir? A. Bi lifl sel öge ek sik tir. B. Du yufl sal öge ek sik tir. C. Du rum an la fl la ma m fl t r. D. An la nan ile ti le me mifl tir. E. An la ma öge si ek sik tir. 13. le ti flim, ruh sa l n n ko run ma s n da son de re ce önem li dir. Çün kü ki fli nin ken di si ni aça bil me - si ni, kar fl ta ra f an la ya bil me si ni, top lu ma ko lay ca uyum ya pa bil me si ni sa lar. Bu yüz den de ile ti fli - min et ki li hâ le ge ti ril me si ge re kir. Afla da ki ler den han gi si ile ti fli mi da ha et ki li hâ le ge tir me nin yol la r n dan bi ri dir? A. Ola s fark l l k la ra an la y fl ve say g gös ter mek B. le ti flim sü re cin de ola y n yal n z ca bir yö nü nü gör mek C. le ti le cek ko nu yu plan la ma dan iç ten gel di i gi bi bil dir mek D. Fark l gö rüfl ler kar fl s n da ken di gö rü flün de di ren mek E. Kar fl da ki ki fli üze rin de bas k ku rup onu yön len dir mek 206

207 B. Afla da ki cüm le ler de bu lu nan bofl luk la r uy gun söz cük ler le ta mam la y n z. 1. Fi zik ve sos yal çev re den ge len olum suz et ki ler kar fl s n da or ga niz ma n n ger gin lefl me si ve ye - ni du ru ma uy mak ama c y la be den sel ve psi ko lo jik s n r la r n n öte sin de ça ba har ca ma s du ru mu na... ad ve ri lir. 2. Or ga niz ma n n iç ve d fl uya ra n stres ola rak al g la d du rum... tep ki si ad n al r , ki fli nin her han gi bir so ru nu nu çö ze me me si so nu cu mey da na ge len do yum suz luk ve kay g hâl le rin de ço cuk luk ve genç lik te ki ge lifl me dö nem le ri ne dön me si dir. 4. Bir he de fe yö ne len dav ra n fl n, her han gi bir ne den le ama c na ulafl ma s n n ön len me si ne... de nir , is te ni len ve is te nil me yen iki du rum dan bi ri nin se - çil me sin de ki zor luk so nu cu or ta ya ç kan ka rar s z l k ve ger gin lik du ru mu dur. 6. Or ga niz ma da ki en el ve rifl li ya fla ma ko flul la r n n ken di li in den de va m n sa la yan do al dü zen - le me... ad n al r. 7. Be den sel hiç bir ne den ol ma d hâl de, yal n z ca psi ko lo jik ne den ler le be lir li ifl lev sel ye ter siz lik - le rin or ta ya ç k ma s flek lin de ki bo zuk luk... dir , in sa n n ken di siy le ve bafl ka la r y la ba r fl için de ol ma s, den ge ve dü ze ni ni sür dür me si, çev re ye uyum sa la ma s ama c na yö ne lik olan, e i tim li bir uz ma n n tek ki fli ya da gru ba uy gu la d te da vi dir. C. Afla da ki aç k uç lu so ru la r ya n t la y n z. 1. Ve rem has ta l na dün ya n n her ta ra f n da ay n tefl his ko nul du u hâl de, nev ras te ni tefl hi - si ko nu lan bir has ta ya, bafl ka bir dok tor ta ra f n dan dep res yon tefl hi si ko nu la bi lir. Bu du ru mu, ruh has ta l k la r n n tefl hi sin de fark l yak la fl m la r n de er len dir me le ri ni göz önü ne ala rak yo - rum la y n z. 2. Za man za man cofl ku ya da çö kün tü duy gu la r n n ege men ol du u, bu dev re le rin ay lar ca sü re bil di i ak l has ta l han gi si dir? Be lir ti niz. 3. Kay g n n kor ku ya dö nüfl me si dir. di ye ta n m la na bi len ruh sal bo zuk lu a ne ad ve ri lir? Be lir ti niz. 4. Anor mal dav ra n fl la r n olu flu mun da ai le nin ro lü ne ola bi lir? Bu ko nu yu aç k la yan bir ya z ya z n z. 5. Ruh sal bo zuk luk la r n te me lin de ki fak tör ler ne ler dir? Be lir ti niz. 207

208 Afla da yer alan öz elefl ti ri tab lo sun da ki so ru la r ya n t la ya rak bu üni te de ö ren dik le ri ni zi de - er len di ri niz. ÖZ ELEŞTİRİ TABLOSU Bu bö lüm den ön ce, ruh sağlığı hak - k n da ne ler bi li yor dum? Bu bö lüm de ruh sağlığı ile il gi li Neler ö rendim? Neleri kavrayamad m? Kavrayamad klar m nas l ö renebilirim? 4. ÜNİ TE DİP NOT LAR 1. Orhan Hançerlio lu, Ruhbilim Sözlü ü, s Orhan Hançerlio lu, Ruhbilim Sözlü ü, s Cemal Y ld r m, Bilimin Öncüleri, s Norman L. Munn, Psikoloji, C 2, s Jerry M. Burger, Kiflilik, s Acar Baltafl, Zuhal Baltafl, Stres ve Bafla Ç kma Yollar, s Acar Baltafl, Zuhal Baltafl, Stres ve Bafla Ç kma Yollar, s Ayd n Ankay, Ruh Sa l ve Davran fl Bozukluklar, s Acar Baltafl, Zuhal Baltafl, Stres ve Bafla Ç kma Yollar, s Ayd n Ankay, Ruh Sa l ve Davran fl Bozukluklar, s D. Schultz, S. Schultz, Modern Psikoloji tarihi, s Üstün Dökmen, letiflim Çat flmalar ve Empati, s Ayd n Ankay, Ruh Sa l ve Davran fl Bozukluklar, s D. Schultz, S. Schultz, Modern Psikoloji tarihi, s Nazl Eray, Marilyn Venüs ün Son Gecesi, s

209 Be yin F r t na s Be yin f r t na s, be lir li bir du rum ve ya prob le me ilifl kin fi kir ve se çe nek le ri or ta ya koy mak t r. Be yin f r t na s na ka t l mak, in sa n n ken di ne gü ve ni ni art t r r ve e len ce li - dir. Be yin f r t na s et kin li i nin, dört te mel ko flu lu sa la ma s ge re kir: Ki fli nin, ha yal gü - cü nü kul la na bil me si ve zih nin de im ge le me ya pa bil me si için dü flün ce le ri nin yar g la na ca en di fle sin den uzak ol ma s ge re kir. Üre ti len fi kir le rin do ru olup ol ma ma s n dan çe ki nil mez, ak - si ne de i flik fi kir ler tefl vik edi lir. Bun lar, ye ni çö züm yol la r n n or ta ya ç k ma s na yar d m c olur. Te mel il ke, müm - kün ol du un ca çok sa y da fi kir üret mek ve iyi bir çö züm bul ma ola s l n art t r mak t r. Tek nik uy gu la n r ken ko nu flu lan la r ve gö rüfl le ri ya za cak bir sek re ter se çil me li dir. Bu tek nik le ifl le ne cek olan prob lem su nul ma l d r. S n fa, ak l la r na ge len her han gi bir fik ri, man t k öl çü le ri ne vur ma dan söy le me le ri nin ge re - i be lir til me li dir. Tek ni in de va m es na s n da elefl ti ri le re yer ve ril me me li dir. Tar t fl ma n n so nun da, fi kir ler ta ra n p de er len dir me si ya p l ma l d r. Son ola rak, prob lem için uy gun olan çö züm bi çi mi özet len me li dir. D NLED M VE Ö REND M Ö ren ci nin ad ve so ya d : Konu Uzmanın ad : : Sunufl s ras nda ö rendiklerim: Ö rendiklerimin yaflam ma katk s : Sunufl s ras nda yaflad m duygular: 209

210 GÖRÜfiME KONTROL L STES Görüflmeyi yapan : Görüflme yap lan kifli : Görüflme konusu : Görüflme tarihi : Baflar l bir görüflme gerçeklefltirilirken unutulmamas gerekenler: Evet Görüflmeye ön haz rl k yaparak gittim. Görüflme s ras nda kullanaca m sorular haz rlad m. Görüflme öncesi randevu ald m. Görüflmeyi yapaca m kifliye görüflme öncesi görüflme konusunu söyledim. Görüflmeye zaman nda gittim. Görüflme esnas nda kullanaca m malzemeleri yan mda götürdüm. Görüflme esnas nda kullanaca m ses kay t cihaz ve foto raf makinesi için izin istedim. Görüflmeye bafllarken görüflmemin amac n anlatt m. Görüflme esnas nda not tuttum. Görüflme esnas nda karfl mdaki kifliyi etkili biçimde dinledim. Görüflme sonras görüflme yapt m kifliye teflekkür ettim. Görüflme sonras ses kay t cihaz m yeniden dinledim. Görüflme sonras ö rendiklerimi düzenledim ve görüflme raporumu haz rlad m. 210

211 DERECEL PUANLAMA ANAHTARI ÖRNE Ölçütler Etkinliğe katılım Et kin li ğe ka tıl mak ko nu sun da ol duk ça is tek li dav ran dı. Di ğer ar ka daş la rı nı da et kin li ğe ka tıl - ma la rı ko nu sun da teş vik et ti. Et kin li ğe ka tıl mak ko nu sun da is tek li dav ran dı. Et kin lik s ra s n da ba z yer ler de il gi si ni kay bet ti. Et kin li ğe pek faz la ka tıl - ma dı. Et kin lik sı ra sın da ol duk ça il gi siz dav ran dı. 2. Kavrama Kav ram la rı ol duk ça doğ ru ve ye rin de kul lan dı. Tar tış ma lar sı ra sın da ken di ya şan tı sıy la da iliş ki len dir me yap tı ve yo - rum kat tı. Kav ram la rı ge nel lik le doğ ru ve ye rin de kul lan dı. Za man za man ken di yo rum la rı nı kat tı. Kav ram la rı ba zı za man - lar da doğ ru kul lan dı. An cak ba zı kav ram la rın kul la nı mı sı ra sın da ha - ta lar yap tı. Çok az kav ra mı doğ ru kul lan dı. 3. Tartışma Tar tış ma sı ra sın da dü şün ce - le ri ni açık ve net bir şe kil de ifa de et ti. Di ğer le ri ni et ki li şe - kil de din le di. Eleş ti ri le re açık ol du ğu nu gös ter di. Tar tış ma sı ra sın da ge nel lik le dü şün ce le ri ni açık bir şe kil - de ifa de et ti. Di ğer le ri ni din - le di. Ço ğu za man eleş ti ri le re açık ol du ğu nu gös ter di. Tartışmalara ara sıra katıldı. Bazı zamanlarda düşüncelerini ifade etti. Eleştirilere kimi zaman tepki gösterdi. Ge nel de bafl ka la r n n dü - flün ce le ri ni onay la d n gös te ren ifa de ler le tar t fl - ma ya na di ren ka t l d. PSİKOLOJİ DER S NE YÖ NE L K TU TUM ÖL ÇE Ö ren ci nin ad ve so ya d : S n f, nu ma ra s : Aç k la ma: Afla da, bu y l için de al m fl ol du u nuz psikoloji der si ne ilifl kin tu tum la r n z be lir le me ye yö ne lik cüm - le ler ve kar fl la r n da se çe nek ler ve ril mifl tir. Dik kat li ce oku duk tan son ra ken di ni ze uy gun se çe ne i ifla ret le yi niz. ÖL ÇÜT LER DE RE CE LER Hiç ka t l m yo rum. Ka t l m yo rum. Ka rar s z m. Ka t l yo rum. Ta ma men ka t l yo rum. 1. Psikoloji der si ko nu la r be nim için e len ce li dir. 2. Psikoloji der si ne gi rer ken is tek siz olu rum. 3. Ar ka dafl la r m la psikoloji der si ko nu la r n tar t fl mak tan zevk al r m. 4. Psikoloji der si için ay r lan ders sa at le ri nin faz la ol ma s n is te rim. 5. Psikoloji der si ne ça l fl r ken ca n m s k l r. 6. Psikoloji der si be nim için ge rek siz dir. 7. Psikoloji der si ko nu la r n se ve rim. 8. Psikoloji der sin de za man ak c ge çer. 9. Psikoloji der si s na v n dan çe ki ni rim. 10. Psikoloji der si be nim için il gi çe ki ci dir. 211

212 Ö RENC GÖRÜfiME RAPORU Görüflmeyi yapan : Görüflme yap lan kifli : Görüflme konusu : Görüflme tarihi : Görüflme yeri : Görüflme s ras nda kullan lan malzemeler: Görüflme s ras nda sorulan sorular: Görüflme s ras nda ö rendiklerim: Görüflme boyunca en ilgimi çeken fley: Görüflme s ras ndaki duygular m: Görüflme yapt m kifli ile ilgili duygu ve düflüncelerim: Bu görüflmenin yaflam ma katk s : 212

213 A am ne zi : Bel lek yi ti mi. Ge nel an lam da, her han gi bir bel lek kay b ; özel an lam da, ki fli nin kim li i ni, ta n d ki fli ve du rum la r unut ma s y - la be lir le nen bir nev ro tik re ak si yon tü rü. ana to mi : 1. n san, hay van ve bit ki le rin ya p s n ve or gan la r n n bir bi riy le olan il gi le ri ni in ce le yen bi - lim. 2. Be den ya p s, göv de ya p s. 3. Bir fle yin olu flu mun da gö ze çar pan özel ya p. B bas t r ma : Be lir li ruh sal et kin lik ve sü reç le ri, ki fli nin is te i d fl n da bi linç al t na it me si ya da bu iti len - le rin bi linç ala n na ç k ma s n n ön len me si. bi linçal t sü reç ler : Ki fli nin far k n da ol ma d psi ko lo jik sü reç ya da olay lar. bi lifl sel sü reç : Or ga niz ma n n bir nes ne ya da ola y n var l na ilifl kin bil gi edin me ya da bi linç li hâ le gel me sü re ci. D dav ra n fl : Or ga niz ma n n iç ya da d fl uya r c la ra kar fl gös ter di i, öl çü le bi len ya da göz le ne bi len her tür lü tep ki. de ifl ken : Göz lem den göz le me fark l de er ler ala bi len bir ko flul ya da ob je. de nek : De ney ler de kul la n lan can l. den ge len me : Or ga niz ma da ki, en el ve rifl li ya fla ma ko flul la r n n ken di li in den de va m n sa la yan do al dü zen le me, ho me os ta tis. de vam l pe kifl tir me : Do ru dav ra n m n her ya p l fl n da pe kifl ti ril me si. duy gu : Be lir li nes ne, olay ya da ki fli le rin bi re yin iç dün ya s n da uyan d r d iz le nim. du yu sal alan : Bey nin du yu sal ifl lev ler le il gi li olan k s m. dür tü : Dav ra n fla ve ya fa al ça ba la ma ya iten güç. E edim : Be lir li bir du rum la kar fl lafl t n da ki fli nin ya pa bil dik le ri. en for mas yon : Bel li bir alan da ve bel li bir top lum da bil gi ve ha ber le rin ya y l ma s na ola nak sa la yan araç - la r n tü mü. Ya p lan d r l m fl ve ri ler bü tü nü. edim sel ko flul la ma : Olum lu pe kifl ti re cin el de edil me si ni ya da iti ci olay lar dan kaç ma ve ka ç n ma y sa la yan dav ra n m ö ren me. eflik : Ge nel ola rak tep ki nin or ta ya ç k ma s n da et ki li olan ruh sal, fiz yo lo jik nok ta. Du yu or ga n - n n tep ki de bu lun du u uya r c flid de ti s n r. F fark efli i : ki uya ran ara s n da du yum la na bi len en kü çük flid det far k. fiz yo lo jik gü dü : Vü cut ta ki ba z ek sik lik ve ya yet mez lik ler den, hor mon lar dan ya da vü cu dun di er ko flul la - r n dan do an gü dü. G ge nel uya r l m fl l k hâ li : Or ga niz ma n n kas ge ri li mi nin art t, te tik te, uya n k ve ö ren me ye ha z r ol du u du rum. 213

214 ge nel le me ge rek si nim gi zil güç : Bir or ga niz ma n n ko flul lan d du rum la ra ben zer du rum la ra da ay n dav ra n m gös ter me si. : Or ga niz ma n n ya fla ma s için ge re ken mad di ve ma ne vi ge rek li lik le rin bir ya da bir ka ç n n ek sik li i nin du yul ma s. : Bi re yin do ufl tan ge tir di i ve e i tim le ye te nek hâ li ni alan ge lifl me e i li mi. H ha f za ge nifl li i : Bir de fa gö rü len ve ya ifli ti len ler den do ru ola rak ha t r la na bi len mik tar. ha yal k r k l : Gü dü le rin en gel len me si so nu cu, in sa n n içi ne düfl tü ü ge ri lim. he ye can : Olum lu ve ya olum suz ola bi len, çok yo un ola rak du yu lan ve or ga niz ma da ger gin lik ya ra - tan duy gu lar. hip noz : Söz le, ba k fl la ya da yar d m c nes ne ler kul la na rak tel kin le olufl tu ru lan ya pay uy ku hâ li. huy : Mi zaç. Ki fli li in do ufl tan ge len yö nü. iç çev re içe ba k fl ile ti flim is tenç I : Fiz yo lo jik, bi lifl sel ve du yufl sal sü reç ler den olu flan iç dün ya s. : De nek ten, ken di si ne gös te ri len uya r c ya ilifl kin du yum la r n ay r n t l ola rak aç k la ma s n n is ten di i bir tek nik. Bi re yin ken di iç dün ya s n da olup bi ten ler hak k n da bil gi ver me si tek - ni i. : En az iki ki fli ara s n da ki kar fl l k l dü flün ce ve bil gi al fl ve ri fli. : Bir dav ra n m yap ma y ya da yap ma ma y seç ti ren ya da ger çek lefl ti ren zi hin gü cü. K ka l t m : Çev re et ki le riy le kök lü bi çim de de ifl ti ri le me di i ne ina n lan özel lik le rin, döl len me s ra s n - da di fli ve er ke in kro mo zom la r yo luy la ne sil den ne si le geç me si. ka rak ter : Ki fli li in, çev re nin de er yar g la r y la olu flan ya n. kay g : Nes ne si ol ma yan be lir siz kor ku. kim lik : Bi re yin ken di ki fli li i ne ait de er len dir me le ri nin yer al d ki fli li in öz nel ya n. kor teks : Be yin ka bu u. ku ram : Teo ri. De ney yön te min de hi po tez le rin de ney le ger çek len mifl hâ li (Ku ra m n un sur la r ara - s n da ki ilifl ki nin ma te ma tik sel ola rak ifa de edil me siy le ya sa lar olu flur.). M me di tas yon : Be den üze rin de ruh sal de ne tim sa la ya rak fark l bir bi linç du ru mu ya ra t p ger gin lik ten ve kay g dan kur tul mak ama c y la ge lifl ti ri len tek nik. mu ha ke me : Bir kim se nin, geç mifl ya flan t la r n n iki ya da da ha faz la s n bir lefl ti re rek bir prob le mi çöz - me ye ça l fl t dü flün me bi çi mi. mut lak eflik : Al g la na bi len en az uya r c mik ta r. Alt du yum efli i. nes nel nö ron N : Ob jek tif. Her kes çe ay n bi çim de al g la na bi len. Bi re yin ki fli sel gö rüfl le rin den ba m s z olan. : Si nir hüc re si. obez ol gun lafl ma O : Çok flifl man, afl r flifl man. : Bü yü me ve ge lifl me so nu cu or ta ya ç kan ö ren me ye el ve rifl li lik du ru mu. Or ga niz ma n n be den sel ve zi hin sel yön den tak vim ya fl na uy gun dü flen çe flit li ni te lik le ri ka za na cak ye - ter li li e sa hip ol ma s. 214

215 ön gö rü Ö : Ge le cek te ki olay la r ön ce den se zin le me. öz defl ikiz ler : Döl le nen tek yu mur ta n n kro mo zom la r n n eflit iki par ça ya bö lün me si so nu cu ola rak ge li - flen ikiz ler den her bi ri. özüm le me : Edi nil mifl olan bil gi le ri ken di öz ma l du ru mu na ge tir me. P pe kifl ti reç : Bir dav ra n m n güç len di ril me si ne ya ra yan uya ran lar. pe kifl tir me : Ko flul lu tep ki nin sön me me si için ko flul lu tep ki yi olufl tu ran uya r c n n tek rar lan ma s. pro jek tif tek nik ler : Ki fli li i in ce le mek için be lir siz bir uya r c kul la n la rak uy gu la nan ki fli lik test le ri. psi ki yat ri : Dav ra n fl bo zuk luk la r n n ta n n ma s ve te da vi siy le il gi le nen t p da l. psi ko so ma tik has ta l k : Duy gu sal bo zuk luk tan kay nak la nan be den sel ra hat s z l k. psi ko te ra pi : Dav ra n fl bo zuk luk la r n n ya da ha fif flid det te ki uyum bo zuk luk la r n n psi ko lo jik tek nik ler - le te da vi si. R ref leks : Do ufl tan, oto ma tik, ani ve or ga niz ma y ko ru ma ya yö ne lik dav ra n fl. REM uy ku su : Uy ku nun, h z l göz ha re ket le ri nin ve rü ya la r n gö rül dü ü be flin ci ve son ev re si. S Ş so yut ze kâ : So yut kav ram la r, ifl lem le ri ve sem bol le ri an la mak ve ba fla r l bi çim de kul lan mak için ge - rek li olan zi hin sel güç. sta tü : Ki fli nin top lum için de ki ye ri. sür rea lizm : Fre ud un gö rüfl le ri ne da ya nan, bi linçal t n rü ya lar da ol du u gi bi ko puk par ça lar hâ lin de ver me ye ça l flan, ça r fl m la ra önem ve ren ve ruh sal me ka niz ma la r or ta dan kal d r ma y amaç edi nen fi kir ak m. T tu tum : Bi re yin, bir du rum, olay ve ya nes ne kar fl s n da ki olum lu ya da olum suz va zi yet al ma e i - li mi. tüm den ge lim : Ge nel öner me den ti kel öner me ye, ya sa lar dan olay la ra gi difl flek lin de ki ak l yü rüt me tü rü. tü me va r m : Ti kel öner me den ge nel öner me ye, olay lar dan ya sa la ra gi difl flek lin de ki ak l yü rüt me tü rü. tü re öz gü dav ra n fl : Bel li bir tü re öz gü olup bafl ka bir tü rün özel li i ol ma yan dav ra n fl. U uya r c : Fi zi ki çev re den ya da or ga niz ma dan kay nak la na rak du yu or ga n n ha re ke te ge çi ren her - han gi bir nes ne, ener ji ya da ener ji de ifl me si. uyum : Or ga niz ma ve çev re ara s n da tep ki ya rat ma yan den ge du ru mu. ya sa ye te nek Y : Te ori nin un sur la r ara s n da ki ilifl ki nin ma te ma tik sel ola rak ifa de edil me siy le or ta ya ç kan; ge nel, ger çek lefl me ola s l yük sek öner me. : 1. Bir be ce ri nin ka za n l ma s na ilifl kin gi zil gü cü ve ya ön ce den ka za n l m fl be ce ri yi ifa de eden ge nel te rim. 2. E i tim den ya rar lan ma gü cü. Z zi hin : An l k. Du yu ve is tenç ten ay r ola rak dü flü nü len bil me ye ti si, ak l yü rüt me, yar g la ma ve an - la ma gü cü. zor lan ma : Stres. Or ga niz ma da ger gin lik, dü zen bo zuk lu u ya ra tan güç. 215

216 An kay, Ay d n, Ruh Sa l ve Dav ra n fl Bo zuk luk la r, Tur han Ki ta be vi, An ka ra, Ataç, Fü sun, Psi ko lo jik Ge li flim, Be ta Ya y n c l k, s tan bul, Bal tafl, Acar; Zu hal Bal tafl, Stres ve Ba fla Ç k ma Yol la r, Rem zi Ki ta be vi, s tan bul, Ba fla ran, b ra him Et hem, E i ti me Gi rifl, Ka d o lu Mat baa s, s tan bul, Bay mur, Fe ri ha, Ge nel Psi ko lo ji, n k lap Ki ta be vi, s tan bul, Bin ba fl o lu, Ca vit, Ö ren me Psi ko lo ji si, Ka d o lu Mat baa s, An ka ra, Blo om fi eld, Ha rold; Mic ha el Ca in; De nis Jaf fe; Ro bert Kory, Tran san den tal Me di tas yon, çev.: Na hit Oral bi, n k lap Ki ta be vi, s tan bul, Bur ger, Jerry M., Ki fli lik, çev.: Er gu van Sa r o lu, Kak nüs Ya y n c l k, s tan bul, Bus cag li a, Le o, Ki fli lik, n k lap Ki ta be vi, s tan bul, Ce viz ci, Ah met, Ay d n lan ma Fel se fe si, Ez gi Ki ta be vi, Bur sa, Cü ce lo lu, Do an, n san ve Dav ra n fl, Rem zi Ki ta be vi, s tan bul, Cü ce lo lu, Do an, Ye ni den n san n sa na, Rem zi Ki ta be vi, s tan bul, Cü ce lo lu, Do an, çi miz de ki Ço cuk, Rem zi Ki ta be vi, s tan bul, Da co, Pi er re, Ça dafl Psi ko lo ji nin Ola a nüs tü Ba fla r la r, çev.: A. Gü rün, n k lap Ki tap Evi, s tan bul, Doğan, Mehmet H., Estetik, Dokuz Eylül Yayınları, İzmir, Dök men, Üs tün, le ti flim Ça t fl ma la r ve Em pa ti, Sis tem Ya y n c l k, s tan bul, Dyer, Wayne W., Hatalı Alanlarımız, çev.: Nizamettin Bilgiç, Profil Yayınevi, İstanbul, Enç, Mi tat, Ruh Sa l Bil gi si, n k lap ve Aka Ki ta be vi, s tan bul, Eray, Nazlı, Marilyn Venüs ün Son Gecesi, Doğan Yayıncılık, İstanbul, Fre ed man, Jo nat han L.; Da vid O. Se ars; Mer rill Carl Smith, Sos yal Psi ko lo ji, m ge Ki ta be vi, s tan bul, Ga tes, Art hur; Art hur Jer sild; Ro bert Chall man, E i tim Psi ko lo ji si, Rem zi Ki ta be vi, s tan bul, Geç tan, En gin, Ça dafl Ya flam ve Nor mal D fl Dav ra n fl lar, Rem zi Ki ta be vi, s tan bul, Geç tan, En gin, n san Ol mak, Rem zi Ki ta be vi, s tan bul, Gil let, Ric hard; Pat rick Pi et ro ni, Dep res yon, çev.: Zi ya Kü te vin, Rem zi Ki ta be vi, s tan bul, Gökçe, Birsen, Toplumsal Bilimlerde Araştırma, Savaş Yayıncılık, İstanbul, Han çer li oğ lu, Or han, Dü flün ce Ta ri hi, Rem zi Ki ta be vi, s tan bul, Han çer li o lu, Or han, Ruh bi lim Söz lü ü, Rem zi Ki ta be vi, s tan bul, Hanımefendi dergisi, ABY Ajans, İstanbul, Ağustos, Hay yam, Ömer, Ru bai ler, Al ter Ya y n c l k, An ka ra, Hor ney, Ka ren, Nev roz lar ve n san Ge li fli mi, çev.: Sel çuk Bu dak, Aç Ya y n c l k, An ka ra, Hor ney, Ka ren, Ruh sal Ça t fl ma la r m z, çev.: Sel çuk Bu dak, Aç Ya y n c l k, An ka ra, Hor taç su, Nu ran, n san lifl ki le ri, Rem zi Ki ta be vi, An ka ra, n ce o lu, Me tin, Tu tum, Al g, le ti flim, Ver so Ya y n c l k, An ka ra, Ka t ç ba fl, Çi dem, n san ve n san lar, Se vinç Mat baa s, s tan bul, Kök nel, Öz can, Zor la nan n san, Al t n Ki tap lar Ya y ne vi, s tan bul, Kök nel, Öz can, Ki fli lik, Al t n Ki tap lar Ya y n Evi, s tan bul, Ma uri ce, Re uch lin, Psi ko lo ji Ta ri hi, çev.: Tan ju Gök çöl, Rem zi Ki ta be vi, s tan bul, Mor gan, Clif ford T., Psi ko lo ji ye Gi rifl, çev.: Ko mis yon, Ha cet te pe Üni ver si te si Ya y n la r, An ka ra, Munn, Nor man L., Psi ko lo ji, çev.: Na hit Ten dar, MEB Ba s me vi, s tan bul, Orwell, George, 1984, çev.: Nuran Akgören, Can Yayınları, İstanbul,

217 Öz gür, b ra him, Ço cuk Psi ko lo ji si, Gü lek Ba s me vi, s tan bul, Pre sey, Sid ney L.; Fran cis Ro bin son, Psi ko lo ji ve Ye ni E i tim, çev.: Ha san Tan, s tan bul, Robinson, Ken, Yaratıcılık Aklın Sınırlarını Aşmak, çev.: Nihal Geran, Koldaş Yayıncılık, İstanbul, Schultz, Dua ne, Sydney Schultz, Mo dern Psi ko lo ji Ta ri hi, çev.: Ya se min As lay, Kak nüs Ya y n c l k, s tan bul, Son gar, Ay han, Te mel Psi ki yat ri, Min ne to lu Ya y n la r, s tan bul, Sto ra, Je an Ben ja min, Stres, çev.: Ay flen Ka l n, Rem zi Ki ta be vi, s tan bul, fie rif, Mu zaf fer, Ca rolyn W. fie rif, Sos yal Psi ko lo ji ye Gi rifl, çev.: M. Ata kan, A. Ya vuz, Sos yal Ya y n lar, s tan bul, To lan, Bar las; Ga lip sen; Vey sel Bat maz, Ben ve Top lum, Teo ri Ya y n c l k, s tan bul, Top ses, Gür sen, E i tim Sü re cin de n san ve Psi ko lo ji si, Ar su Ya y n c l k, An ka ra, U u rel, Re fi a fie min, Genç lik Psi ko lo ji si, Rem zi Ki ta be vi, s tan bul, West, Pe ter, Bio ritm ler, Aka fla Ya y n la r, s tan bul, Ves ter, Fre de ric, Dü flün mek, Ö ren mek, Unut mak, çev.: Ay d n Ar tan, Ar tan Ya y ne vi, s tan bul, Y l d r m, Ce mal, Bi li min Ön cü le ri, TÜ B TAK Ya y n la r, An ka ra, Zul li ger, Hans, Ço cuk ta Ruh sal Bo zuk luk lar ve Te da vi si, çev.: Kâ mu ran fii pal, Cem Ya y ne vi, s tan bul, GÖR SEL KAY NAK ÇA Re sim 1. 3 : og le.com.tr/im gres?im gurl= bers.aon.at/aus tria nart/fre ud.jpg&im gre furl Tab lo 1. 2 : ki pe di a.org/wi ki/ko re las yon Afiş 1. 1 : Ka ri ka tür 1. 1 : ri ka tu ro ku lu.com/con tent/ima ges/ya zi siz Ka ri ka tur ler/psi ko log%5b1%5d.jpg Karikatür 1. 2 : pot.com/_axrj_bzglh4/syav rics0ci/aa AA AAA AB ya/ua IDN-uQd Co/s1600- h/varmä±yä±myok mu yum.bmp Ka ri ka tür 1. 3 : mi kim.com/ka ri ka tur/ka ri ka tur ler/sel çuk_er dem/sev gi li.jpg Ka ri ka tür 1. 4 : ne baz.com/ka ri ka tur de po/2010/1/utan ga%c3%a7.jpg Karikatür 1. 5 : lev-big.jpg Ka ri ka tür 1. 6 : on po ol.com/car to ons/ja pa ne se%20wha le%20re se arch_2745#img9 ba li na Ka ri ka tür 1. 7 : fif.org/ya zi/ta li do mid-fa cia si-ba zen-fa kir lik-ise Ka ri ka tür 1. 8 : le ri/al bum/?w=6716wb8m Ka ri ka tür 1. 9 : og le.com.tr/im gres?im gurl= pot.com Karikatür 2. 1 : Karikatür 2. 2 : Karikatür 2. 3 : Karikatür 2. 4 : image jpg&imgrefurl Karikatür 2. 5 : Karikatür 2. 6 : Karikatür 2. 7 : Karikatür 2. 8 : Karikatür 2. 9 : Karikatür 2.10 : Karikatür : Karikatür : karikaturcu.bloggum.com/yazilar/2009/01/ - Karikatür : 217

218 Resim 2. 5 : Resim 2. 9 : Karikatür : freeforums.org/karikatur-18- Karikatür : Resim : Resim : Karikatür : Resim : Karikatür : Resim 3. 1 : Resim 3. 3 : Karikatür 3. 1 : %25259F/ DebeMaxwell/shopping.png Karikatür 3. 2 : Resim 3. 5 : Karikatür 3. 3 : karikatur22 buyuksk0.gif&imgrefurl) Karikatür 3. 4 : karikatur22buyuksk0.gif&imgrefurl Karikatür 3. 5 : karikatur22buyuksk0.gif&imgrefurl) Karikatür 3. 6 : karikatur22buyuksk0.gif&imgrefurl Karikatür 3. 7 : Resim 3. 8 : Karikatür 3. 8 : Karikatür 3. 9 : Resim 3.12 : aff&utm_campaign=k Resim : Resim : Karikatür 4. 1 : Resim 4. 2 : MUS _0.jpg&imgrefurl) Karikatür 4. 2 : Resim 4. 3 : 2.jpg&imgrefurl Resim 4. 4 : Karikatür 4. 3 : SLRX7kILD_I/AAAAAAAAAjg/7e7_FYvHZfs/s400/Stress%2Bcartoon.jpg&imgrefurl Karikatür 4. 4 : Karikatür 4. 5 : 218

219 CEVAP ANAHTARI 1. ÜNİ TE A 1. D 2. C 3. E 4. E 5. A 6. D 7. A 8. B 9. D 10. C 11. B 1. Dav ra n fl 2. Ta n m la ma 3. Ya p sal c, Wil helm Wundt B 4. Sig mund Fre ud, psi ko di na mik 5. Bi lifl sel 6. De ney sel 7. Va ka in ce le me si 8. Sos yal psi ko lo ji, 9. En düs tri ve ör güt 10. Ge ne tik C 3, 5, 1, 6, 2, 4 D 2. ÜNİ TE (I) A 1. B 2. A 3. C 4. D 5. E 6. D 7. A 8. E 1. Or ga niz ma 2. Be yin ka bu u 3. Uya r m 4. Ge no tip, fe no tip 5. Ge li flim sel gö rev B 6. Ku flak ça t fl ma s 7. Je an Pia get 8. Ol gun lafl ma yafl 2. ÜNİ TE (II) A B 1. B 2. D 3. E 4. B 5. B 6. A 7. D 8. C 9. B 10. A 11. C 12. A 13. E 14. D 15. A 16. D 17. E 18. C 1. Ye ter siz uya r l ma 2. Al fl ma 3. Dür tü 4. Gü dü len me 5. Bi rin cil 6. Al g 7. l lüz yon 8. Sos yal psi ko lo ji 9. Ön yar g 10. Bi linç 3. ÜNİ TE (I) 3. ÜNİ TE (II) A 1. C 2. E 3. A 4. A 5. B 1. Ö ren me 2. Ko flul suz tep ki 3. Ken di li in den ge ri gel me 4. Edim sel ko flul lan ma B 5 Bi lifl sel ö ren me 6. An lat ma 7. Azal t r A 1. B 2. C 3. E 4. A 5. B 6. E 7. A 8. C 9. D 10. C 1. Du yum sal 2. Unutma 3. Gruplama 4. Ket vurma 5. Tanıma 6. Kavram B 7. Yaratıcı düşünme 8. İstidat, yetenek 9. Dil 10. Yapay semboller 11. Zekâ 12. Zekâ bölümü 13. Takvim yaşı, zekâ yaşı ÜNİ TE (I) A 1. A 2. E 3. D 4. E 5. C B 1. Ki fli lik 2. Ka rak ter 3. Psi ko di na mik 4. Pro jek tif 5. De re ce len dir me öl çe i 4. ÜNİ TE (II) A B 1. E 2. A 3. B 4. C 5. E 6. D 7. D 8. E 9. A 10. B 11. C 12. D 13. A 1. Stres 2. Alarm tep ki si 3. Gerileme 4. En gel len me 5. Yak lafl ma ka ç n ma ça t fl ma s 6. Den ge len me 7. Kon ver si yon his te ri si 8. Psi ko te ra pi 219